Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Surżyk — kim on jest?

Слово Просвіти, №49 за 2013 рік

Maryna HORBATOWA, studentka Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. Surżykiem nazywamy mieszankę dwóch języków, w szczególności dla Słobożanszczyzny jest to mieszanina ukraińskiego i rosyjskiego. Na przykład „kydajet’sia w oczi” (ros. „brosat’sia w głaza”). Słowo „kydatyś” w języku ukraińskim oznacza „szybko iść, zmierzać dokądś, do kogoś lub czegoś”. Zatem „kydatyś w oczi” to szybko zmierzać komuś w oczy? Nawet strach pomyśleć. A czego warte są słowa „dengi”, „siczas”, „pidjom”, „nie”, „kak diła” albo siostry „tudoju” i „siudoju”? Kupujemy „piczenija”, „kochwe”, „sachar”, „kanhwety”, obuwamy się w „botinky”, „obuwku”, „chwastajemsia” nowymi „tuchlami” oraz „switerom”, który tak nam „idjot”, idziemy leczyć się „u bolnyciu” i kupujemy w aptece „likarstwa”, otrzymujemy „zamiczanija” i przy tym nie „zamiczajemo”, jak bardzo zaśmiecamy swój język. Surżyk szkodzi nie tylko językowi ukraińskiemu, jest to wyraz braku szacunku także do języka rosyjskiego. Krytykowano surżyk również w gazetach. W 1854 roku w gazecie „Kijowskie gubernialne wiadomości” korespondent pisał o swoich wrażeniach po odwiedzeniu jarmarku: „Przy pierwszym moim odwiedzeniu Domu Kontraktowego byłem porażony, oszołomiony, zobaczywszy i usłyszawszy wszystko, co tam się działo. Różne frazy są godne uwagi. „Proszczajte, my pojdiem dodomu”. — „Niet, nie iditie, wy jeszczo, każetsia, imiejetie widiet’ pana Strieżlickogo”. — „Pieriestan’tie, wy wsie smijotes’ s mienia”. — „Wot siudoju, siudoju pojdiemtie!” — „Niet, luczsze tudoju. Tam, widitie, kak wsie krutiatsia”. W naszych czasach ciekawej definicji surżyku udzielił Jurij Andruchowycz: „A jakże „surżyk”, gdzie on, ten miły pokraczny twór, dziwaczny mieszaniec, kazirodcze dziecko bilingwizmu?”. Pisarz i publicysta Wołodymyr Żabotyński jeszcze w 1904 roku pisał: „Byłem niedawno nad Dnieprem i w drodze, podróżując w wagonie trzeciej klasy, przysłuchiwałem się rozmowom tamtejszego prostego ludu. Uderzyła mnie ich gwara — jawne zepsucie, jawna choroba języka ukraińskiego. Chochły po prostu sypały wielkoruskimi słowami, wielkoruskimi zwrotami, a podstawowy język i jego skład były ukraińskie; wychodziło coś dość potwornego, ni Bogu świeczka, ni diabłu ogarek. Słuchając tej niezdarnej mieszanki dwóch języków, zamyśliłem się nad umieraniem języka małoruskiego”. Ponad sto lat temu wykształceni ludzie zastanawiali się nad problemem surżyku w języku ukraińskim i dochodzili do wniosku, że ta niskiej jakości mieszanka nie sprzyja rozwojowi języka literackiego, a wręcz przeciwnie — szpeci go. Wcześniej surżykiem nazywano mąkę otrzymaną z mieszanki żyta i pszenicy, nie używano jej do wypieku, ponieważ uważano ją za niskiej jakości. Surżyk wpływa na naszą świadomość, o czym pisała lingwistka Ołeksandra Serbenśka w pracy „Antysurżyk”: „Dzisiaj słowo „surżyk” zaczęto używać także w szerszym znaczeniu — jako nazwę zdegradowanego, ubogiego świata duchowego człowieka, jego oderwania od tego, co rodzime, jako nazwę dla mieszaniny pozostałości dawnego, ojcowskiego, z tym obcym, co niweluje osobowość, narodowo-językową świadomość. Mieszaniną dwóch języków — ukraińskiego i rosyjskiego — mówi część ludności Ukrainy, choć powszechnie wiadomo, że korzystanie z mieszanki dwóch języków jest jednym z najbardziej niepokojących zjawisk o charakterze ogólnopedagogicznym. Skaleczony język otępia człowieka, sprowadza jego myślenie do prymitywu. Przecież język wyraża nie tylko myśl. Słowo stymuluje świadomość, podporządkowuje ją sobie, kształtuje. Surżyk na Ukrainie jest niebezpieczny i szkodliwy, ponieważ pasożytuje na języku, który kształtował się przez wieki, zagraża zmianie języka…”. Temat surżyku jest dla mnie bardzo bolesny. Jako przyszła nauczycielka ukraińskiej literatury, powinnam nauczyć dzieci kochać i szanować język przodków. A przede wszystkim — wychowywać rodziców uczniów w szacunku do języka ukraińskiego (państwowego).

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn