Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Kogo w Donbasie za „język” ciągnęli? O czym przypomniały publikacje lokalnych gazet

Слово Просвіти, №49 за 2021 рік

Ihor Zoc. Natrafiłem na notatkę z lat bardzo odległych, a jej tytuł „Ukraińskiej gadki nie lubimy” wydał mi się trafną charakterystyką stosunku władzy do języka ukraińskiego na Doniecczyźnie na przestrzeni dziesięcioleci. Nawet odzyskanie państwowości nie skłoniło władz na Wschodzie do rozwijania i wspierania ukraińskiego słowa. Jednocześnie to właśnie gazety wpływały na kształtowanie opinii publicznej. Istnieją podstawy, by mówić o lokalnych mediach jako o skutecznym narzędziu rusyfikacji. Przypomnijmy, co też pisały w okresach historii, kiedy ten temat w ZSRR można było jeszcze omawiać, a także w pierwszych dziesięcioleciach Niepodległości. „Ukraińskiej gadki nie lubimy”. Pod takim tytułem „Dyktatura Truda” w 1928 roku drukuje notatkę, która ilustruje nastroje społeczne w obwodzie stalińskim w tamtym czasie i przywołuje obecne. Czyż nie zdarzało się słyszeć podobnych rzeczy w ostatnich latach? Nie tylko w Donbasie. Oto tekst oryginału bez podpisu z wydania z 27 czerwca 1928 roku: „Po co mi potrzebna ta ukrainizacja, skoro ja jej nie rozumiem, a po drugie, u nas na kopalni jest tylko 35 proc. Ukraińców – przy czym tutaj ukrainizacja”… Taki wniosek podaje sam przewodniczący biura kopalni, tow. Iwanow. Człowiek autorytatywny. Którego głosu słuchają działacze związkowi. Po tym nie trzeba być dalekowzrocznym, by powiedzieć, że sprawa z ukrainizacją na kopalni Iljicza będzie zawsze psuć się, dopóki tow. Iwanowowi nie wytłumaczą dobrze kwestii polityki narodowościowej, prowadzonej przez partię i Władzę Radziecką. A o tym, że na 21,2 tys. robotników w czytelni jest tylko dwie ukraińskie gazety oraz jedno czasopismo, a księgarnia ma 40-50 książek literatury ukraińskiej, o to przewodniczący nie dba. „Moja chata z kraja – niczego nie wiem”… Ale przecież 11. rocznica blisko. Pora nieco się ogarnąć aktywnym działaczom!”. Notatka świadczy, że autor niepokoił się hamowaniem ukrainizacji ze strony kierownictwa i, w szczególności, brakiem w wystarczającej ilości periodyków i książek po ukraińsku, i miał nadzieję, że do rocznicy bolszewickiego przewrotu sytuacja się zmieni. To się nie stało, a postawa kierowników wielkich kolektywów będzie przykładem dla pracowników i po półwieczu – właśnie „czerwoni dyrektorzy” Donbasu w pierwszych latach Niepodległości stali się inicjatorami lokalnego referendum w sprawie nadania rosyjskiemu statusu oficjalnego. „Dyktatura Truda” dalej nazywała się „Socjalisticzeskim Donbassom”, w latach 60. XX wieku przez siedem miesięcy wydawała ukraińskie wydanie „Socjalistycznyj Donbas” na równi z rosyjskojęzycznym. Właśnie w tym krótkim okresie w gazecie pracował jako redaktor literacki poeta Wasyl Stus, o czym świadczy otwarta w 2007 roku w pomieszczeniu redakcyjnym tablica pamiątkowa. Więcej z rosyjskiego na ukraiński gazeta nie przechodziła aż do ostatniego numeru „Donbassa”, który wyszedł w grudniu 2017 roku już w Czerkasach w statusie przesiedleńczym. Co prawda, na początku lat 2000. redakcja ogłaszała prenumeratę na wydanie ukraińskie, ale po zebraniu 15 chętnych, z utworzenia takiego wydania zrezygnowała. Przypomina się, jak jesienią 1990 roku Doniecka Rada Obwodowa założyła gazetę „Żyzń” i ogłosiła prenumeratę w dwóch językach. W tym celu ustanowiono nawet stanowisko zastępcy redaktora ds. wydania ukraińskiego i zaproszono poetę oraz dziennikarza Jurija Docenkę. Jednak po zebraniu sześciu prenumeratorów wydania ukraińskiego, zdecydowano się drukować po rosyjsku. „Żyzń” przestała wychodzić na początku lata 2014 roku. Lecz wróćmy do źródeł. W czasie, gdy w Stalino drukowano „Dyktaturę Truda”, w Mariupolu obecny „Priazowskij raboczij” wychodził jako „Priaziwśkyj proletar” w nurcie polityki partii dotyczącej korienizacji, czyli po nowoczesnemu ukrainizacji, która przewidywała wprowadzenie nowych standardów języka ukraińskiego. Od stycznia 1932 do lipca 1934 roku gazeta publikowała materiały pod tytułami „Ze stacji Sartana na Oziwstal”, „Precz z partii wrogów klasy robotniczej!”, „O przygotowaniu do wiosennych zasiewów 1933 roku”, „Południowej Magnetce – tempa Magnetobudu” itd. O tym okresie w swojej historii gazeta przypomniała 7 sierpnia 2007 r. w artykule Ludmyły Kudrinej. Od 1934 roku, przed i po II wojnie światowej, oraz z ogłoszeniem Niepodległości „Priazowskij raboczij” niezmiennie wychodzi po rosyjsku. Co prawda, teraz swoją stronę internetową wydanie wypełnia tylko w języku państwowym. Po takich tragicznych wstrząsach w historii Ukrainy, jak Hołodomor 1932–1933, represje 1937 roku, II wojna światowa, i do radzieckiej pieriestrojki lat 90. miejsce i rola w społeczeństwie języka ukraińskiego w prasie nie były omawiane. Za każdą publiczną próbę zwrócenia uwagi na ten wrażliwy temat można było trafić do więzienia, jak to, na przykład, przydarzyło się nauczycielowi z Drużkiwki Ołeksie Tychomu. Odbywszy w latach 60. sześć lat więzienia w łagrach Mordowii za tak zwaną „antyradziecką agitację”, nasz rodak nie mógł pogodzić się z rusyfikacją i zwracał się do organów władzy, aby partia komunistyczna dbała także o rozwój języka ukraińskiego. Na początku lat 70. napisał listy do obwodowej „Radianśkiej Donecczyny” oraz republikańskiej „Radianśkiej oświty” z propozycją rozszerzenia używania języka ukraińskiego w edukacji, kulturze i prasie. Apel nauczyciela nie został wydrukowany, zamiast tego autora zaczęły prześladować organy karne i po raz drugi skazały. Ołeksij Tychyj zmarł w więzieniu w 1984 roku. Teraz imieniem Ołeksija Tychogo nazwane są ulice w miastach Doniecczyzny, a ukraiński stopniowo odżywa i zajmuje należne mu miejsce w edukacji oraz organach zarządzania, jak powinno być z językiem państwowym. Ale ten proces jest bardzo powolny, ponieważ kontrolowane przez władze ukraińskie terytoria Doniecczyzny i Ługańszczyzny znajdują się pod potężnym wpływem informacyjnym agresora. Lokalna zaś władza formuje się przeważnie z byłych „regionalów”. Jak tu nie wspomnieć o utraconych dla ukraińskiego odrodzenia na Wschodzie możliwościach od 1991 roku. Co działo się naprawdę, można zrozumieć, zwracając się do lokalnych wydań. Oto fragmenty tylko niektórych spośród ogromnej liczby publikacji na łamach prasy drukowanej regionu: „Sprzeciw wobec języka ukraińskiego w miastach i wsiach naszego obwodu powstał nie dzisiaj i nie w latach 90., a znacznie wcześniej, kiedy wielkomocarstwowi urzędnicy Moskwy i Kijowa „dbali” o jednolity naród rosyjski i kulturę narodów ZSRR. Kiedy w latach 70. rusyfikowano ukraińskie placówki oświatowe. Kiedy wszystkie technika i instytuty Donbasu całkowicie przeszły na rosyjskojęzyczne nauczanie i wychowanie. Nasz sławny Donbas i w tej tak delikatnej kwestii pragnął być pierwszy. Przypomnijcie sobie: szkoły w Nieskucznem, Staromajorsku, Oktiabrsku i inne zmuszone były rusyfikować się „dobrowolnie” – Hryhorij Ripka, zasłużony nauczyciel Ukrainy, osiedle typu miejskiego Wełyka Nowosiłka („Switłycia”, 09.03.1998). „Za zrusyfikowanie obrzeży Rosji” – medal o takiej nazwie istniał pod koniec XIX w. w Imperium Rosyjskim. Nagradzano nim za sukcesy w rusyfikacji nierosyjskich narodów, nagrodzeni otrzymywali żołd w wysokości 5 rubli miesięcznie. Współczesna sytuacja językowa nasuwa myśl, że niektórzy nasi politycy, deputowani, uczeni natarczywie domagają się, aby nagrodzono ich tym medalem. Nie chodzi o używanie języka rosyjskiego na różnych szczeblach życia państwowego i w przestrzeni informacyjnej, a o to, jak język ukraiński w państwie ukraińskim świadomie się upadla, zaszczepia się niechęć do niego” – Anatolij Ałfiorow, Gorłówka („Switłycia”, 03.09.1999). „Ja przez swoje długie życie mieszkałam w Buriacji, Jakucji, Turkmenistanie. Nigdzie tak nie dbają o swój język, jak na Ukrainie. Wszędzie mówią po rosyjsku i w swoich językach. I przez radio transmitują więcej po rosyjsku. A tutaj nawet instrukcje używania leków tylko po ukraińsku. A jakże być nam, starym, wynajmować tłumaczy?” – I. Pawłowa, weteran pracy, uczestnik wojny, Kramatorsk („Wostocznyj projekt”, 20.05.2004). „Ja 38 lat pracowałem w kopalni w rosyjskojęzycznym otoczeniu i swojego ojczystego języka nie zapomniałem. Główną rzeczą jest szacunek do narodu, wśród którego żyjesz. Oba języki są bardzo podobne, problemu językowego dla większości ludzi nie ma. Nie ma go i dla mojej żony, która do 20 roku życia mieszkała w Woroneżu. Ukraińskiej gramatyki w rękach nie trzymała, ale jeśli trzeba, to i powie, i napisze po ukraińsku” – Jewhen Bondarenko, Donieck („Donecczyna”, 07.09.2000). „Ja – Mołczanowa Iryna Wołodymyriwna, z paszportu Rosjanka, ale mam ukraińskie pochodzenie. Mieszkam w Mariupolu i trzeci rok samodzielnie uczę się języka ukraińskiego (urodziłam się na Syberii), ale pokonać błędy do tej pory nie mogę, wybaczcie. W ostatnim czasie uświadomiłam sobie, że na Ukrainie wszyscy przede wszystkim powinni być Ukraińcami, a potem Rosjanami, Ormianami, Grekami…” („Donecczyna”, 09.11.2002). „Od kogo i od czego trzeba bronić języka rosyjskiego?.. W Kramatorsku jest 35 szkół, z nich tylko jedna ukraińska gimnazjum i po jednej równoległej klasie ukraińskiej w każdej szkole. Cała prasa i informacja w radiu i na kanałach telewizyjnych miasta wydawana jest w języku rosyjskim. Na ulicach, w sklepach, w różnych urzędach nikt nikomu nie robi uwag za to, że porozumiewają się po rosyjsku” – Zinaida Towpyha („Wostocznyj projekt”, 20.05.2004). „W carskiej Rosji modny był wśród szlachty francuski, a swój, rosyjski, nadawał się do użytku tylko dla prostego ludu. W ten sposób wyrażała się wyższość i pogarda bogatych do biednych, którzy ich samych utrzymują. Coś podobnego przejawia się i u nas, tylko zamiast francuskiego występuje teraz rosyjski. Mimo woli narzuca się myśl o niedoskonałości, drugorzędności ukraińskiego, niby w „wyższych sferach”, w nauce jest nieakceptowalny, jest po prostu „narzeczem”. A jakże wtedy T. Szewczenko, I. Franko, Łesia Ukrainka? Oni co, pisali w „narzeczu”? Absurd jakiś” – A. Duman, mieszkaniec Słowiańska („Wiesti”, 22.11.2007). „Językoznawca” z automatem O tym, że okres 2005–2010 zapamiętano z powodu szalonych ataków na język ukraiński pod pretekstem ochrony rosyjskiego, świadczą nagłówki artykułów. Na przykład, Zdjęcie z lata 2012 r. przypomniało, jak mieszkańcy Doniecka wychodzili w obronie języka ukraińskiego. Na pierwszym planie – artysta Opery Donieckiej, nieustraszony uczestnik Euromajdanu Serhij Anastasjew. Zdjęcie Deutsche Welle

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn