Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

W epicentrum – to, co najważniejsze: Ukraina i jej język

Слово Просвіти, №49 за 2021 рік

Olha MELENCZUK, kandydatka nauk filologicznych, proświtarianka. Niedawno na wydziale filologicznym Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego imienia Jurija Fedkowycza odbyła się prezentacja książki „Ja – Ukrainiec! Ja – Ukrainka! My – Ukraińcy!”, która ujrzała światło dzienne w listopadzie 2021 roku i pomieściła poetyckie, prozatorskie, publicystyczne oraz epistolarne wypowiedzi ukraińskich pisarzy od starożytności do początku XX wieku o Ukrainie, narodzie ukraińskim i jego ojczystym języku. Antologię opracowali wykładowcy katedry literatury ukraińskiej – profesor, doktor nauk filologicznych Bohdan Iwanowycz Melnyczuk oraz kandydatka nauk filologicznych Olha Wasyliwna Melenczuk. Wydanie zawiera dwie części: naukową i artystyczną. Książkę otwiera gruntowny artykuł o charakterze historyczno-literaturoznawczym „Bez języka nie ma narodu” autorstwa Olhy Melenczuk i Bohdana Melnyczuka. Autorzy-opracowujący poruszają problem pochodzenia języka ukraińskiego, jego kształtowania się i funkcjonowania w utworach dawnego piśmiennictwa oraz nowej literatury ukraińskiej. W obronie tezy o znacznie wcześniejszym istnieniu języka ukraińskiego w odróżnieniu od rosyjskiego, czerniowieccy naukowcy opierają się na badaniach autorytatywnych uczonych, w szczególności na studium naukowym I. Juszczuka „Słownik języka ukraińskiego VI wieku”, w którym badacz odpowiada na pytanie o początek istnienia języka ukraińskiego. „Powstawał on tysiąclecia – czytamy w pracy I. Juszczuka. Jego podstawowe elementy zostały zapoczątkowane jeszcze w czasach współmiernych z powstaniem języka łacińskiego. W VI–VII w. miał on już nakreślone współczesne zarysy […]. Jeszcze przed stworzeniem państwa kijowskiego język ukraiński opanował wielkie przestrzenie środkowo-wschodniej Europy. Posługiwała się nim ludność Rusi Kijowskiej. […] Jego elementy widzimy i w sanskrycie, i w spokrewnionej z naszym językiem łacinie, która bierze początek gdzieś z VII w. p.n.e. Zatem elementy języka ukraińskiego kształtowały się tysiącleciami, jak wszystko na świecie”. Opierając się na pracy I. Juszczuka, autorzy-opracowujący podkreślają niezwykłe bogactwo leksykalne języka ukraińskiego, przed którym znacznie ustępuje język rosyjski. Dla przykładu, w języku ukraińskim słowo „iść” ma 500 (pół tysiąca!) synonimów. Ponadto w przedmowie prześledzono pierwsze wzmianki nazwy Ukraina i pokazano historyczną ciągłość rozwoju języka ukraińskiego na przykładzie Latopisu Halicko-Wołyńskiego, utworów artystycznych Kasjana Sakowycza, Łazarza Baranowycza, Iwana Mazepy, Antonija Radywyłowskiego, Hryhorija Skoworody. Szczególne miejsce poświęcono analizie utworów Tarasa Szewczenki, Jurija Fedkowycza, Sydora Worobkewycza, Iwana Franki, Łesi Ukrainki, Oleny Pcziłki, Kornyła Zakłynskiego, którzy swoimi przekonaniami, aktywną postawą życiową, głęboką twórczością artystyczną bronili prawa Ukraińców do swojego języka i sobornego państwa ukraińskiego. Odpowiednie wypowiedzi wspomnianych ukraińskich pisarzy z zachowaniem chronologii zaproponowano w drugiej części książki „Ja – Ukrainiec! Ja – Ukrainka! My – Ukraińcy!”. Wydanie kończy poezja Borysa Hrinczenki „Do ziomków…” (1898) oraz „Modlitwa za Ukrainę” (1885) Ołeksandra Konyskiego. Podczas prezentacji w słowie wstępnym kierownik katedry literatury ukraińskiej, kandydat nauk filologicznych Wałentyn Malcew podkreślił bezdyskusyjną aktualność prezentowanego wydania, ponieważ, jego zdaniem, książka ma nie tylko znaczenie literackie, naukowe, ale także kulturowe, a nawet polityczne. Moderator wydarzenia literackiego zwrócił uwagę na wymowny fakt i zauważył, że „prawie równo trzysta lat temu – 22 października 1721 roku car Piotr I wydał ukaz, którym przemianował Carstwo Moskiewskie na Rosję, faktycznie kradnąc naszą nazwę. Później Iwan Dracz napisze, że „nazwa Ruś wyrwana z serca Kijowa żelazną ręką Piotra”. Mychajło Hruszewski po kilkuset latach dowodził, że jesteśmy narodem, któremu ukradziono nazwę. Nie obawiam się dodać do słów wybitnego historyka, że ukradli, czy przynajmniej próbowali ukraść historię i wielokrotnie na przestrzeni kilku stuleci próbowali ukraść także język ukraiński. Po Piotrze I w XIX wieku jeszcze jeden „wybitny” działacz sąsiedniego państwa powiedział, że Ukrainy, języka ukraińskiego „nie było, nie ma i być nie może?”. I nawet obecnie, według słów W. Malcewa, sytuacja nie jest lepsza, kiedy współcześni władcy sąsiedniego państwa nieustannie transmitują myśl, że Ukrainy nie ma i promują bardziej agresywną tezę o „jednym narodzie”, jakoby Ukraińców nie ma, są tylko wielkorusowie, małorusowie i białorusowie. Podkreślając aktualność pojawienia się tego wydania, W. Malcew wywnioskował, że autorzy-opracowujący obalają i negują wszystkie te mitologemy sąsiedniego państwa i na przykładzie utworów artystycznych ukraińskich pisarzy dowodzą czegoś przeciwnego. W swoim wystąpieniu profesor filologii Bohdan Melnyczuk przyznał, że zamysł książki dojrzewał przez ostatnie dwie dekady, od czasu rozpoczęcia wydawania utworów Jurija Fedkowycza w 2004 roku, a bezpośrednim po- Z prezentacji książki „Ja – Ukrainiec! Ja – Ukrainka! My – Ukraińcy!” impulsem do jej powstania stała się XII Bukowińska Międzynarodowa Konferencja Historyczno-Krajoznawcza, poświęcona 185. rocznicy urodzin Jurija Fedkowycza oraz 160. rocznicy urodzin Stepana Smal-Stockiego (listopad 2019 roku). Mówiąc o aktualności twórczości artystycznej i publicystycznej patrona Uniwersytetu Czerniowieckiego – Jurija Fedkowycza, a także jego działalności społeczno-kulturalnej w ogóle, B. Melnyczuk akcentował niepublikowane w czasach radzieckich utwory Bukowińskiego Słowika, skierowane przeciwko moskalofilstwu i polityce białej Rosji, z odpowiednimi sformułowaniami, jak na przykład w wierszu „Już dwadzieścia lat…”: „Moskalisko, jak wilczysko, / Łypie oczami / I ze swym krwawym knutem / Grozi za plecami”. Bohdan Iwanowycz zauważył, że w podsumowaniu konferencji naukowej docent katedry historii Ukrainy Switłana Herehowa wyraziła ideę zebrania i opublikowania głębokich w treści myśli o Ukrainie i języku ukraińskim, zawartych nie tylko w utworach J. Fedkowycza, ale także innych mistrzów pióra. Pomysł zaimponował filologom, a na propozycję B. Melnyczuka, by praktycznie wcielić go w życie, pozytywnie zareagowała kandydatka nauk filologicznych Olha Melenczuk. Podczas literackiej imprezy współautorka-opracowująca podkreśliła, że także w XXI wieku Ukraińcom jako narodowi brakuje jedności, niekiedy zrozumienia własnej tożsamości, poczucia swojej niepowtarzalności i unikalności w rozwoju kulturowym. Problemy, które istnieją we współczesnym życiu społeczno-politycznym Ukrainy, były artystycznie przemyśliwane już przez naszych poprzedników, genialnych mistrzów pióra – Tarasa Szewczenkę, Iwana Frankę, Łesię Ukrainkę i wielu innych literatów. Opracowująca przytoczyła wymowny przykład, zaczerpnięty z audycji radiowej, której gościem był działacz państwowy i społeczno-polityczny, fizyk teoretyk Ihor Juchnowski, który całe życie poświęcił nauce. Na pytanie dziennikarki, od kiedy przyszło uświadomienie sobie, że nauka jest jego powołaniem, Ihor Juchnowski powrócił wspomnieniami do okresu, gdy uczył się w Liceum Krzemienieckim. Uczony zauważył, że nauczanie wówczas, pod koniec lat 30., odbywało się w języku polskim, nawet mimo tego, że dobrze znał ten język (znał też rosyjski i ukraiński), jednak wszystko dla niego jakby pozostawało do końca niezrozumiałe. I kiedy w 1939 roku w Galicji nauczanie zaczęto prowadzić w języku ukraińskim, od tego momentu u młodzieńca nastąpiło swoiste oświecenie. Według słów Ihora Juchnowskiego, będąc przeciętnym uczniem polskiego gimnazjum, stał się następnie najlepszym matematykiem w klasie już z ukraińskim językiem nauczania. Ponieważ uświadomił sobie istotę języka ojczystego, gdyż w jego rozumieniu najskrytsze, najgłębsze myśli człowieka przychodzą dzięki językowi ojczystemu. Na koniec akademik podsumował: „Jeśli chcemy, aby Ukraina się rozwijała, musimy rozmawiać w języku ukraińskim. Ludzie muszą zrozumieć, że język ukraiński dla narodu jest źródłem jego rozwoju”. Wspomniała badaczka także o latach swojej nauki, kiedy okresowo słuchała autorskiej audycji radiowej profesora Uniwersytetu Kijowskiego Opracowujący książkę poety, literaturoznawcy, krytyka, działacza społeczno-kulturalnego Anatolija Pohribnego „Gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba…”, która od 1997 roku przez 10 lat była emitowana na Pierwszym Kanale Narodowym. O bolesnych problemach w przestrzeni społeczno-politycznej oraz kulturalno-oświatowej Ukrainy, zwłaszcza w kwestii polityki językowej, mowa jest w publicystyczno-naukowej książce A. Pohribnego „Rozmowy o tym, co boli, albo gdybyśmy uczyli się tak, jak trzeba…”, która ukazała się drukiem w 1999 roku w centrum wydawniczym „Proświta”. Oceniając wartość prezentowanej książki, profesor katedry literatury ukraińskiej, doktor filologii, zastępca przewodniczącego zarządu Czerniowieckiego obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Wołodymyr Antofijczuk podkreślił unikalność wydania pod względem zamysłu, twierdząc, że książka przyda się nie tylko literaturoznawcom, filologom, ale także historykom, politologom, kulturoznawcom, a nawet psychologom. „Mnie szczególnie uderzyła gruntowna przedmowa do tego wydania – wyznał Wołodymyr Iwanowycz. 62 strony pracy naukowej to w istocie książka w książce. Akcent położono na znaczeniu języka, ponieważ to on określa państwo i jego odrębność, charakteryzuje naród jako całość. Nie mniej ważne jest to, że nasi autorzy zwracają się do głębi, do źródeł rozwoju języka. Ogólnie przedmowa daje kierunek naukowy dla zrozumienia treści całej książki”. Zdaniem mówcy, należy oczekiwać także kontynuacji antologii, ponieważ na stronie tytułowej zaznaczono, że jest to dopiero pierwsze wydanie zaplanowanego projektu, dlatego w niedalekiej przyszłości możliwa jest publikacja solidnej książki, która połączy materiał literacki kilku wydań. Tę samą myśl wyraził dziekan wydziału filologicznego, profesor, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Borys Bunczuk, występując ze słowem podziękowania i życząc owocnej pracy nad kolejnymi wydaniami książki. „Książka-argument” – takie określenie antologii zaproponowała absolwentka wydziału filologicznego CzNU, obecnie kandydatka nauk filologicznych, pisarka, kulturoznawczyni, kuratorka projektu etnograficznego „Spadszczyna” (Dziedzictwo) Bukowińskiego centrum kultury i sztuki, starsza pracownica naukowa Śniatyńskiego muzeum literacko-pamięciowego Marka Czeremszyny Iwanna Stefjuk, która w swoim czasie kształtowała się i dorastała jako naukowczyni pod mądrym przewodnictwem profesora Bohdana Melnyczuka. Analizując książkę, Iwanna Stefjuk wyodrębniła jej znaczenie poznawczo-światopoglądowe: „Jednak aby dowiedzieć się o źródłach ukraińskiej tożsamości w pełni – oczywiście potrzebne jest podejście kompleksowe, najlepiej według zasady chronologicznej. I oto książka „Ja – Ukrainiec! Ja – Ukrainka! My – Ukraińcy!”, której opracowującymi są Olha Melenczuk i Bohdan Melnyczuk, proponuje właśnie taki „czytelniczy intensyw” na drodze do światopoglądowych odpowiedzi i, w końcu, prawdy. Jeśli szukać odpowiedzi na pytanie światopoglądowe: „Kim jestem?” – trzeba przejść długą drogę poznania. Poznania własnego języka i historii, i nie tylko po to, aby przeciwstawić się obcej propagandzie. Te odpowiedzi są potrzebne przede wszystkim po to, aby „Ja-osobiste” żyło w harmonii z „Ja-narodowym” i „Ja-społecznym”. A to jest decydująco ważne” – podsumowała Iwanna Stefjuk. Na oprawę graficzną książki zwróciła uwagę docent katedry literatury ukraińskiej, kandydatka nauk filologicznych Jarosława Melnyczuk, akcentując, że na okładce książki wykorzystano obraz znanego bukowińskiego artysty-grafika Iwana Bałana „Bukowiński wiec” (2014). W centrum obrazu przedstawiono rzeźbiarski wizerunek T. Szewczenki w powiewaniu żółto-niebieskich flag, co uosabia pomnik Kobziarza na Placu Centralnym w Czerniowcach, a treść płótna malarskiego myślami odsyła do listopadowych wydarzeń 1918 roku, kiedy Bukowińczycy podjęli decyzję o zjednoczeniu Północnej Bukowiny z państwem ukraińskim ze słowami: „Chcemy do Ukrainy!”. Treść książki „Ja – Ukrainiec! Ja – Ukrainka! My – Ukraińcy!” to swoiste przypomnienie każdemu Ukraińcowi o dramatycznych stronach przeszłości, o tym, jaką ceną wywalczona została przez naszych przodków wolność i niepodległość państwa ukraińskiego, a jednocześnie ostrzeżenie – by nie dopuszczać dawnych błędów i pewnie, z otwartym sercem i czystymi myślami, kontynuować budowanie przyszłości Ukrainy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn