Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Członek-korespondent NAN Ukrainy Ihor STASIUK: „Nie uważam, że 75 lat to podsumowanie”

Слово Просвіти, №49 за 2013 рік

Ihor Wasylowycz Stasiuk to znany uczony w dziedzinie fizyki teoretycznej, teorii ciała stałego, działacz społeczny, doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor, członek-korespondent NAN Ukrainy, kierownik Wydziału Statystyki Kwantowej Instytutu Fizyki Układów Skondensowanych (IFKS) NAN Ukrainy, przewodniczący Sekcji Fizyki Zachodniego Centrum Naukowego (ZCN) NAN i MON Ukrainy. Utalentowany pedagog. Wychował 20 kandydatów nauk fizyczno-matematycznych, a wśród jego uczniów jest 5 doktorów nauk. Wybitny popularyzator nauki, człowiek o encyklopedycznej wiedzy. Zakończyła się sesja naukowa „Współczesne problemy fizyki materii skondensowanej”, podczas której obchodzono zarówno 20-lecie czasopisma „Condensed Matter Physics”, jak i znaczący jubileusz Ihora Stasiuka. Nasza rozmowa z Ihorem Wasylowyczem dotyczy życia, w tym także naukowego. «Докторська мала уже практичний вихід…» — Ihorze Wasylowyczu! Co Pan czuł, gdy na uroczystym posiedzeniu sekcji Instytutu koledzy i naukowcy z innych instytutów gratulowali Panu znaczącego jubileuszu? — Zawsze czułem, że powinienem pracować tak, aby czerpać z tego satysfakcję i żeby ludziom było interesujące. Nie dążyłem do kariery naukowej, po prostu pracowałem, nawet nie wyobrażałem sobie, że zostanę doktorem nauk. Potem pojawili się pierwsi uczniowie — aspiranci… Bardzo wielką rolę odgrywają tu związki naukowe, kontakty, wpływ tych, którzy zajmują się badaniami eksperymentalnymi. Słowem, interakcja z ciekawymi ludźmi, poszukiwanie rozwiązań różnych problemów naukowych. 75 lat — to jeszcze nie podsumowanie, nie koniec. Istnieją pewne zobowiązania, są młodzi ludzie, którym trzeba pomóc — dwóch aspirantów, którzy w przyszłości mogą się wykazać w nauce. Nie oddzielam życia od pracy — to we mnie splecione. — Czy ma Pan jakieś inne zainteresowania? — Ukończyłem szkołę muzyczną, grałem na fortepianie… Nawet wahałem się, czy iść na uniwersytet, czy do konserwatorium… A do tego — turystyka. Chodziłem w Karpaty niezliczoną ilość razy. Ta pasja przeszła na mnie od ojca. Lubię też fotografować, mam własne zbiory. Namawiano mnie nawet, żebym zrobił wystawy. — Czy jest Pan zadowolony, że wybrał „fizyczną drogę”? — To skomplikowana historia. Od dzieciństwa lubiłem matematykę, ojciec był nauczycielem matematyki, bardzo dobrym pedagogiem… Ale fizyka była mi bliższa. — Czy Pana działalność naukowa znalazła praktyczne zastosowanie? — Praca kandydacka nie miała bezpośredniego praktycznego ukierunkowania. Był to opis (w większym stopniu na podstawie matematycznej) zjawisk korelacyjnych, oddziaływania elektronów w kryształach. Zaproponowaliśmy oryginalny aparat matematyczny, który w swoim czasie poparł akademik M. M. Bogolubow. Naszą metodę opublikowano w Moskwie, a także w Leningradzie w czasopiśmie „Физика твердого тела”. Cztery lata po nas J. Hubbard z Wielkiej Brytanii opublikował podobne, ogólniejsze podejście. Jak Pan rozumie, metoda Hubbarda stała się popularna, takie były wtedy okoliczności. Moim kierownikiem jeszcze ze studenckich czasów był profesor A. Ju. Glaubermann, kiedy razem z nim i z W. W. Władimirowem prowadziliśmy nasze badania. Później W. W. Władimirow przeniósł się do Moskwy i stał się znanym fizykiem. Do tego tematu wróciłem w 1974 roku z aspirantem P. M. Słobodianem. Rozszerzyliśmy tę metodę i opublikowaliśmy ją w jednym z moskiewskich czasopism fizycznych. Praca doktorska miała już praktyczne zastosowanie. Jej główna część była poświęcona teorii efektów optycznych, które powstają pod wpływem zewnętrznych pól i naprężeń mechanicznych (ciśnień) w kryształach. Takie zjawiska badał i eksperymentalnie analizował profesor Orest Wloch wraz ze znanym fizykiem I. S. Żoludiowem. Efekty te dają możliwość sterowania rozchodzeniem się światła przechodzącego przez kryształy. Zatem można przekazywać informacje za pomocą wiązek świetlnych. U nas powstała seria prac dotyczących nowych kryształów. — Czasopismo „Condensed Matter Physics” ukończyło 20 lat. Proszę opowiedzieć szczegółowo o tym wydawnictwie. — Czasopismo ukazuje się od 1993 roku. Na początku było trybuną dla badaczy naszego instytutu, publikowano tam nasze prace. Początkowo artykuły drukowano w języku ukraińskim, potem, aby poszerzyć krąg odbiorców, zaczęto używać języka angielskiego: rozpoznaje nas się na Zachodzie, a poza tym poszerzyła się geografia naszych autorów. Otrzymywaliśmy artykuły naukowe z różnych krajów, więc musieliśmy zintensyfikować i pogłębić ich recenzowanie. — Jak dobieracie recenzentów? — To dobrzy specjaliści — przede wszystkim z zakresu fizyki teoretycznej i fizyki materii skondensowanej. Nie drukujemy prac eksperymentalnych. Redaktorem naczelnym był i jest akademik I. R. Juchnowski. Teraz co do osiągnięć: po pierwsze — wzrósł wskaźnik cytowań (łączna liczba odwołań) na Zachodzie; po drugie — wzrósł autorytet wydawnictwa, po trzecie — czasopismo otrzymało współczynnik wpływu (impact factor). Z Ameryki, Francji, Niemiec napływają artykuły do druku, jesteśmy już w gronie uznanych czasopism, a instytut — w gronie znanych na świecie instytucji. Figurujemy w globalnej bazie danych, a naszymi recenzentami są naukowcy z Japonii, USA oraz z Ukrainy. — Na Ukrainie finansowanie nauki spadło do 0,29% PKB. A jak twierdzą naukowcy, potrzeba co najmniej 1,7% PKB. Jak to osiągnąć? Czy władza zrozumie rolę nauki w tworzeniu ekonomicznie (i nie tylko) efektywnego państwa? — Premier powiedział: „Niech uczeni zaproponują coś pożytecznego, a rząd znajdzie sposoby, by przeznaczyć środki”. Jednak albo uczeni nie potrafią zaproponować „czegoś pożytecznego”, albo rząd nad tym nie myśli. Władcy nie uważają nauki za pożyteczną… Tymczasem nauka ma tworzyć nową wiedzę i określać poziom intelektualny społeczeństwa. «Stosunek rządu do nauki to nieszczęście…» — A jak wygląda wasz Instytut? — Nasz Instytut nie wymaga dużego finansowania, ponieważ IFKS nie prowadzi badań eksperymentalnych, nie kupuje drogich przyrządów ani materiałów. A w Instytucie Fizyki i innych instytutach w Kijowie (to ogromna baza eksperymentalna) znaleziono wyjście: tworzy się centra zbiorowego użytkowania. Kupuje się zestawy przyrządów, które pozwalają przeprowadzać eksperymenty wspólnie z innymi instytutami. I to działa. Mamy w instytucie potężny klaster obliczeniowy (zbiór komputerów połączonych ze sobą). To jeden z największych pod względem mocy klastrów obliczeniowych na Ukrainie. — Jak się to Panu udało? — Trochę zarabialiśmy, więc mogliśmy rozbudować bazę komputerową. Później zaczęliśmy tworzyć klaster. W ten sposób zaspokoiliśmy własne problemy z mocami obliczeniowymi, a specjaliści z innych instytutów z niego korzystają. Istnieją programy państwowe, w tym sieć GRID, która w ramach międzynarodowej wspólnoty łączy superkomputery i do której również przystąpiliśmy. Wchodząc tam ze swoimi mocami obliczeniowymi, ma się dostęp do obliczeń na nowoczesnych superkomputerach. Były projekty i programy państwowe; powinniśmy mieć środki w ramach tych programów. Jednak nawet 0,3% PKB nie działa. Z punktu widzenia rządu nauka powinna istnieć samodzielnie. Łatwiej im kupić gotową technologię za granicą, niż przeznaczać środki na działalność wiczyźnianych naukowców. — W marcu 2013 roku na wysłuchaniach w Komitecie ds. nauki i edukacji Rady Najwyższej Ukrainy z przedstawicielami władzy wykonawczej obecny był jedynie przewodniczący Państwowej Agencji Informacji Naukowej W. Semynożenko. Z ministerstw i resortów — nikt. Nawet — z MON… — Nawet na walne zgromadzenie Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w tym roku prawie nikt nie przyszedł. Oprócz ministra edukacji i nauki była tylko przewodnicząca Komitetu ds. nauki i edukacji Rady Najwyższej Lilija Hryniewycz. — Jak ukraińscy naukowcy mogą ugruntować swoją pozycję we światowej społeczności naukowej? — Staramy się, niektórym to wychodzi lepiej, innym gorzej. We Lwowie znaczące sukcesy w dziedzinie nauk przyrodniczych wśród instytucji akademickich osiągnęły Instytut Fizyczno-Mechaniczny, Instytut Problemów Stosowanych Mechaniki i Matematyki, Instytut Biologii Komórki; to samo dotyczy także naszego instytutu. Chociaż państwowe projekty naukowe (z udziałem innych państw, przemysłowców) powinien organizować rząd. Kiedyś takie próby były. Mamy nadzieję, że Ukraina rzeczywiście stanie się członkiem stowarzyszonym UE. To będzie zupełnie inna ranga udziału ukraińskich instytucji naukowych w programach naukowych w ramach wspólnoty europejskiej. My i teraz możemy brać udział, ale jesteśmy stroną trzecią: najpierw są członkowie wspólnoty europejskiej, potem stowarzyszeni, a dopiero wtedy my. — W sprawozdaniu z działalności NANU za 2012 rok zaznaczono, że w 2012 roku „instytucje naukowe NANU przeprowadziły znaczną ilość badań podstawowych i stosowanych…” Czy osiągnęliście coś znaczącego? — W dziedzinie fizyki teoretycznej i nanotechnologii (grafen), optyki są znaczące osiągnięcia. Nasza astronomia i radioastronomia są unikatowe. Na przykład radioteleskopy. Problem nie w tym, jakie są badania, lecz w tym, że do nas nie chce przychodzić utalentowana młodzież. Bo już próbują zrezygnować z lekcji fizyki czy chemii i wszystko to połączyć w przyrodoznawstwo. Obecnie ci kandydaci, którzy przychodzą do uczelni wyższych, mają bardzo słabe przygotowanie. — Jak Pan/Pani sądzi, dlaczego? — Obecnie popularne są technologie cyfrowe i panuje opinia, że nie trzeba trenować pamięci. Dlatego właśnie absolwenci szkół nie są nauczeni czegoś przyswajać i uczyć się na pamięć. To problem społeczny. Zatem słabe przygotowanie w szkole, fizyka nie jest tak popularna, jak była trzydzieści lat temu. Obecnie popyt na informatykę. Zdolne dzieci studiują matematykę stosowaną lub technologie komputerowe. To dobry zarobek. A z fizyką nie wyszło. Mamy wspólne katedry na Narodowym Uniwersytecie „Politechnika Lwowska”, a także na Lwowskim Narodowym Uniwersytecie im. Iwana Franki. Podejmowana jest próba zorganizowania współpracy z wydziałem chemicznym — przecież pracujemy w naszym Instytucie Substancji Skondensowanych. Na wspólne katedry naukowcy przychodzą uczyć studentów. Ważne jest modelowanie komputerowe, rozwijane w instytucie, — to duża dziedzina współczesnej fizyki, właściwie eksperyment wirtualny. Można przewidywać strukturę, budowę i zachowanie złożonych układów skondensowanych. — Czy uczestniczycie w programach międzynarodowych? — Uczestniczymy. Około 40 % publikacji naukowców naszego Instytutu zostało przygotowanych w ostatnich latach wspólnie z zagranicznymi badaczami. — Jakie są Pana/Pani stosunki z Czasem? — Staram się iść z nim w jednym tempie. Mam wiele spraw. Jak dotąd udaje mi się je wykonywać. Obowiązek zmusza do zorganizowania. Ale czas strasznie pędzi naprzód. Być może zakres różnorodnych zajęć trzeba zawęzić. Od trzech lat pracuję nad książką-podręcznikiem o metodzie funkcji Greena — zarówno dla studentów, jak i dla naukowców. — Dziękuję za rozmowę. Z rosy Panu/Pani i wody — na dalszą pracę. Rozmawiał Bohdan ZALIZNJAK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn