Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Wojna ze znakiem zapytania Wasyl Słapczuk. Księga zapomnienia: powieść-autokomentarz — Kijów: Jarosławiw Wał, 2013. — 368 s.

Слово Просвіти, №49 за 2013 рік

Anna BAHRYNA Co do tej pory wiedziałam o wojnie w Afganistanie w latach 1979—1989? Przyznam szczerze: prawie nic. Bo nawet po rozpadzie ZSRR ten temat pozostaje w naszym społeczeństwie jednym z najbardziej zagadkowych. Przy czym nie w najlepszym tego słowa znaczeniu. O Afganistanie wolą milczeć. Tak jest wygodnie wszystkim. I tym, którzy walczyli (no, oczywiście, po co rozdrapywać ich rany?), i tym, którzy brali bezpośredni udział w organizacji… „Księga zapomnienia” to pierwszy w literaturze ukraińskiej poważny utwór, który porusza ten temat. Księga-poszukiwanie. Księga-refleksja. Księga-sekcja. Sekcja pamięci — na żywym organizmie. W imię uwolnienia się od ciężaru wspomnień. W imię… zapomnienia. „Wojna to zawsze mit” — twierdzi Wasyl Słapczuk już na pierwszych stronach swojej powieści. Pisarze zawsze nadmiernie romantyzują wojny. Patos to wada literatury o wojnie. Ale co robić, kiedy „heroizm był normą”?.. Według słów autora, „istnieją dwie wojny: wyobrażona i prawdziwa. Wyobrażona wojna stworzona jest przez teoretyków strategii sztuki wojennej, poetyckie opisy bitew, oficjalne raporty, a nawet opowiadania naocznych świadków. A prawdziwa wojna to mieszanka brudu i krwi, zwierzęcy strach, potworność, całkowity bezsens”. „Księga zapomnienia” składa się z piętnastu rozdziałów. Niektóre z nich można czytać jako osobne nowele. Na przykład rozdział „Pszczeli bóg” — ekskurs w dzieciństwo jednego z głównych bohaterów powieści, Mykoły Korneliuka, jest wzruszającą opowieścią o pięcioletnim chłopcu, który widzi własnego anioła stróża i może swobodnie z nim rozmawiać. Mały Mykołka kocha dziadkową pasiekę, bo „u pszczoły jest więcej porządku niż u człowieka”. A jeszcze obiecuje dziadkowi — „pszczelowemu bogu”, że nie będzie palił… do wojny. W innych nowelach mowa o dramatycznych losach „Afgańczyków”, których jako osiemnastoletnich chłopców wysłano, by wypełnili jakiś widmowy dług wobec nie mniej widmowej „ojczyzny”: „U nas nie pojawiały się pytania: Petro ANTONENKO, przedstawiciel Fundacji im. Iwana Bahrianego w Czernihowie Właśnie w stołecznym wydawnictwie „Smołoskyp” ujrzał światło dzienne dwutomnik Ołeksandra Szuhaja „Iwan Bahriany: nowe i mało znane. Eseje, dokumenty, listy, wspomnienia, notatki, fakty”. To wydawnictwo jest dawnym partnerem Fundacji imienia Iwana Bahrianego, jednej z najbardziej zauważalnych organizacji ukraińskiej diaspory. Fundacja aktywnie propaguje jego twórczość. Jest ona również znana ze swoich licznych wydań twórczości ukraińskiej diaspory, wcześniej u nas przemilczanej. I wydawanie takich książek Fundacja powierza przede wszystkim „Smołoskypowi” oraz Wydawnictwu Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Te książki Fundacja bezpłatnie przekazuje bibliotekom, szkołom, liceom, uniwersytetom i innym placówkom oświatowym Ukrainy. Ołeksander Szuhaj jest oficjalnym przedstawicielem Fundacji na Ukrainie. Życiową i twórczą drogę Iwana Bahrianego, jego wielostronną działalność społeczno-polityczną autor bada od dawna. Ten dwutomnik jest w istocie kontynuacją tego, komu i co jesteśmy winni? Żadnego buntu, żadnego oporu. Wypełnialiśmy swój obowiązek, który narzucono nam jak jarzmo na szyję”. W „Księdze” prawie nie ma opisów bitew. Bo najstraszniejsze nie są bitwy, a ich skutki. Większość z tych chłopców wróciła do domu nie tylko z fizycznymi urazami. Zraniona została także ich psychika. Wojna pozostała z nimi na zawsze. Jak najstraszniejszy sen. Jak najbardziej bezsensowne nieporozumienie. Jak jedno wielkie i nieskończone szaleństwo. „Prześladuje mnie zapach żołnierskiego szynela. Nie wypada oddychać tym zapachem. Ale i żyć w masce przeciwgazowej również nie należy” — wyznaje autor. Nieznajomość prawdy historycznej nie zwalnia nas z odpowiedzialności przed przyszłością. Dlatego prędzej czy później ktoś musi opowiedzieć nam tę prawdę. Nawet jeśli będzie boleć. Nawet jeśli narrator będzie musiał przeżyć wszystko od samego początku. Ale przecież… „z kimkolwiek byśmy walczyli, przede wszystkim mamy do czynienia z samymi sobą”. „Nie twierdzę, że Ukraińcy koniecznie muszą kultywować zwycięstwa. Nie, ale potrzebna nam jest umiejętność obracania na swoją korzyść zarówno zwycięstw, jak i porażek. Każde zwycięstwo i każda porażka muszą stać się kolejnym stopniem w procesie doskonalenia” — rozważa pisarz. Poszczególne rozdziały, czy właściwie autokomentarze „Księgi zapomnienia”, przypominają rozprawę naukową na temat „Wojna w literaturze światowej”. Choć nie tylko w literaturze. E. Hemingway, G. Orwell, L. Grossman, O. Honczar, A. Jakym, M. Frisch, Stendhal, L. Tołstoj, R. Gary, J. Łotman, R. H. Blyth, U. Eco, W. Faulkner, O. Zabużko, J. Brodski, F. Nietzsche, Ch. Baudelaire, C. Castaneda, M. Pavić, Wu Zi, R. Greene, W. Slim, I. Loyola, W. Churchill, O. Olżycz, J. Fowles, A. Baricco, A. Dimarow, L. Blum, A. Montherlant, G. Bernanos, A. Malraux, K. Vonnegut, E. Cioran, K. Robin, J. P. Sartre, E. Jünger, Charles de Gaulle, Marek Aureliusz, Horacy, L. Gumilow, A. Błok, L. Svendsen, S. Maugham, F. Foch, J. Evola… I to daleko niepełna lista imion pisarzy, filozofów i dowódców wojskowych, na których prace, utwory, dzienniki i wspomnienia powołuje się w swojej powieści Wasyl Słapczuk. Co prawda, nadmierna erudycja czasem przeszkadza mu w pisaniu własnej historii. Liczne cudze myśli tylko plączą autora w poszukiwaniach właściwych odpowiedzi na te pytania, które prześladują go już od wielu lat. A dokładniej — na jedno jedyne pytanie: po co? Po co mu była potrzebna ta wojna?.. „Zbyt długo siedzę nad tą powieścią. Tak długo, że w czasie pisania niektóre swoje przekonania zdążyłem zmienić na przeciwne”. Wasylowi Słapczukowi udało się uniknąć zbędnego patosu. I to jest wspaniałe. Jego wojna jest okrutna, nieatrakcyjna, antyheroiczna. Jednak prawdziwa. A także niepozbawiona własnej filozofii: „Żeby strzelać do ludzi, nienawiść nie jest potrzebna. W tym sensie byłem chyba bardziej zboczony niż ci, którzy kierowali się nienawiścią. Wydawało mi się, że robimy jedną sprawę, tylko tyle, że mudżahedini strzelają do mnie, a ja — do nich. Dawało o sobie znać to, że byłem wychowany na książkach”. Mimo licznych cytatów, język utworu jest żywy, przesiąknięty szczerą tęsknotą, nasycony dowcipami, ironią, miejscami także sarkazmem. Nawet opisując najstraszniejsze sceny, autor nie traci zdrowego poczucia humoru. Nie sieje rozpaczy i zwątpienia. A zatem — pozostawia swoim czytelnikom nadzieję: jeszcze nie jest za późno, by wszystko zmienić. Zmienić się. Najważniejsze — nie odwracać się od „Afgańczyków”, spróbować ich zrozumieć, wyobrazić sobie siebie na ich miejscu. Wyciągnąć wnioski. Przestać się bać, ignorować, potępiać. I mimo wszystko, komu i po co była potrzebna wojna w Afganistanie? I jak ją usprawiedliwić teraz, po kilku dziesięcioleciach?.. Dla mnie każda wojna jest zawsze złem, straszną niszczycielską siłą, która odbiera ludzkie życie. Ale wszystko na tym świecie ma swoją prawidłowość. W końcu „tylko przeżywszy ekstremalne okoliczności, człowiek może dojść do zrozumienia (czy odczucia), że to, co najważniejsze, nie składa się po prostu z drobiazgów, ale że właśnie drobiazgi są tym najważniejszym, co wypełnia życie, nadaje mu smak i barwę, ale my zazwyczaj to lekceważymy, dążąc i pragnąc czegoś bardziej znaczącego”. I jeszcze: „Ludzie próbują przeżyć pokój jak wojnę, ich pokój jest tak niemiłosierny, że wojna wydaje się ulgą”. Zatem wojna — jako wyzwolenie. Jako zapomnienie. Droga do samego siebie. Wojna — z odwiecznym znakiem zapytania…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn