Strona · s. 10strona oryginału ↗
Ukrainożerstwo w pamięci kulturowej
Слово Просвіти, №49 за 2017 рік
Jednym z problemów socjopsychologicznych współczesnego społeczeństwa ukraińskiego jest ukrainożerstwo. Tylko na pierwszy rzut oka jest to paradoks: ukrainożerstwo w niepodległej Ukrainie jako zjawisko masowe. Jednak fakt pozostaje faktem: znaczna część Ukraińców — przeciętnych oraz tych należących do wpływowej inteligencji czy warstw rządzących, z nieufnością odnosi się do kreatywnych możliwości kultury ukraińskiej, jej twórczego dorobku. Arsen ZINCZENKO, doktor nauk historycznych, profesor. Tutaj mówimy o kulturze ukraińskiej w szerokim sensie tego słowa, począwszy od osiągnięć estetyczno-wyrazowych kultury ludowej, aż po współczesne przejawy kultury technologicznej i miejskiej. Oczywiście, po Rewolucji Godności sytuacja zaczęła się zmieniać, o czym świadczą niemałe pozytywne bonusy, które w ostatnich latach zdobyło narodowe muzykowanie młodzieżowe (co samo w sobie jest bardzo ważne!) z dziesiątkami utalentowanych nazwisk, wzmocnienie i pogłębienie zainteresowania pieśnią ludową, osiągnięcia ukraińskiej kinematografii (wspomnijmy choćby filmy „Ten, który przeszedł przez ogień”, „Chajtarma”, „Gniazdo turkawki”, „Strażnica” i inne), liczne osiągnięcia ukraińskiego tłumaczenia książek i filmów itp. Jednak mimo tych oczywistych osiągnięć, wiele zjawisk kultury ukraińskiej wciąż pozostaje w cieniu kolonialnego samoponiżenia i obojętności ludzi pracujących w instytucjach kultury, nie mówiąc już o leniwym mieszczaninie i urzędniku. A tymczasem całkiem oczywistym jest fakt, że agresja Rosji przeciwko Ukrainie jest wynikiem długotrwałej ekspansji ideologicznej, która przejawiała się w narzuconej przez imperialną propagandę tezie o małorosyjskości, o wielkiej wyzwoleńczej misji Rosji, o tym, że wielcy rosyjscy nauczyciele Dobrolubow, Czernyszewski, a nawet Bielinski byli nauczycielami Tarasa Szewczenki, o tym, że język rosyjski jest środkiem przyłączenia do kultury światowej, o ukraińskim nacjonalizmie burżuazyjnym jako wrogu narodu ukraińskiego (przy czym — najsroższym). Wszystko to milionami trujących kolców osiadało w świadomości wielu Ukraińców poprzez sieci telewizyjne i drukowane media, radiofonię itp. O tych tendencjach napisano poważne badania, przeprowadzono setki pomiarów socjologicznych, które wskazywały na historyczne korzenie i niszczycielski charakter obcej penetracji w ideowo-kulturową przestrzeń Ukrainy. Warto wspomnieć błyskotliwe prace Mykoły Riabczuka „Od Małorosji do Ukrainy: paradoksy spóźnionego narodotworzenia” (2000), „W łóżku ze słoniem — ukraińsko-rosyjskie relacje asymetryczne: aspekt kulturowy”
(2006) czy książkę Ewy Thompson „Trubadurzy imperium: literatura rosyjska i kolonializm” (2006) oraz dziesiątki innych. Dla wielu teraz jest całkowicie zrozumiałe, że obecna wojna w kraju donieckim ma jako główną przyczynę nie tylko agresywność myślenia kremlowskich polityków, której składową jest ideowo-humanitarna ekspansja i propaganda, ale także niemal całkowity brak właściwie ukraińskiej polityki humanitarnej większości ukraińskich rządów, ściślej mówiąc, rządów, które rządziły Ukrainą, poczynając od połowy lat 90. Brak tej polityki rodzi fachową nieodpowiedzialność osób, które bezpośrednio odpowiadają za organizację polityki kulturalnej. Z tym spotykasz się raz po raz w konkretnych sytuacjach, które ujawniają nie tylko niekompetencję, ale także to, co nazwaliśmy w tytule naszego materiału — ukraino-lekceważenie. Pod tym pojęciem rozumiemy cały kompleks (a jednak — kompleks!) mentalnych nastawień i bezczynności (a czasem i celowej bezczynności), które przejawiają się w rozmyciu tożsamości narodowej, obojętności na dorobek kultury ukraińskiej, konsumpcji głównie cudzego produktu kulturalnego i informacyjnego, posługiwaniu się cudzymi mitologemami dotyczącymi procesu historycznego, w postrzeganiu ukraińskiego jako nieudolnego i niezdarnego, jego przedstawianiu w szarżowano-humorystycznym kluczu. Zaznaczmy od razu, że na podwórku kulturalnym pozostały i czasem są wydawane za produkt kulturalny także quasi-twory i nie ma na nie rady: pomimo ukraińskich markerów — ich miejsce jest w koszu na śmieci! Jednak w tym przypadku chodzi o co innego — o ogólne podejście, nieznajomość i niegospodarność w wykorzystaniu bogactwa narodowego. Może ono nabierać szczególnego społecznie negatywnego znaczenia w razie, gdy jego nośnikiem występują pracownicy oświaty i placówek kultury. Jako przykład z własnego doświadczenia wspomnę zeszłoroczną podróż do Sum i Lebedyna, na ojczyznę wybitnego ukraińskiego badacza i znawcy zabytków Stefana Taranuszenki (1889—1976), pierwszego na Ukrainie doktora historii sztuki. Stefan Taranuszenko objechał całą Ukrainę, badając ludową sztukę budowlaną, przede wszystkim budownictwo cerkiewne. Za pomocą ówczesnych niedoskonałych technik fotograficznych i instrumentarium lat 20. wymierzył i sporządził plany oraz rysunki setek cerkwi, które zniszczyli bolszewiccy barbarzyńcy, ale które zachowały się dla potomnych w jego bezcennych opisach i fotografiach. Wymowna i tragiczna jest historia przygotowania do druku jego książki „Monumentalna architektura drewniana Lewobrzeżnej Ukrainy”, która, choć w okrojonej formie, ale jednak została wydana w Kijowie w 1976 r. W 2014 r. to bezcenne badanie wyszło w pełnym wariancie autorskim dzięki pracy niestrudzonego charkowskiego wydawcy Ołeksandra Sawczuka („Drewniana architektura monumentalna Lewobrzeżnej Ukrainy”). To wydanie można z pewnością uznać za ważny dorobek ukraińskiej kultury naszych czasów. Dzięki funduszom zebranym przez S. Taranuszenkę oraz poszukiwaniom w zasobach archiwalnych przygotowałem badanie o naszym wybitnym budowniczym, który pochodzi z Nowej Wodołahy na Słobożanszczyźnie, Jakymie Pohrybniaku („Świątynie Jakyma Pohrybniaka”). Nawiasem mówiąc, nie raz zdarzało się trafić w sytuację, kiedy wspominasz o tym wybitnym budowniczym w gronie nawet doktorów nauk humanistycznych czy nawet akademików, a im trudno przypomnieć sobie, kto to. I dopiero wtedy, gdy przypominasz, że to przecież budowniczy tej słynnej świątyni Świętej Trójcy w Nowoselyci, o której Ołes Honczar napisał powieść „Sobór”, wtedy już rozumieją, jakiej skali to postać. Otóż, zeszłej jesieni prezentowałem tę książkę w Sumach i Lebedynie. I licząc, że znajdę materiał o Stefanie Taranuszence jako słynnym krajaninie, być może dowiem się czegoś mi nieznanego w obwodowym muzeum krajoznawczym, odwiedziłem tę placówkę. Jednak, ku mojemu żalowi, w jej ekspozycji nie znalazłem nawet wzmianki o Stefanie Taranuszence. Pracownicy muzeum, choć próbowali wyjaśniać i opowiadać, dlaczego tak jasna i znacząca postać nie jest przedstawiona w ekspozycji krajoznawczej, ich „wyjaśnienia” mnie nie przekonały. Polecili odwiedzić obwodowe muzeum sztuki. Ale i tam — nic a nic. Dla mnie był to jeszcze jeden wymowny syndrom ukraino-lekceważenia, który przejawia się w ignorowaniu konieczności godnego przedstawienia ukraińskiej kultury i jej propagowania. Na dniach przejrzałem kilka materiałów przygotowanych przez dziennikarzy ukraińskiej redakcji „Radia Swoboda” Irynę Kostenko i Marynę Ostapenko, które odwiedziły kilka wycieczek w stołecznych, kijowskich muzeach. Niestety, syndrom ukraino-lekceważenia przejawił się w całej swojej przykrości i tam. Zaświadczyły one, że „obsługa wycieczkowa Muzeum Narodowego do tej pory składa się z zajeżdżonych małorosyjskich tez, które poniżają kolekcję artystyczną (włącznie z prawdziwymi arcydziełami) do odpowiedniego — prowincjonalnego — poziomu postrzegania”. Tak, podczas opowieści o Ołeksandrze Muraszce mowa jest o tym, że artysta uczył się w Petersburgu, za to ani słowa o nauce w Monachium i w Paryżu oraz o ogromnym sukcesie i sławie, które zdobył ukraiński artysta w Europie na początku XX wieku. Wycieczkowicze nie słyszą oceny ekspertów-historyków sztuki o tym, że Muraszko był „pierwszym i prawdziwym Europejczykiem w ukraińskiej sztuce XX wieku, który podnosił naszą kulturę artystyczną na bardzo wysoki szczebel” (Fedir Ernst). Jak i o tym, że na wystawach w Wenecji, Wiedniu, Berlinie, Amsterdamie, Kolonii, Düsseldorfie artyście towarzyszył niewiarygodny sukces. I o tym, że cudzoziemscy kolekcjonerzy chętnie kupowali jego obrazy i dzisiaj są one ozdobą znamienitych kolekcji artystycznych Amsterdamu, Nowego Jorku, Berlina, Budapesztu i Genewy. Jak i o tym, że „głośna sława Muraszki toczyła się ówczesną Europą od wystawy do wystawy” — piszą historycy sztuki. Ta sama przykra niepełność charakterystyk wycieczkowych jest także w przedstawieniu twórczości jednego z fundatorów sztuki nowej ery Anatola Petryckiego, jednego z najlepszych mistrzów warsztatu artystycznego oraz najlepszych scenografów początku XX wieku. Wycieczkowicze nie słyszą żadnej informacji o sukcesie i wysokiej ocenie prac Fedira Kryczewskiego na wystawach w Warszawie, Chicago, w Nowym Jorku, o artystyczno-plastycznym znaczeniu twórczości Wsewołoda Maksymowycza. Przewodnicy pozwalają sobie milcząco przejść obok prac Ołeksandra Archypenki. A tymczasem historyk sztuki Fedir Ernst w 1929 roku pisał: „Archi-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
