Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Korzeń-dziwosił rycerza wolności

Слово Просвіти, №49 за 2013 рік

Pamięć dalekich lat …Zapytajcie wtedy siebie: kim my?.. Czyimi synami? jakich ojców? Kim? za co zakuci?.. Taras Szewczenko Z odległości stu lat Pyłyp Mykołajowycz Taranenko pamięta w najdrobniejszych szczegółach swoje życiowe drogi i wydarzenia, które przyszło mu przeżyć. Urodził się 27 listopada 1913 roku na chutorze Hanno-Tomakiwka w powiecie wierchniodnieprowskim guberni katerynosławskiej (obecnie obwód dniepropetrowski) w zamożnej, wielodzietnej rodzinie. Ojciec, Mykoła Pantełejmonowycz, był głuchoniemy, co nie przeszkodziło mu być autorytetem nie tylko dla swoich dzieci, ale i dla mieszkańców chutoru; wraz z żoną Maryną Chomivną i dziećmi z powodzeniem prowadzili duże gospodarstwo. Historio, męczennico moja! Twoje tablice, czasem nie starte, Wyczytuję — czytam sercem ja – I spada słońce w czarne wiry… W. Czabanenko Najjaśniejszym wspomnieniem dzieciństwa Pyłypa stał się przyjazd z frontu na urlop wuja Wasyla, młodszego brata ojca. Chłopiec zafascynowany patrzył na smukłą postać wuja w mundurze wojskowym, na błyszczącą szablę u boku, i do dziś słyszy, jak skrzypiały jego buty, gdy stąpał po podwórzu. Drugim głębokim, ale smutnym wspomnieniem stała się śmierć czułej i dobrej babci Odarki. A dalej pamięć tamtych dalekich lat przechowuje czarną kartę w życiu chutoru, kiedy obalili cara-batuszkę. “Pierwszymi, którzy ograbili chutor, byli czerwonoarmiści — wspomina Pyłyp Mykołajowycz. — Od razu zabrali konie, co jest najcenniejsze dla chłopa-rolnika, a potem zabrali się do wyszukiwania złota, kosztowności, na koniec zagarniali produkty żywnościowe. Nigdy nie zapomnę, jak rewolucjoniści-rabusie, żądając złota od wuja Wasyla, zastraszali go, strzelając tuż przy uchu, mówiąc: oddaj, co schowałeś, bo rozstrzelamy. A co wuj mógł dać, skoro wszystko wyczyścili poprzedni ekspropriatorzy! “Pod ścianę” do rozstrzelania nie raz stawiali moją mamę, a my, ośmioro dzieci, płakaliśmy, w duchu żegnając się z nią, ale zła godzina przeszła bokiem… Czerwoni porąbali szablami moich dziadów, Semena i Samijła, tylko za to, że kiedyś służyli w carskiej gwardii. Doświadczył nasz chutor także odeskich czerwonych marynarzy, obwieszonych taśmami karabinowymi i mauzerami; byli petlurowcy, od których po raz pierwszy usłyszałem słowa dobrodziej i dobrodziejka (tak zwracali się do naszej mamy). Zostawili haniebny ślad na mojej rodzinnej ziemi straszni już tylko z wyglądu łotewscy strzelcy; widziałem hryhorijiwców, machnowców…” Bratobójcza rzeź wciągnęła młodych osiemnastoletnich mieszkańców chutoru Wasyla, Jakyma i Kostę, syna wuja Maksyma, którego zabrano do armii denikinowskiej. Po czterech miesiącach Kosta wrócił jako świadomy Ukrainiec, widocznie białe wojsko mimo woli oświeciło w odpowiedni sposób młodzieńca, bo na chutorze nauczył chłopców i dziewczęta śpiewać ukraiński hymn “Szcze ne wmerła Ukrajina”. W 1930 roku jego wraz z bratem Mychajłem skazano na pięć lat za przynależność do nieistniejącego, wymyślonego przez stalinowskich satrapów Związku Wyzwolenia Ukrainy. Czytać Pyłyp nauczył się szybko, a pierwszą nauczycielką była starsza siostra Motria, ale w szkole książką podręczną był rosyjski elementarz, więc choć dobrze czytał, treści nie rozumiał, a nawet nie potrafił jej opowiedzieć. Nauczycielka z tego powodu stawiała go w kącie na kolanach i dopiero później, w drugiej klasie ukraińskiej szkoły, wyjaśnił sobie, że pachar — to rolnik, a socha — pług. Do czwartej klasy był jednym z najlepszych uczniów, ale kiedy przekroczył w wieku dwunastu lat próg piątej klasy, zaczęto wymagać zaświadczenia o stanie społecznym. Dzieciom zamożnych chłopów władza radziecka nie pozwalała uczyć się dalej po ukończeniu szkoły podstawowej, bo zamożni ludzie i ich dzieci byli wrogimi elementami — uczyć ich to szkodliwe. Rok uczył się u prywatnego nauczyciela, ale zdać egzaminów nie pozwolił rejonowy wydział oświaty ludowej. Czujne czekistowskie oko wypatrzyło we wsiach półobszarników. Na chutorze do takich należały rodziny kowala Klyma Szapowała i jego syna Petra, który przy ojcu pracował jako młotowy. Państwo odebrało im majątki i wysłało bez żadnych dokumentów i prawa do pracy. W 1928 roku na chłopów nałożono jeszcze jeden podatek, dodatkowy, a po wsiach zaczęło krążyć nieznane dotąd słówko “kułak”, którym nazywano zamożnych chłopów. W gazetach coraz częściej pojawiały się artykuły o tym, że przeklęci kułacy nie chcą płacić dodatkowego podatku, czym umyślnie podważają potęgę władzy radzieckiej. W komuno-bolszewickiej stajni pod cudzym nazwiskiem O Ziemio, cierpiętnico wielka! O ofiaro dzikiej hordy! W. Czabanenko Ojciec Pyłypa Mykołajowycza 20 stycznia 1930 roku odprowadził konie do wspólnej stajni, a w lutym do każdej chaty, której mieszkańców mieli wysiedlać, weszło trzech uzbrojonych strażników. Pozwalano wychodzić na dwór tylko w ich towarzystwie. Następnego dnia naczelnik rejonowej milicji towarzysz Macharyna dał godzinę, aby zebrać w drogę najpotrzebniejsze rzeczy, dzieci posadzono na wóz i zawieziono na stację kolejową, gdzie do rodzin, które wysiedlano, dołączono mężczyzn przebywających pod strażą w rejonowej milicji. Napchali ludźmi wagon towarowy, w którym pośrodku stał żelazny piec, węgiel przy nim oraz kubeł bez wody. W towarzystwie giepeuszników wywieźli najpierw do Wołogdy, gdzie tysiąc wysiedleńców umieszczono w cerkwi na piętrowych pryczach bez jedzenia, wody i toalet, a potem rozdzielono po wołogodzkich lasach. Tak wykonywano słynne postanowienie KC WKP(b) “O zniszczeniu kułaków jako klasy na bazie całkowitej kolektywizacji” z 21 stycznia 1930 roku, podpisane przez Stalina. Głód, chłód — ludzie zaczęli chorować i umierać. Ratunek jeden — ucieczka. 17-letni Pyłyp ucieka na Ukrainę, ale giepeusznicy, milicja, a i miejscowa ludność pomagała łapać zbiegów. Złapali go już na Ukrainie — trafił w obławę przeciwko chłopom, którzy brali udział w powstaniu pawłohradzkim, ich bez sądu i śledztwa rozstrzeliwano. Zatrzymany nie miał żadnych dokumentów. Musiał przyznać się, skąd uciekł. Zwrócono go etapem przez więzienia Dniepropetrowska, Charkowa i moskiewskiej Butyrki. Ucieka po raz drugi. Druga próba była udana, choć przeżył kilka pościgów łowców ludzi, kiedy oddychali mu niemal w kark. Wszystko wytrzymał. Ukrywając się, dotarł do Tomakiwki. Tutaj u krewnych wyrobił pieczątkę, podrobił zaświadczenie i ruszył na Dniprobud. Dokument był podejrzany, a enkawudziści szli po piętach. Musiał uciekać z Dniprobudu, a potem z Marhanecia, zaporoskiego zakładu nr 4… Trzeba było zrobić dokumenty na inne nazwisko, bo