Strona · s. 12strona oryginału ↗
…Z anielskimi skrzydłami Dialog Walentyny Dawydenko i Mychajła Najenki
Слово Просвіти, №49 за 2013 рік
Walentyna Dawydenko: Sytuacje życiowe o charakterze historycznym oraz niektóre dzieła sztuki mają zdolność „ożywania” i rozbłyskiwania nie widzianym wcześniej światłem… Czyż nie tak? Mychajło Najenko: Kiedy mowa o prawdziwej historii i autentycznych dziełach, to tak… Niektóre rozwiązania artystyczne w „Katedrze Marii Panny w Paryżu” znawcy sztuki zauważyli dopiero dwieście lat po wzniesieniu katedry. Mówił o tym swego czasu Ołeksandr Dowżenko… Tak samo niektóre motywy z życia Iwana Mazepy stały się przedmiotem najbaczniejszej uwagi pisarzy romantyków dopiero po stu z górą latach. Mam na myśli poematy Byrona, Victora Hugo i Juliusza Słowackiego o jednakowych tytułach („Mazepa”) czy poemat Puszkina „Połtawa”. A „Słowo o wyprawie Igora” szło do „masowego” czytelnika sześć wieków… W. D.: Dzieło, o którym u nas będzie mowa, może i nie jest takiej skali jak wymienione przez Pana poematy Byrona czy Hugo, ale mimo wszystko… Niedawno na wystawie w Mysteckim Arsenał kijowianie i goście Kijowa być może po raz pierwszy zobaczyli wielkie panneau Mychajła Żuka, stworzone w latach 1912—1914 pod tytułem „Czarne i białe”. Znawcy sztuki są przekonani, że na nim artysta przedstawił młodego Pawła Tyczynę, którego nauczycielem rysunku w Czernihowskim Seminarium Duchownym był Mychajło Żuk, oraz córkę pisarza Iwana Konowała Polinę, w której młody Tyczyna był bezgranicznie zakochany. Siostra Poliny Inna też kochała młodego poetę, ale — bez wzajemności. Wiersz poświęcony jej cytowały i do dziś cytują różne pokolenia młodych ludzi: „O panno Inno…”. Tamten czas był dla Tyczyny szczęśliwy tworzeniem poezji, które z czasem wejdą do jego pierwszego zbioru „Słoneczne klarnety”. Tak romantycznie zaczynał się los wielu naszych pisarzy ubiegłego wieku. A rozwijał się czasem bardzo ciężko i dramatycznie, bo oni nie po prostu „pisali wiersze”, a swoim piórem i własnym życiem tworzyli duchową teksturę naszej wielostradalnej Ukrainy. Jak Pan myśli, dlaczego życie pisarskie układa się tak nieprosto, z takim dramatycznym tekstem i podtekstem? M. N.: I pisarzom, i przedstawicielom innych sztuk bywa trudno przeżywać życie dlatego, że im naturą dano widzieć w nim nie konkretnego człowieka, a człowieka w ogóle, człowieka idealnego. I oto oni wszystko to, co widzą wokół siebie, próbują przymierzyć właśnie do tego idealnego człowieka. A na niego wszelakie grozy spadają nie tylko w tak krwawe czasy, jakimi były w XX wieku rewolucyjne i radzieckie porewolucyjne lata, ale i w jakiekolwiek inne okresy. Pisarze (i artyści w ogóle) operują ludzkimi symbolami; u nich wszystko jest powiększone, hiperbolizowane i dlatego ich ból zawsze bywa znacznie większy, niż zna go rzeczywistość. Jeśli chodzi o konkretny obraz, o którym Pani mówi, to w nim odtworzono niby rzeczywistość: Mychajło Żuk nauczał Pawła Tyczynę w seminarium i był, oczywiście, wtajemniczony w tę historię, która przydarzyła się młodemu poecie: zakochał się w jakiejś dziewczynie; myślę, że to nie była seminarzystka, bo w seminarium duchownym uczyli się tylko młodzieńcy… Zakochał się i, oczywiście, bardzo cierpiał… Pani wspomniała konkretną dziewczynę i konkretną poezję Tyczyny:
O panno Inno, panno Inno, Ja — sam. Okno. Śniegi… Siostrę ja Waszą tak kochałem Dziecinnie, złotocennie. W tej miłosnej konkretyce wyrysował się był nieoczekiwany trójkąt. Bardzo rozpowszechnione są trójkąty, kiedy w centrum znajduje się dziewczyna, w której zakochanych jest dwóch młodzieńców, a tutaj odwrotnie: on zakochany w jednej dziewczynie, a jego kocha inna, do tego — siostra kochanej dziewczyny. Można by było przedstawić tę sytuację w realistycznym kluczu: podać, powiedzmy, portrety psychologiczne wszystkich trojga. Mychajło Żuk poszedł inną, modernistyczną drogą. W tamtym czasie cała europejska sztuka już torowała drogę modernizmu. W literaturze ukraińskiej do lat 1912—1914 pokonała ona już kilka wczesnych etapów: pierwszy — od “Zwiędłych liści” I. Franki, przez neoromantyzm Łesi Ukrainki i Olhy Kobylańskiej, ekspresjonizm oraz impresjonizm Wasyla Stefanyka i Mychajła Kociubynskiego — do symbolizmu M. Woronego i O. Olesia i wreszcie — do poetów-młodomuzowców (we Lwowie) i autorów “Ukraińskiej chaty” (w Kijowie). W malarstwie cechy modernistyczne najoczywiściej przejawiały się w twórczym malarstwie O. Muraszki, u którego pobierał lekcje interesujący nas Mychajło Żuk. Poszedł on modernistyczną drogą i przedstawił tylko dwie postacie: młodego Tyczynę i jedną z zakochanych w nim sióstr. W. D.: Historycy sztuki uważają, że przedstawiona jest tam Polina, w której zakochany jest Tyczyna… M. N.: Oni to uważają, ale na czym bazują ich dowody? Na niczym. Sztuka ma przecież swoje prawa; im właśnie podporządkował się Mychajło Żuk jako modernista; przedstawił on właśnie Innę (możliwie, z rysami Poliny), która potajemnie kochała młodego poetę i do której był zwrócony cytowany wyżej jego wiersz. Malarz zobaczył swoich bohaterów w obrazach uskrzydlonych aniołów. Dlaczego właśnie aniołów z czarnymi i białymi skrzydłami? Bo wysoka miłość — to anielska, do tego — kontrastowa, hipostaza. A oprócz tego, modernizm kierował się “kosmiczną” przesłanką połączenia ziemskiego i niebieskiego. Dlatego też mamy na obrazie zakochanie, “wykonane” w duchu symbolizmu, który wyznaczał główne oblicze naszego modernizmu i w literaturze, i w malarstwie początku XX w. Trzeba mieć na uwadze, że modernizm — to nie styl, a kierunek, w którym jednoczyły się bardzo różne style. Pawło Tyczyna mógł mówić, że w jego wierszach jest i symbolizm, i impresjonizm, i futuryzm, i w pewnej mierze — imażynizm. Ale dominował jednak symbolizm. Krytyk M. Stepniak pisał, że w “Słonecznych klarnetach” zaproponowana jest “niby wykończona system ukraińskiego symbolizmu”. Od niego też zaczyna się to, co nazywam wysokim modernizmem w literaturze ukraińskiej. W innych literaturach, kiedy mowa, na przykład, o Joyce’ie, Kafce czy Prouście, można mówić (według D. Naływajki) o fundamentalnym modernizmie. Ale to twórczość tego samego okresu, co “Słoneczne klarnety” — lata 10—20. XX w. W literaturach Zachodu rozwijała się ona, można powiedzieć, po linii wznoszącej, a w naszej… W. D.: Tragedia naszej kultury tamtego czasu w tym, że przejedzie się po niej władza radziecka takim samym walcem, jak i po ekonomicznych i politycznych swoich “wrogach” (tak zwanych kułakach, burżuazyjnych nacjonalistach, wszelakich trockich i bucharinach). Jak Pan myśli, czy tutaj można dostrzec jakiś związek? A może to osobliwość naszego terytorium czy naszego mentalitetu? Dlaczego pod ten walec we wszystkich czasach trafiały najwybitniejsze postacie narodu, przede wszystkim — nosiciele, pasjonaci słowa, twórcy muzycznych, plastycznych sztuk? U ukaranego żołnierką Szewczenki, na przykład, wszystko to łączyło się… M. N.: Tak… A dlatego, że władza, chociaż we wszystkich czasach była i tępawa wobec kulturalnych, artystycznych wartości, czuła, że za artystycznymi obrazami twórców, za tworzonymi przez nich symbolami ukrywa się taki podtekst, który prędzej czy później może ją zdemaskować, powiedzieć o niej prawdziwe słowo. Tak było w czasach Szewczenki czy Franki, których nie ominęły kazamaty i więzienne kraty, i tak było praktycznie w całych latach 20. XX wieku, kiedy jeszcze odczuwała się choćby względna wolność twórczości, a ten walec, o którym Pan mówi, dopiero przygotowywał się “do pracy”; wtedy już gromadziła się w sztuce taka energetyczna masa, która na początku lat 30. (i władza to dobrze czuła) podeszła wprost do otwarcie negatywnej charakterystyki jej. Niektórzy z literatów zauważali to i wcześniej. Ale trzeba było mieć taki rozum, jak, powiedzmy, u Iwana Bunina, który nazwał lata po przewrocie październikowym w Rosji “przeklętymi dniami”. Na Ukrainie w tym okresie działo się to, co Wynnyczenko nazwie “odrodzeniem narodu”. Na początku lat 20. opublikował on trzy tomiki swojej publicystyki właśnie pod takim tytułem: “Odrodzenie narodu”. Ten proces na Ukrainie przeszedł trzy etapy: Centralna Rada, Hetmanat, Dyrektoria. Na ich fali podniosła się cała ukraińska sztuka, sztuka nowych, właśnie odrodzeniowych idei. Na nie z czasem zarzucono bolszewicką pętlę; w ciągu następnych kilku dziesięcioleci różne pokolenia podradzieckich ludzi do niej tak przywykły, że sformułowały nawet myśl, jakoby lata 20. stały się fundamentem utwierdzenia bolszewizmu jako artystycznej idei i jako najbardziej postępowego ludzkiego istnienia. Nawet na początku nowej (w latach 90. XX w.) ukraińskiej niepodległości niektórzy nasi kulturalnicy pozostawali w istocie w niewoli właśnie takiej myśli. Tworząc dokumentalny film telewizyjny o twórcach, którzy w latach 20. tak burzliwie wtargnęli do sztuki (P. Tyczyna, M. Rylski, M. Zerow, H. Kosynka, W. Pidmohylny, M. Chwylowy i in.), nazwali go “Czerwonym renesansem”. Wtedy nasza sztuka przeżywała okres, który rzeczywiście był renesansowy. Ale w żadnym razie — nie “czerwony”. Kłamstwo to wszystko. Wszyscy ówcześni renesansowcy byli zapłodnieni przede wszystkim ideami odrodzenia ukraińskiego narodu, które trwało w ciągu 1917—1920 lat. W. D.: Wiatr ukraińskiej wolności ich prawdziwie opalił, a później ich artystyczny produkt rodził się w masce bolszewizmu… M. N.: Można i tak powiedzieć… Niektórzy twórcy czasami wymuszenie przystosowywali się do bolszewizmu, deklarując w manifestach organizacji, do których należeli, że “stoją na marksistowsko-leninowskiej platformie”. Taką demagogię stosowały nie tylko najwcześniejsze pisarskie grupy lat 20. (“Płuh”, “Hart” i in.), ale i późniejsze literackie organizacje w rodzaju “Marsu” (“Warsztat rewolucyjnego słowa”) czy WAPLITE (“Wolna akademia proletariackiej literatury”); do nich, jak wiemy, wchodzili rozstrzelani z czasem H. Kosynka, W. Pidmohylny, M. Kulisz czy doprowadzony do samobójstwa M. Chwylowy. Na słowach byli niby “czerwonymi”, ale wewnętrznie pozostawali “żółto-błękitnymi”. To prawdziwi ukraińscy renesansowcy lat 20. Niektórzy z ich poprzedników (A. Kaszczenko, L. Starycka i in.) jeszcze mogli produkować literaturę nie bardzo wysokiego gatunku (powierzchowne opowieści o Siczy Zaporoskiej, o pospolitym kozactwie itd.), ale z czasem oni “kopnęli” głębiej i już w 1923—1924 r. zaczęli mówić prawie otwartym tekstem o tym, w jaką to przepaść trafiła Ukraina, okupowana przez bolszewizm. U M. Chwylowego można było przeczytać, że wczorajsi rewolucjoniści mieszczańskimi się stali, a na powierzchnię życia zaczęli wypływać degeneraci z sanatoryjno-szalonych stref. Takie myśli pisarze “ubierali”, oczywiście, w symbole, i władza zaczęła patrzeć na nich z nie lada strachem czy po prostu podejrzliwie. Gdzieś w 1923—24 r. Pawło Tyczyna był przeprowadzony pod pistoletem z centrum Kijowa aż do Łukianówki i on po tym napisał wiersz ze słowami “ja zobaczyłem jasne w oddali”. Ale zobaczysz, kiedy na ciebie wycelowana lufa pistoletu… A on przecież, jak mówiłem, w “Słonecznych klarnetach” (oraz w późniejszych zbiorach “Zamiast sonetów i oktaw” i “Płuh”) dał wzorzec najnowocześniejszego, symbolistycznego brzmienia w naszej literaturze. Tam już można było natrafić na rozwiązanie tego, co przyniosła na Ukrainę “czerwona” władza. W zbiorze “Zamiast sonetów i oktaw” czytamy, że wielu już skłoniło się przed tą władzą, a sam poeta-narrator głęboko się zamyślił: “Może i sobie pocałować pantofel Papie?”. To mówił poeta bardzo wysokiego poetyckiego lotu. Mówiąc o nim, wspominają czasami angielskiego literata Johna Foota, który rzekomo nazwał Tyczynę niepodobnym do nikogo w europejskiej literaturze poetą. Nie będziemy (jak to robił, na przykład, O. Biłecki) niepokoić tego Foota; on, możliwe, jest jakąś mityczną postacią. Wspomnijmy lepiej realnego Serhija Jefremowa, który, analizując literaturę tak zwanego rewolucyjnego pięciolecia (1917—1922), mówił, że Tyczyna, być może, jest poetą światowego znaczenia. Przewidywał to, myślę, i Mychajło Żuk, kiedy przedstawiał młodego Tyczynę z anielskimi skrzydłami za plecami i w momencie tęsknej gry na piszczałce czy klarnecie… O tym nam w ciągu 70-ciu porewolucyjnych lat nikt nic nie mówił. Przecież Mychajło Żuk w czasach najbardziej krwawych eksterminacyjnych działań praktycznie odszedł od modernistycznego malarstwa, koncentrując się (dla przetrwania) na architektonicznej, ceramicznej sprawie w peryferyjnej Odessie, a Serhij Jefremow był zagoniony w obieg najzaciętszych “wrogów narodu”. Bo przecież właśnie on w dziennikowych zapisach początku lat 20. bodaj najdokładniej scharakteryzował bolszewicką władzę: “Nie przyjmuję systemu, na kłamstwie i prowokacji, na światowym oszustwie opartej”. Taka władza, kontynuował Jefremow, długo nie utrzyma się. Z nim byli solidarni i niektórzy inni intelektualiści tamtego czasu, w szczególności Mykoła Chwylowy. Do 1922 roku on jeszcze mógł pisać o romantycznych “muralach rewolucji”, a w 1926-tym (w powieści “Waldsznepy”) tę rewolucję już spuszczono w kanalizacyjną rurę… Jakaż władza mogła wytrzymać taką myśl o sobie?.. Dlatego też zniszczono almanach z kontynuacją powieści “Waldsznepy”, a jego zaszczuty autor był zmuszony targnąć się na swoje życie… W. D.: Jeśli klasyczny renesans XV—XVI wieków pozostał w historii europejskiej cywilizacji po prostu renesansem, to ukraiński stał się rozstrzelanym. Jako skutek — wszystkie imiona rozstrzelanych w ciągu długiego czasu nie były włączone w intelektualną, artystyczną pamięć Ukrainy. Znali je tylko poszczególni erudyci, którzy przekazywali swoją wiedzę tylko poszczególnym znajomym w ustnej formie. A tak zwany szeroki ogół wszystkiego tego praktycznie nie znał. Jednym z przykładów — twórczość Wołodymyra Swidzynskiego i niektórych innych jego współczesnych, którzy byli albo spaleni żywcem, albo zamordowani w obozach koncentracyjnych radzieckiego GUŁAG-u. A to postacie europejskiego poziomu; zasługiwały one na najwyższe odznaczenia i nagrody, ale pozostawały przemilczanymi. Pana zdaniem, przez wielkie wyrwy w intelektualnej pamięci narodu te postacie mimo wszystko kontynuowały “pracować” i poruszać naród do wyboru swojej niepodległości?
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
