Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Dziennik Szewczenki ma 160 lat

Слово Просвіти, №49 за 2017 рік

Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki 3 listopada. Dziś niedziela i ja, jako porządny człowiek, wystroiłem się i wyszedłem z domu z zamiarem odwiedzenia moich dobrych znajomych. Zaszedłem do pierwszego pana Granda, Anglika od włosa do paznokcia. U niego, u Anglika, po raz pierwszy zobaczyłem dzieła Gogola, wydane przez mojego przyjaciela P. Kulisza. Przyjaciel mój trochę przesadził. Wydanie wyszło trochę prostacko, zwłaszcza portret autora jest tak zły, że dziwię się, jak słynny Jordan pozwolił podpisać pod nim swoje sławne imię. U niego też, u Granda, po raz pierwszy zobaczyłem „Gwiazdę Polarną” Iskendera za 1856 rok, drugi tom. Okładka, tzn. portrety naszych pierwszych apostołów-męczenników, tak ciężko, smutno mnie poraziły, że do tej pory jeszcze nie mogę odpocząć od tego mrocznego wrażenia. Jakże dobrze byłoby wybić medal na pamiątkę tego haniebnego wydarzenia. Z jednej strony — portrety tych wielomęczenników z napisem „Pierwsi rosyjscy zwiastuni wolności”, a na drugiej stronie medalu — portret niezapomnianego Tormoza z napisem „Nie pierwszy rosyjski koronowany kat”. ...wystroiłem się i wyszedłem... Szewczenko użył ukraińskiego słowa. Wystroić się (pryczepurytysia) — nadawać swojemu wyglądowi piękniejszego, schludniejszego wyglądu, upiększać siebie. U W. I. Dala jednym ze znaczeń słowa „czapurytysia” jest „ubierać się szykownie”. Zaszedłem do... pana Granda... Grant Aleksander Aleksandrowicz — Anglik z pochodzenia, jeden z organizatorów Żeglugi Wołżańskiej, armator i przedsiębiorca. Znany szewczenkoznawca L. N. Bolszakow swego czasu wyraził przypuszczenie, że A. A. Grant otrzymywał „Gwiazdę Polarną” oraz inne wydania Hercena bezpośrednio z Anglii. Według wspomnień profesora Uniwersytetu Moskiewskiego B. N. Cziczerina, który kontaktował się z A. A. Grantem na przełomie lat 1860–1870, zdobył on „na żegludze wołżańskiej reputację wysokiej uczciwości i rzetelności”. ...od włosa do paznokcia. Czyli całkowicie. To parafraza Szewczenki powiedzeń w rodzaju: „Na sto procent”; „Od stóp do głów”; „Od czubka głowy do pięt”; „Do końcówek paznokci” itp. ...dzieła Gogola, wydane przez mojego przyjaciela P. Kulisza. Chodziło o pierwszy tom „Dzieł i listów M. W. Gogola” w sześciu tomach, wydany w Petersburgu przez P. O. Kulisza w 1857 r. W tamtym roku Szewczenko czytał także „Zapiski o życiu Mikołaja Wasiljewicza Gogola”, wydane w Petersburgu w 1856 r. i przesłane mu na zesłanie przez A. M. Markiewicza, ale nie wiedział wtedy, że ich autorem był P. O. Kulisz. Pisał do M. M. Łazarewskiego na początku 1857 r.: „Czytam po jednej kartce dziennie biografię Gogola…” Wybitny gogoloznawca Ju. Ja. Barabasz podkreślił, że Dziennik Szewczenki jest w ogóle na wskroś przesiąknięty gogolowskimi motywami w najrozmaitszych wariantach: „To w pamięci wypływa opis pluszkinowskiej wsi i to naprowadza autora Dziennika na socjo-etyczno-filozoficzne rozważania o stosunku człowieka do przyrody, do życiowego otoczenia, stosunku, który ujawnia różnice między ukraińskim a rosyjskim charakterem narodowym. Innym razem wspomina dawną wizytę u jednego z „ziomków”, ziemianina-wierszopisa Arkadija Rodzianki, który „na miejscu” łajał „brudnego cynika Gogola” i przy tym częstował gościa „swoimi najbrudniejszymi małorosyjskimi wierszami w rodzaju Barkowa”. Pojawia się zapis o koniecznej potrzebie „mądrej, szlachetnej” satyry na wzór „Rewizora”, wspominając „Szkice gubernialne” Sałtykowa-Szczedrina, autor Dziennika myślą wciąż wraca do Gogola, gogolowskiej tradycji…” Jurij Barabasz podkreśla, że powieści Tarasa Szewczenki (K. Darmograja) zostały napisane właśnie w latach zesłania, w „gogolowskim okresie” jego duchowej biografii, a to, zdaniem uczonego, nabiera symbolicznego znaczenia. Powieści wyrastały na gogolowskim gruncie, pod znakiem M. W. Gogola, pod najsilniejszym promieniowaniem jego osobowości i talentu. Powiedzmy, w „Bliźniakach” niewidzialna gogolowska obecność jest odczuwalna już na samym początku powieści, a w środku niej spotykamy wyrażenie aforystyczne: „Martwe dusze” rozleciały się szybciej niż ptaki niebieskie po szerokim carstwie rosyjskim”. O stosunku Szewczenki do M. W. Gogola wiele mówi list do W. M. Riepninej z 7 marca 1850 r. z Orenburga. Ciepło wspominając na samym początku o pobycie w Jahotynie w 1843 r., Szewczenko pisał: „Przypadkiem jakoś zeszło na rozmowę u mnie z panią o „Martwych duszach”. I pani odezwała się niezwykle sucho. Mnie to poraziło nieprzyjemnie, ponieważ ja zawsze czytałem Gogola z przyjemnością…” W ten sposób Szewczenko bez zastrzeżeń przyjął genialne dzieło M. W. Gogola. Poeta szczerze cieszył się, że W. M. Riepnina zmieniła swój pogląd na twórczość pisarza: „Zachwyca mnie pani obecna opinia — i o Gogolu, i o jego nieśmiertelnym stworzeniu! jestem w zachwycie, że pani zrozumiała prawdziwie chrześcijański cel jego! tak!..” Wreszcie porażają słowa poety o M. W. Gogolu, które musimy pamiętać: „Przed Gogolem należy czcić jak przed człowiekiem, obdarzonym najgłębszym umysłem i najdelikatniejszą miłością do ludzi!.. Nasz Gogol — prawdziwy znawca serca ludzkiego! (Między innymi, u Gogola jest wyrażenie — „znawca człowieka”. — W. M.) Najmądrzejszy filozof! i najwyższy poeta powinien czcić go jak przed miłośnikiem ludzi! Ja nigdy nie przestanę żałować, że nie udało mi się poznać osobiście Gogola. Osobista znajomość z podobnym człowiekiem jest bezcenna...” Jeszcze w styczniu 1850 r., w rozpaczy z powodu życia na zesłaniu i zakazu malowania, Szewczenko pytał W. M. Riepninę o adres M. W. Gogola: „...Ja napiszę do niego prawem małorosyjskiego wierszopisa, ja osobiście go nie znam. Ja teraz, jak spadający w otchłań, gotów jestem wszystkiego się chwycić — straszna beznadziejność!..” Rzeczywiście tak, wszak w tym liście Szewczenko prosił W. M. Riepninę, aby napisała do M. W. Gogola, by ten zwrócił się do swojego znajomego W. A. Żukowskiego z prośbą o pozwolenie poecie na malowanie: „Napiszcie Gogolowi, żeby on mu napisał o mnie, on jest z nim w bardzo bliskich stosunkach”. Ale, ale… To był jedyny przypadek, kiedy Szewczenko wspomniał o M. W. Gogolu jako o człowieku, który może pomóc. S. O. Jefremow słusznie zauważył, że „pisząc o swoim kłopocie i do Żukowskiego, i do W. Grigorowicza, i do hr. F. Tołstoja, Szewczenko tak czy inaczej nie zebrał się i nie odważył zwrócić do swojego ulubionego pisarza i ziomka w osobistej sprawie... On wciąż jakby czuje w jego Autograf zapisu Szewczenki w Dzienniku z 3 listopada 1857 r. coś jakby obcego sobie, nie współbrzmiącego... i w najzwyklejszym życiowym rozumieniu”. Lecz to nie przekreśla zachwytu Szewczenki Gogolem, w szczególności wylanego z głębi serca w Dzienniku 5 września 1857 r.: „O Gogol, nasz nieśmiertelny Gogol!”. W tym zaimku dzierżawczym — nasz — uosobiona jest genetyczna i faktyczna przynależność duszy Gogola (właśnie ona jest nieśmiertelna!) do jego Ojczyzny — Ukrainy, a twórczości Gogola — do literatury ukraińskiej, rosyjskiej i światowej. …trochę podpił. W tym rozumieniu, że zdaniem Szewczenki sprawę z wydaniem załatwił nie do końca udanie. …po chłopsku… Czyli, grubiańsko, prostacko. Chodziło o wygląd zewnętrzny i artystyczne opracowanie okładki książki. ...zwłaszcza portret autora… zły... Dodany do sześciotomowego wydania portret M. W. Gogola autorstwa malarza F. A. Mollera był grawerowany przez F. I. Jordana na stali, sam pisarz uważał go za najlepszy i polecał do druku. ...jak słynny Jordan pozwolił podpisać... Jordan (Iordan) Fiodor Iwanowicz (1800—1883) — rosyjski grawer, rysownik, pedagog. Od 1844 r. — akademik grawerstwa, od 1855 r. — profesor-wykładowca w klasie grawerowania Akademii Sztuk Pięknych. Po powrocie Szewczenki do Petersburga pomógł mu opanować technikę akwatinty. ...zobaczyłem „Gwiazdę Polarną”... Chodziło o almanach literacko-polityczny, który wydawali w latach 1855—1869 za granicą A. I. Hercen i N. P. Ogariow. Nazwany na cześć almanachu literackiego „Gwiazda Polarna”, który wydawali w Petersburgu dekabryści K. F. Rylejew i A. A. Bestużew w latach 1823—1825. Przeznaczony był do tajnego rozpowszechniania w Rosji. O tym, że Szewczenko znał niektóre materiały almanachu Hercena, świadczą jego notatki w Dzienniku z 16 października i 6 listopada 1857 r., a 22 marca 1858 r. poeta odnotował w mieszkaniu Michaiła Szczepkina w Moskwie, że przeczytał „artykuł w 3 nr „Gwiazdy Polarnej”, o zapiskach Daszkowej”. Chodziło o artykuł A. I. Hercena „Księżna Katarzyna Romanowna Daszkowa” (znana działaczka z czasów Katarzyny II, pierwsza prezes Rosyjskiej Akademii Nauk). …Iskandera… Iskander — arabsko-perska forma imienia Aleksander, pseudonim A. I. Hercena (1812—1870). Aleksandra Hercena z szacunkiem i zachwytem wspomina Szewczenko w Dzienniku kilkakrotnie. Najpierw, 2 września 1857 r., a 11 października poeta zanotował, że jego nowy znajomy, „jeden z niżnonowogrodzkich arystokratów” M. K. Jacobi po obiedzie „zamiast deseru… poczęstował mnie broszurą Iskandera londyńskiego drugiego wydania „Własność chrzestna”. Serdeczne, szczere ludzkie słowo! Niech opromieni cię światło prawdy i siła prawdziwego Boga, apostole nasz, nasz samotny wygnańcu!”. Pierwsze wydanie tej broszury ukazało się w Londynie w 1853 r., a drugie, o którym pisze Szewczenko, — w 1857 r. Znamienne, że już jesienią tego roku utwór został dostarczony do Niżnego Nowogrodu. Utwór A. I. Hercena ze względu na swój antypańszczyźniany kierunek był współbrzmiący z nastrojami Szewczenki. Powiedzmy, A. I. Hercen pisał: „Dopóki obszarnik nie zamorzył głodem lub nie zabił fizycznie swojego poddanego, jest on prawy wobec prawa i ograniczony tylko jednym toporem chłopa. Nim, prawdopodobnie, i rozrąbie się zawikłany węzeł obszarniczej władzy”. Jak tu nie wspomnieć słów Szewczenki: „A dobrze naostrzyć siekierę, / I zabrać się już budzić”… Dziś niektórym nie podoba się, że Szewczenko nazywał A. I. Hercena „naszym”, a do tego rzekomo nadmiernie się nim zachwycał. Mądry Iwan Dziuba spokojnie i obiektywnie zauważył: „Nie można powiedzieć, że tylko Szewczenko ciążył do rewolucyjno-demokratycznego kręgu, tam również szukano w nim wspólnika i sojusznika... Odbywa się też zaoczne poznanie Szewczenki i Hercena: w „Kołokole” z wielką sympatią wspominają o ukraińskim poecie, a on przez współpracownika „Sowriemiennika” M. Makarowa, który wyjeżdżał za granicę, przekazuje Hercenowi swojego „Kobziarza” z „pełnym czci pokłonem”. Ten podarunek Szewczenki zachował się w bibliotece A. I. Hercena. W 1861 r. w rozmowie z F. P. Tołstojem Aleksander Iwanowicz powiedział o Tarasie Hryhorowyczu: „On jest wielki tym, że jest całkowicie ludowym pisarzem, jak nasz Kolcow; ale ma o wiele większe znaczenie niż Kolcow, wszak Szewczenko jest także działaczem politycznym i bojownikiem o wolność”. W artykule „1831—1833”, mówiąc o rozwoju rewolucyjno-demokratycznych sił w Rosji, A. I. Hercen w publicystyce wymienił nazwisko W. G. Bielińskiego, a w poezji — Tarasa Szewczenki. We wspomnieniach znanego malarza M. M. Ge wspomina się, z jakim zachwytem A. I. Hercen czytał utwory Szewczenki w przekładach M. W. Hierbiela: „Boże, jaki czar, tak i powiało czystym nietkniętym stepem, ta szerokość, ta wolność”. W ciekawej powieści rosyjskiego pisarza Borysa Wadeckiego „Pełnobrzmienie” o Tarasie Szewczence, która ujrzała światło dzienne na początku lat 70. XX w., jest scena poznania Tarasa Hryhorowycza z Aleksandrem Hercenem w mieszkaniu Michaiła Szczepkina. To — fikcja literacka. Życiowe drogi Szewczenki i Hercena nie przecięły się, jednak ich spotkanie w Moskwie było całkowicie możliwe w 1844 lub 1845 r. Gdyby Szewczenko pozostawał wtedy w mieście dłużej, Szczepkin w końcu przyprowadziłby go do Hercena. ...portrety naszych pierwszych apostołów-męczenników... Uwagę Szewczenki przyciągnęła litografowana okładka almanachu, na której przedstawione były w medalionie płaskorzeźbione portrety pięciu straconych dekabrystów: P. I. Pestela, K. F. Rylejewa, M. P. Bestużewa-Riumina, S. I. Murawjowa-Apostoła, P. G. Kachowskiego. Swój stosunek do dekabrystów, którzy zostali zesłani na Syberię, Szewczenko wyraził w Dzienniku następnego dnia — 4 listopada, zaznaczając, że każdy poniósł „swój krzyż na pustynną Syberię w imię ludzkiej wolności”. Z jednej strony... a po drugiej stronie medalu... W jednym zdaniu jasno wyrażona jest pozycja Szewczenki wobec dekabrystów i Mikołaja I. …portret niezapomnianego Hamulca… Ta bezlitosna charakterystyka Mikołaja I autorstwa Hercena pojawiła się w „Gwieździe Polarnej na 1856 rok”, czyli już po śmierci rosyjskiego imperatora, we fragmencie „Przeszłości i myśli”, gdzie mowa była o jego szalonych, antyludowych działaniach, „które znikną z ostatnim tchnieniem tego hamulca, który trafił na rosyjskie koło…”. Szewczenko w Dzienniku niejednokrotnie nazywa Mikołaja I tak śladem A. I. Hercena. Swoją drogą, tego dnia — 3 listopada, Szewczenko zaznaczył, że widział almanach „po raz pierwszy”, ale cara Mikołaja I napiętnował „Hamulcem”, z powołaniem się na Hercena, już 2 września 1857 r. Kontynuujemy projekt poświęcony 160. rocznicy rozpoczęcia w czerwcu 1857 r. Dziennika Szewczenki, który poeta prowadził do maja 1858 r., a w lipcu podarował M. M. Łazarewskiemu. W tym miesiącu publikujemy zapis poety z 3 listopada 1857 r., dokonany w Niżnym Nowogrodzie. Z komentarzy historyka-szewczenkologa Wołodymyra Melnyczenki dowiadujemy się, między innymi, o stosunku Szewczenki do M. W. Gogola oraz A. I. Hercena.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn