Strona · s. 8strona oryginału ↗
Wieloznaczność prawdziwej poezji
Слово Просвіти, №49 за 2013 рік
Dmytro PAWŁYCZKO Pierwszy tomik poezji Ołeksandra Kosenki „Na siódmy dzień” ze wstępem Wiktora Pohribnego ukazał się w Kirowohradzie w 2010 roku, a drugi — „Hartowanie wody” ze wstępem Jewhena Harana w Kijowie w 2013 roku. Myślę, że te książki, te daty i te pierwsze przenikliwe słowa o pojawieniu się w literaturze ukraińskiej nowego, znakomitego nazwiska zostaną zapamiętane. Prawie nic nie wiem o życiu Kosenki, ale z przeczytanych jego książek wyłania się obraz człowieka z niełatwą biografią zawodową, z ukraińską bolącą duszą, obraz filozofa, twórcy oryginalnej poetyki, zdolnego odczuwać swoją niepowtarzalną obecność i istotę, swój rodzinny step poza granicami swojej historycznej epoki i swojego rodzinnego krajobrazu. Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że książki Kosenki to protest przeciwko współczesnemu ludzkiemu przeładowaniu wrażeniami, przeciwko małostkowej krzątaninie dzisiejszych ludzi, przeciwko zdradliwości materialnych tymczasowych ideałów obecnej ludzkości, ale przyglądając się wielkoskalowym metaforom poety, koniecznie poczujesz, że chodzi o wieczną, nieprzemijającą ludzkość i ludzkie bestialstwo, o wieczną miłość i nienawiść, wieczną wierność i wieczną zdradę, o tragiczną nierozerwalność urzeczowionej i niewidzialnej duchowej substancji ludzkiego powołania. Jest czas bogów, Tytanów, Czas ludzi. Jest szczęście ucieczki z tej klatki. Tak zaczyna się pierwszy wiersz „Milenium” z pierwszej książki Kosenki. Trzeba mieć odwagę, żeby tak napisać. Poeta wspomina bogów i tytanów, ale czas, o którym pisze, to nie przeszłość, to filozoficzny symbol wieczności. Faktycznie w poezji Kosenki stale mowa o wieczności ludzkich cierpień, ale poeta unika pouczających, aforystycznych bojowych prawd i twierdzeń, umie obyć się bez wezwań do walki przeciwko krzywdzie i zniewadze wobec ludzkiej duszy, ale czytanie jego wierszy to przesiewanie błyskawic na niebiosach minionych wieków, to budzenie wspomnienia w świadomości współczesnej ludzkości o tym, że „Nigdy” nie było lepiej. W tym samym wierszu wyłania się kalina „naga i w koralach”. Jasne, to obraz Ukrainy, ale poeta nie mówi o tym, powie tylko, że uciekła od „pozaziemskich klęsk”, przebywając w najdłuższej nocy dwudziestego wieku, czyli w nienazwanym, ale przez nas bardzo dobrze znanym imperium. Czy jednak naprawdę istnieje szczęście ucieczki od bogów, tytanów i ludzi? W wielu utworach Kosenki wyraźnie powiedziano — nie ma takiego szczęścia, ale tamże napisano, że klatkę, utworzoną przez bogów i tytanów, może zamieszkać Człowiek, siłą swojej miłości do życia, zdolny zwyciężać śmiercionośną, niszczącą życie żądzę władzy i ofiarność bogów. Kosenko pragnie zrozumieć „prawą Prawieczność” i „Wszechświatową Niemotę”, widzi w ludzkości „dwa losy zdziczałe… Gdzie wieczność złamano w kręgosłupie”, jego bohater spowiada się z ciężkiego przeznaczenia, które nakazuje mu zamieszkiwać okrutną planetę jak swój dom. Ja ten dom zamieszkuję, Kiedy to życie. Ja od tysięcy lat napatrzyłem się nieprawdy! Tak żywego ognia dobywa tarcie. Tak gonią tabuny Stepowi konokradzi. Tak Całują zamki tajemne klucze. Tak bolą ręcznikami otwarte wrota. Tak zlatuje się zmierzch na oddech świecy. Ty ją zapal! Ja lecieć nie przeciw! Ja — Nie zmierzch. Ja dom zamieszkuję,
I tym ja rozpięty między ścian nieżywymi słowami. Nawet kwiaty w oknach zmęczyły się rosnąć. My zmęczyliśmy się z nimi, Zmęczyliśmy się z wami… My zmęczyliśmy się obliczać ruch pajęczyn, My zmęczyliśmy się oczy łowić oczami. My zmęczyliśmy się dbać O niewzruszoność obrazów I nie skrzydła, A lata nieść na barkach. My zapomnieliśmy latać i widzieć sny. My zapomnieliśmy Od lata chować się w jesień. My zapomnieliśmy kwiatami być u wiosny, My zmęczyliśmy się siać zdrady I rosy, Jak zapragnie się, czasem, machnąć skrzydłem! Lecz wywróżone przez kogoś ciążenie Trwa! Ja smucę się Sam w Samotności Za ciepłem Ja ten dom obżywam, Jak świat obżywam. Przytoczyłem w całości ten utwór Kosenki, gdzie łączą się filozoficzny i poetycki język, gdzie panuje zmęczenie wieków, wywołane nieżywymi słowami nieprawdy, gdzie przemieszana rosa świtu z ciemnościami zdrady, gdzie wszystko obrzydliwie odwieczne i wszystko obrzydliwie teraźniejsze, ale i tu wyłania się w człowieku pragnienie latać i smucić się w samotności za ciepłem. Natura daru Kosenki jest o tyle ciekawa, że umie widzieć jednocześnie nizinny ludzkiego ducha i porywy do wysokości, umie łączyć, jak muzyka, logiką nastroju i uczucia wieloznaczny słowny materiał. Nie ma wielkiego rozłamu między pierwszą a drugą książką Kosenki, ale należy widzieć, że motywy z pierwszej przeszły w drugą i rozwinęły się, pogłębiły, zaostrzyły. Druga książka „Hartowanie wody” ma tak samo dwa tematyczne kręgi, jak książka „Na siódmy dzień”. W pierwszym kręgu przegląda się postać myśliciela, którego jedno życie składa się „z mnóstwa żyć”, a w drugim wyłania się intymny świat człowieka, który nie może (bo „to śmieszne”) „uwierzyć w czystą miłość”, za to on „mierzy czas głębią rozłąki”. Intymna liryka Kosenki nie zdołała obejść się bez znanej z utworów innych poetów skargi na aktorstwo i złudzenie w miłości. Poeta mówi: „W żarze nocnego fiołka taje cielesna miłość, no a innej u nas nie było”. Ależ on doskonale rozumie i tak, jak nikt, a tylko on pisze o żądzy, o wszechogarniającej gorączce tejże cielesnej miłości, o najgłębszej tajemnicy, która obraca zakochanego człowieka w cień człowieka kochanego. Duchowe jednoczenie mężczyzny z kobietą możliwe jest i bez ich cielesnego związku, ale dotykanie ludzkiego piękna — pożądany grzech ciała jest, bezsprzecznie, i duchowym zjawiskiem. Kosenko to rozumie i pisze: Ja tylko cień chłodny szary cień jak nie boli nic oprócz cienia chłodnych warg bolesne migotanie chłodna gra melodii i opinii o wiedziałby kto jak smuci się mnie jakim ogniem mnie dotyka niebo kiedy do mnie ty przemówisz nie jak na miłość skrzywisz się nie trzeba myślą ludzie cienia nie boli kiedy i na serce nastąpi nogą niepogoda mrocznie z nieba zamgli jedna tylko noc przygarnie i zagoi z brudu z bruku z wstrętnych ścian usłysz mnie w błaganiu w szeptaniu ja cień twój chłodny szary cień jak nie boli nic oprócz cienia. Wydaje się, znaki przestankowe w tym wierszu uwydatniłyby jego treść, ale Kosenko przyjął tradycję (w drugiej książce) pisać wiersze bez znaków przestankowych, tradycję bardzo dawną, z antycznych czasów, którą odnowili współcześni zachodni poeci. Ja nie przywykłem do niej, ale nie występuję przeciw niej; wiersz Kosenki wymaga ode mnie bycia o wiele uważniejszym, niż przy czytaniu innych poetów. Muszę w jego wierszach usłyszeć pamięcią znaki przestankowe, poczuć energię opuszczonego słowa, zżyć się z lakonizmem nie przeżutej, a wydmuchniętej niespodziewanej myśli. „Hartowanie wody” otwiera się wierszem „Apostrof”. Pamięci Ja twój apostrof I wargi twoje Delikatnie dotykają mojego nieważkiego ciała Kropla rosy na dłoni Mnie zadrżała Żeby rozdzielić przeszłość z przyszłością. Poeta czuje się apostrofem i w słowie „pamięć”, i w samym zjawisku ludzkiej pamięci. Zatem, czymś niby nieznacznym, „jak fala na flaucie”; ale w tym czasie, kiedy odbywają się różne wydarzenia w życiu człowieka, splecione z wydarzeniami w ogólnej historii ludzkości, to jest: Chłoną barszcze Proza Romantyka umarła Snopy chryzantem Chłód wróżą na złym klepisku bazaru Ja tylko apostrof Zapomnianego szału zjawa Świątyni pamięci Wasz Bezeterowy totem poeta-apostrof powstaje w świątyni pamięci jako bóstwo, które nie pragnie dla swojej czci i sławy krwawej ofiarności. Rozumiem ten utwór jako obraz człowieka, który czuje się częścią świata, ściślej, częścią pamięci o świecie, okrutnej pamięci, która skuwa wolność, robi z człowieka żmiję, ale wciąż niezdolna zabić w człowieku znak apostrofu, budowniczego znaku słowa. Rozumiem ten utwór, uważam go za cenny wkład w ukraińską poezję. Ale wiem, że znajdą się gorliwcy prostoty, wielbiciele jednoznaczności poetyckiego słowa, którzy ogłoszą poetę mistrzem wymyślonych rebusów. Dlatego chciałbym powiedzieć mu: nie ustąpcie najdroższym skarbem swojego tajemniczego słowa, przez które widać i to niebo, co nad nami, i te niebiosa, które widzieli nasi przodkowie, nasze morza i rzeki, kiedy woda tylko zaczynała stawać się świętą. Ostrzec mógłbym jedynie przed metaforą, która łatwo porównuje krople rosy z źrenicami żmii. Rzeczywiście, to zewnętrznie podobne rzeczy, ale w tym utworze, gdzie apostrof występuje nośnikiem oznaczenia pamięci, obraz żmii jest zbyt ostry, wewnętrznie obcy. A jednak dla mnie „Hartowanie wody” — absolutnie nowe słowo w naszej filozoficznej poezji. To po raz pierwszy u nas pojawił się obraz wody, w którym zataiła się dziwna siła zwyczajnego i nadzwyczajnego ludzkiego życia. Woda u Kosenki — to nie ta źródlana woda, wysławiana przez poetów, a ta „od mizernej krztyny Boga”, z której powstawało na ziemi wszystko żywe. To żywioł, który zachowuje swoją wieczność, przechodząc z jednej formy żywego istnienia w inną formę, staje się morzem, płynącą falą, gradem, rosą, mgłą, chmurą, lodem, nawet, jak to twierdzą teraz badacze wody, kulistą błyskawicą. Kosenko umie widzieć człowieka w krwiobiegu wody na planecie, a ta jego woda — symbol człowieka, ona słyszy w sobie sprzeczne gony życia, będąc deszczem, ona ożywia świat, a stawszy się śniegiem albo lodem, zabija to, co sama wyhodowała. Oko Kosenki odkrywa konfliktowość w zachowaniu najważniejszego i najbardziej ruchliwego materiału, z którego powstaje ludzkie ciało. Niby Lukrecjusz Kar, który pisał, że wszystkie i wszelakie wody przebywają w krwawym związku jedna z drugą, Kosenko zobaczył krwawy, nawet duchowy związek wody z człowiekiem, napomykając o tym, że woda była asystentem w laboratorium Stwórcy człowieka i przydała się Piłatowi na jego niesprawiedliwym sądzie. Ale ponad wszystkimi przemianami materii, z której zbudowane ludzkie ciało, poeta widzi w człowieku obecność ducha, który w walce z hartownikami wody to zwycięża, to upada. Przed nami rozpościera się dramat, nieprzejednany konflikt między „twardymi atomami” materii i duchowymi, idealnymi cechami boskich sił ludzkiego jestestwa. Kosenko pyta: Materialność świata Bezwarunkowa Bezbożnie płoną I gasną w niebie Dalekie skupiska rozżarzonej materii Gdzie ta nić Co jednoczy je z moją duszą Pod czyimi palcami ona słonecznostrunnie Brzęczy Kiedy ja śmieję się Kto karmi goryczą mój płacz Gdzie siła Która trzyma nad przepaścią niebytu Moją przynależność do tego świata Takiego Bezwarunkowo materialnego Aż za nadto Ów „za nadto materialny świat” zaniepokoił, nastawił czujnie
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