na Taranenkę polują. Z czasem otrzymał dokument na nazwisko Wowk Hryhorij Iwanowycz, stając się rodzonym bratem Wołodymyra Iwanowycza, męża siostry Motri. Pracował na różnych stanowiskach. Ukończył szkołę tokarzy w metalu, a po dwóch latach pracował już według najwyższej, siódmej kategorii. W 1932 roku głuchoniemy ojciec i matka uciekli z zesłania i cała rodzina Taranenków zjednoczyła się. “Śmieje się śmierć, klepie kosę…” Rok 1933 był bardzo ciężki. Chleb otrzymywano na kartki. Tokarzowi wydawano 800 gramów chleba. Marinie Chomіwnie udało się zarejestrować pod nazwiskiem Wowk, aby otrzymywać kartki na chleb. Na mamę wydawano 400 gramów i na dwoje dzieci po 400 gramów na każde. Lecz uczniom nie zawsze dawano kartki na chleb. Wtedy trzeba było iść i prosić kierownika wydziału Lebiediewa, który miał jakąś wielką siłę i zdobywał kartki chlebowe na dzieci. W mieście niby głodu nie ma, ale ludzie nieweseli, z nadejściem wiosny spuchniętych ludzi jest bardzo dużo. A w okolicznych wsiach prawdziwy głód. Kiedy wiosną 1933 roku Pyłyp Mykołajowycz zachorował na malarię i często chodził do szpitala, to podłoga w nim była pokryta spuchniętymi ludźmi. Lekarze przechodzili przez nich, jak przez kłody. Codziennie widział, kiedy jechał do pracy pociągiem, wzdłuż torów leżeli spuchnięci martwi ludzie. Był to straszny obraz, który z jakiegoś powodu nikogo nie niepokoił. Aby przeżyć, ludzie po głównej pracy zgadzali się pracować jeszcze sześć godzin, za co na talon otrzymywali talerz zupy. “Mądra” komunistyczna partia i jej władza za pomyje budowała fabryki, a wieś wyniszczała wysiedleniem na Sybir nieprzebrany lub śmiercią głodową. W 1933 roku rodzinę spotkała tragedia: zniknął ojciec. Rodzina gorzko przeżywała ciężką stratę, bo, pomimo fizycznej ułomności, ojciec był pracowity i potulny, dbał o rodzinę, był dobrym kowalem, cieślą, szewcem, krawcem, a nawet wiązatorem, ale doznał od władzy okrutnego i upokarzającego “rozkułaczania”. Do 1930 roku w Związku Radzieckim według statystyk mieszkało 77 milionów Rosjan, a Ukraińców 82 miliony — hołodomor i wojna światowa oraz znowu głód po wojnie gruntownie zmieniły sytuację demograficzną na Ukrainie. Uczył się w szkole wieczorowej w 1940 roku. Na lekcjach historii wykładowca, onże partyjny organizator w szkole, przekonywał uczniów, że między nami a Niemcami prawie nie ma różnicy: oni budują narodowy socjalizm, a my internacjonalny socjalizm. W sidłach drugiej okupacji Rozpasali się tyrani, Upili się krwią, kaci… W. Czabanenko Lekarze wykryli u Pyłypa Mykołajowycza chorobę serca. Do armii go nie wzięli, choć w powietrzu “pachniało burzą”. Brat Sasza służył na Łotwie, prowadził czołg, ale we wrześniu 41-go w jednej z gazet była wiadomość o bohaterskim czynie kontuzjowanego czołgisty Ołeksandra Taranenki. O wojnie nie myślano, bo gazety pisały o przyjaźni Stalina i Hitlera przez podpisanie paktu o nieagresji oraz o przyjaźni i współpracy dwóch narodów. Niemiec przyszedł i jego przyjściu się ucieszyli, ale bardzo szybko przekonali się, że Stalin i Hitler — to bliźniacy-dyktatorzy. Czekali z Zachodu wyzwolicieli, aż przyszli nowi zniewoliciele. Sformowali oddział partyzancki i Pyłyp trafił do partyzantów, myślał, że to dobra okazja, by pozostać na Ukrainie, lecz oddział partyzancki tak i nie zebrał się do aktywnych działań, kiedy przyszli Niemcy. Wycofując się, enkawudziści rozstrzelali wszystkich więźniów tutejszego więzienia. Obok rozstrzelanych zebrał się wielki tłum, przyszli krewni, aby znaleźć wśród zabitych bliskich. Niemieccy żołnierze pałkami bili biednych ludzi. Przy odwrocie Niemców trafił do kolumny ewakuowanych, którą ochraniali Kałmucy i pędzili ludzi na Zachód. Na stacji kolejowej zagonili do wagonów towarowych i wywieźli do Mikołajowa. W Mikołajowie Kałmucy przekazali aresztantów Niemcom, którzy ciężarówkami dostarczyli ich do Odessy, skąd była długa droga do niemieckiego miasteczka Brunszwik, gdzie w obozie nr 23 przebywało pięć tysięcy ostarbeiterów. Uczył młodych chłopaków zawodu tokarza. Często bywali w obozie propagandyści z Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej. Szczególnie starał się werbować w swoje szeregi generał Żylenkow. Wyjaśniał chłopakom, żeby nie poddawali się propagandzie, bo generał Własow stał na pozycjach imperialnych, dlatego ani Ukrainie, ani Ukraińcom nie należy oczekiwać niczego dobrego. Z czasem przeniesiono go do innego, ukraińskiego, obozu nr 37 pod nazwą Gerto, gdzie już Pyłyp nie będzie nosił oznaczenia “OST”. Parlament angielski pozwolił przyjąć sto tysięcy osób DP — przedstawicieli Estonii, Łotwy, Litwy i Ukrainy. Przeżywszy wszystkie kłopoty z przeprowadzką do Anglii, Pyłyp Mykołajowycz z żoną Ołeksandrą Andrijiwną stopniowo przyzwyczajali się do nowych warunków, ale komfort bytowy nie ratował ich od dyskomfortu duchowego, bo ani na dzień nie zapominali, że żyli na obczyźnie. A tutaj jeszcze rdzenni Brytyjczycy podkreślali to na każdym kroku. “Anglik wychowany jest tak, że nikogo, oprócz siebie i innych Anglików, nie kocha, — dzieli się swoimi spostrzeżeniami Pyłyp Mykołajowycz. Szczerości od Anglika nie doczekasz się, głębokiej przyjaźni — również, bo wszystko oparte jest na korzyści, na zysku. Anglik nie cierpi przejawów rozumu u innego, natomiast przepełnia się sympatią, nawet miłością do głupszego od siebie. Ukraiński nacjonalizm, którym bolszewiccy wychowankowie do dziś próbują zastraszyć mieszkańców Wschodu Ukrainy, może odpoczywać na tle angielskiego nacjonalizmu. Przegrywa z nim także niemiecki nacjonalizm. Dla Anglika angielskie — ponad wszystko. A dlatego gorsza praca — dla obcych; pogarda — w stosunku do obcych, zwłaszcza do Ukraińców i Polaków. Ja zwracam się do zbyt gorących głów moich współczesnych, by nie bardzo kusili się “zagranicznym rajem”. Nie należy szukać szczęścia gdzieś, trzeba je tworzyć na ojczystej ziemi, gdzie zrodzili nas nasi rodzice, gdzie naszych rodziców zrodzili ich rodzice, słowem, gdzie odwieczne nasze terytorium. Trudno bywa u siebie, czasem po prostu nieznośnie, ale to nasza ojczyzna i nie trzeba rozpraszać się po świecie, pragnąc tam, gdzie inni, zupełnie obcy dla nas ludzie, zdołali zbudować wolne i prosperujące społeczeństwo, a budować takie społeczeństwo u siebie w domu. Tylko ten bez zastrzeżeń może pragnąć gdzieś, kto nie skosztował. W listopadzie Pyłypowi Mykołajowyczowi TARANENCE, Człowiekowi przez duże C, angielskiemu poddanemu, Ukraińcowi z wysokim poczuciem godności narodowej, patriocie i proświcianinowi, który kocha Ukrainę nie tylko do głębi duszy, ale i do głębi swojej kieszeni, wybiło 100 lat.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn