Strona · s. 11strona oryginału ↗
Biblioteka książąt Repninów-Wołkońskich w Jahotynie
Слово Просвіти, №49 за 2021 рік
Walentyna STRYLKO-TIUTIUN, krajoznawczyni, kandydatka nauk pedagogicznych. Aby zrozumieć historię powstania ogromnej i niezwykle bogatej w rzadkie wydania biblioteki książąt Repninów-Wołkońskich, warto zrobić wycieczkę w historię miasta Jahotyn na Kijowszczyźnie oraz poznać choćby pobieżnie kozacki rodowód książąt Repninów-Wołkońskich. Ważne jest również zapoznanie się z ich rezydencją w Jahotynie – dawnym miasteczku sotennym pułku perejasławskiego. Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku ten kompleks architektoniczny należał do księcia Aleksieja Kiriłłowicza Razumowskiego. Z czasem, podczas podziału spadku, przypadł on Andriejowi Kiriłłowiczowi Razumowskiemu. Młody gospodarz aktywnie zaczął tworzyć luksusowy park, budować pałac, letnie oficyny i budynki gospodarcze. W 1820 roku Jahotyn został podarowany Warwarze Andriejewnie Razumowskiej, po mężu Repninie. W latach 1830–1840 miasteczko staje się swoistym centrum myśli postępowej na Ukrainie. Wśród wybitnych gości pałacu w Jahotynie byli uczestnicy tajnego Towarzystwa Południowego dekabrystów A. W. Kapustin i M. L. Łukaszewicz. Aktywny udział w tym ruchu brał właściciel Jahotyna G. G. Repnin-Wołkoński, rodzony brat dekabrysty S. G. Wołkońskiego. Jahotyn odwiedzała także żona dekabrysty Maria Wołkońska (przyjeżdżała tutaj przed wyjazdem na syberyjskie zesłanie męża). Tutaj, w rodzinie Repninów, zostawiła swojego małoletniego syna Nikołaja Wołkońskiego. Jednym z wybitnych gości Jahotyna był Taras Szewczenko (lata 1843, 1845, 1859). Wiadomo, że rodzina Repninów-Wołkońskich brała aktywny udział w losie poety w najtrudniejszych dla niego czasach. Największa liczba książek w Jahotynie została zgromadzona za życia Nikołaja Grigoriewicza Repnina-Wołkońskiego, który w młodości poświęcił się karierze wojskowej i służył w wojsku od samego początku kampanii przeciwko Napoleonowi. Lew Tołstoj wykorzystał w powieści „Wojna i pokój” kilka epizodów z jego błyskotliwej kariery wojskowej dla swojego bohatera Andrieja Bołkońskiego: heroizm pod Austerlitz, a także spotkanie z Napoleonem. Te epizody Lew Tołstoj zaczerpnął z rękopiśmiennej notatki księcia Nikołaja Grigoriewicza Repnina, która przechowywana była w archiwum w Jahotynie. Ze słów swojego dziadka N. W. Repnina książę Dmitrij wspomina, że ranny pod Austerlitz i wzięty do niewoli książę Nikołaj Grigoriewicz został później wymieniony na francuskiego generała Rappa. Mianowany przez rosyjskiego cara ukraińskim generał-gubernatorem (1816–1834), Nikołaj Grigoriewicz Repnin był jednym z najlepszych administratorów Ukrainy pod panowaniem moskiewskim. Biorąc sobie do serca interesy rodzinnego kraju i dobrobyt jego ludności, cieszył się wielką miłością i zaufaniem Ukraińców. Za obronę praw Kozaków i starych tradycji przeciwko Grigorijowi Repninowi sfałszowano oskarżenie o separatyzm. To zmusiło go do opuszczenia stanowiska. Książę z rodziną wyjechał za granicę i mieszkał w różnych miastach Europy, w szczególności w Genewie. Podczas swojego pobytu w Genewie książę Nikołaj Grigoriewicz Repnin zamówił swój portret u znanego genewskiego malarza Hornunga. Z tego portretu Szewczenko robił kopię podczas swojego pobytu w Jahotynie. W kolekcji rycin Biblioteki Publicznej i Uniwersyteckiej w Genewie przechowywana jest rycina tego portretu, wykonana w Genewie, a także rycina z portretu jego żony księżnej Warwary Aleksiejewny, wykonana przez genewskiego rytownika Schmidta. Następnym właścicielem biblioteki w Jahotynie był Wasilij Nikołajewicz Repnin, o którym niewiele wiadomo: zdobył wykształcenie wojskowe, ale zmuszony był zwolnić się ze służby wojskowej z powodu prześladowań przez cara jego ojca Nikołaja Grigoriewicza Repnina. Razem ze swoją siostrą przyjaźnił się z Nikołajem Gogolem, który przez długi czas mieszkał w majątku Repninów w Odessie i napisał tam część swoich „Martwych dusz”. Biblioteka w Jahotynie nadal wzbogacała się o cenne egzemplarze, w tym być może z dedykacjami M. Gogola. Jednym z ostatnich właścicieli unikalnej biblioteki Ukrainy od 1875 do 1914 roku była rodzina Nikołaja Wasiljewicza Repnina-Wołkońskiego – kijowskiego gubernialnego marszałka szlachty, hofmajstra dworu cesarskiego, członka Dumy Państwowej Imperium Rosyjskiego. O rzadkim księgozbiorze jahotyńskim książąt Repninów-Wołkońskich na Ukrainie prawdopodobnie nikt by nie wiedział, gdyby Hanna Jewheniwna Czykałenko (1884–1964), córka znanego ukraińskiego mecenasa i działacza społecznego Jewhena Czykałenki, przypadkowo w dziale rękopisów Biblioteki Publicznej i Uniwersyteckiej w Genewie nie znalazła ciekawego katalogu francuskiego historyka A. Ermengarda z lat 1846–1847 pod tytułem „Wyciągi z katalogu biblioteki księcia Wasilija Repnina”. Sam badacz przez długi czas mieszkał na Ukrainie, w szczególności w Jahotynie, właśnie w rodzinie księcia W. Repnina. Bardzo go poruszyła wielka biblioteka rodziny gościnnego gospodarza, która w tamtym czasie składała się z 36 000 unikalnych książek, i A. Ermengard postanowił sporządzić jej katalog. Do tego dokumentu weszły nie wszystkie wydania, ale to, co pozostawił dla historii francuski badacz, robi wrażenie. W papierach Ermengarda są tylko wyciągi z katalogu, które sporządził prawdopodobnie na własny użytek. Są one napisane ręką Ermengarda w trzech zeszytach o długości 27 cm i szerokości 21 cm każdy, zapisane po dwie kolumny na stronie, łącznie 92 strony tekstu i kilka stron czystych. Biblioteka była uporządkowana bardziej niż doskonale, według planu bibliograficznego De Bure’a, jednego z najbardziej znanych wówczas, który, jak widać z wyciągów katalogu Ermengarda, znajdował się w bibliotece w Jahotynie. Główne działy i poddziały, a nawet sekcje noszą te same nagłówki, a ich porządek jest taki sam jak u De Bure’a. W wyciągach Ermengarda znajduje się 1090 nagłówków. Z wyjątkiem autorów łacińskich i greckich oraz jakiejś dziesiątki książek w innych językach, przeważająca większość nagłówków w Wyciągach Ermengarda jest w języku francuskim. Liczby idą od 1 do 28 807. Do biblioteki w Jahotynie wchodziły książki różnych rodzin, które z racji okoliczności historycznych przekazywane były właśnie do majątku w Jahotynie na Kijowszczyźnie. Tomy biblioteki pochodziły z następujących źródeł: książki z pierwszej połowy XIX wieku – osobiste książki pradziadka księcia Dmitrija i księcia Nikołaja Grigoriewicza Repnina oraz członków jego rodziny; liczne książki z herbem i inicjałami książąt Razumowskich, hetmana Cyryla i jego syna Aleksieja Razumowskiego, ojca księżniczki Warwary; książki, głównie autorów francuskich, kupione najwyraźniej we Francji po rewolucji francuskiej, gdyż miały herby francuskich rodów; liczne książki z biblioteki feldmarszałka księcia Nikołaja Wasiljewicza Repnina; książki z biblioteki książąt Kurakinów, rodziny żony księcia Nikołaja Wasiljewicza Repnina. Książki tej wspaniałej biblioteki przechowywano w jednym z domów rodzinnych księcia Wasilija Repnina w Jahotynie i były starannie ułożone w pięknych drewnianych szafach, kupionych od carskiego ministra D. Troszczyńskiego. Tutaj znajdowało się również cenne archiwum: bogaty zbiór dokumentów historycznych z historii Ukrainy, z którego korzystali znani ukraińscy historycy: Ołeksandr Łazarewski, Mykoła Storożenko, Wasyl Horłenko i inni, a także cenna kolekcja starodawnych rycin. Dość owocnie i efektywnie w bibliotece w Jahotynie w latach 1887–1889 pracował ukraiński historyk Mykoła Storożenko. Oto co wspomina w swoich pamiętnikach „Z mojego życia” (Kijów, 2005 rok, str. 171–172) o księciu Nikołaju Grigoriewiczu Repninie-Wołkońskim i jego księgozbiorze: „Kiedy dowiedziałem się o Jahotynie w czasie, gdy pracowałem w Centralnym Archiwum, książę zaprosił mnie, bym obejrzał jego archiwum, które było złożone w wielkich skrzyniach w tej oficynie, gdzie była biblioteka. Najbardziej interesowało mnie wszystko to, co dotyczyło działalności księcia Nikołaja Grigoriewicza w czasie jego generał-gubernatorstwa na Ukrainie oraz kierującego jego kancelarią Adriana Iwanowicza Czepy, a także carycynowskiego ministra Dmitrija Prokopowicza Troszczyńskiego i innych. Sporządziłem więc na podstawie materiału z tego archiwum niektóre opracowania, takie jak: „Reformy w Małorosji za hrabiego P. Rumiancewa”; „Afanasij Filimonowicz Szafonski i jego „Topograficzny opis namiestnictwa czernihowskiego”; „Do historii małorosyjskich Kozaków pod koniec XVIII wieku i na początku XIX wieku”; „Małorosyjskie pospolite ruszenie 1812 r.” – oraz niemało małych notatek w „Kijowskiej Starinie”, z których największe to: „Połubotok czy Świeczka?”, „Połtawski gubernialny marszałek Siemion Michajłowicz Koczubej”. W „Kijowskich Wiadomościach Uniwersyteckich” wydrukowałem odczyt o mojej pracy w Centralnym Archiwum oraz w Jahotynie”. Biblioteka W. Repnina zawierała dużą liczbę książek z historii, geografii, podróży, genealogii, heraldyki, biografii, pamiętników, literatury pięknej. Najpełniej reprezentowane było piśmiennictwo francuskie. Autorzy łacińscy: poeci, dramaturdzy, oratorzy byli również dość szeroko reprezentowani w oryginałach i francuskich tłumaczeniach. Autorzy greccy byli najbardziej reprezentowani w łacińskich, mniej we francuskich i jeszcze mniej w oryginale. Inne literatury narodowe reprezentowane były bardzo słabo, przynajmniej w Wyciągach Ermengarda. Wszak dla literatury włoskiej była tylko „Boska Komedia” Dantego w języku włoskim oraz Manzoni w tłumaczeniu francuskim. Z niemieckiej:
Klopstock po niemiecku, nowele Gessnera w tłumaczeniu francuskim i Goethe również po francusku. Kilku rosyjskich autorów znajduje się w Wyciągach Ermengarda również w tłumaczeniu francuskim: Sumarokow, Kryłow. Rozumie się, że wyciągi, które Ermengard sporządzał na własny użytek, nie mogą świadczyć o braku w bibliotece innych autorów niż sami Francuzi. Francuskie książki w bibliotece jagotyńskiej pochodziły częściowo z biblioteki hetmana Cyryla Rozumowskiego, który w swojej rezydencji w Baturynie miał nawet bibliotekarza-Francuza, a częściowo z biblioteki feldmarszałka księcia M. W. Repnina, którego korespondencja z Wolterem i Diderotem jest znana w historii. Niemało francuskich książek mógł kupić także książę M. G. Repnin-Wołkoński podczas pobytu w Paryżu w czasach Imperium Rosyjskiego w 1810 roku. To właśnie były, bez wątpienia, książki „z herbami znanych francuskich rodów na oprawach”. Na uwagę zasługuje również fakt, że w bibliotece jagotyńskiej znajdowała się znaczna liczba protestanckich książek teologicznych w języku francuskim, a także wiele genewskich i szwajcarskich wydań francuskich autorów: z tuzin różnych wydań francuskiej protestanckiej Biblii, komentarzy do Pisma Świętego, kazań i różnych dzieł teologicznych kalwinistów oraz innych francuskich protestantów: samego Kalwina, Teodora Bezy, Farela, Agrippy d’Aubigné, Bridela, Drelincourta i wielu innych, nabytych w Szwajcarii lub za pośrednictwem Szwajcarów, takich jak Eynard czy Ermengard. Gdzie podziała się biblioteka jagotyńska – nie wiadomo, ale prawdopodobnie spotkał ją tragiczny los innych prywatnych kolekcji, zbieranych przez pokolenia, które zginęły podczas moskiewskiej okupacji Ukrainy. Ze słów księcia Dymitra Repnina dowiadujemy się, że biblioteka była w całości jesienią 1918 roku. „Gorzkie czyniłem sobie wyrzuty – pisze on do Hanny Czykałenko – że nie zadbałem wtedy o to, by ocalić bibliotekę za pomocą P. J. Doroszenki, przewożąc ją do Kijowa, choć przez cały czas miałem taki zamiar. Jesienią 1918 r., kiedy już zaczęły się rozruchy, do Jagotyna przybyła delegacja z Połtawy, składająca się z młodych ludzi, najwyraźniej bez należytego wykształcenia, bo nie zwracając uwagi na wartości historyczne i archiwum, wywieźli z Jagotyna tylko niektóre książki z przyrodoznawstwa, które wydawały im się interesujące, i te książki były w całości w Połtawie w 1919 roku. Zimą 1919 roku nasz majątek został rozgrabiony przez przechodzący bolszewicki bandycki oddział. Doszły do mnie niewyraźne słuchy, że część książek została uratowana przez nauczycieli jagotyńskich szkół, ale nigdy nie mogłem dowiedzieć się niczego dokładnego. Większość naszych obrazów i portretów rodzinnych została zawczasu przewieziona do Kijowa do muzeum Chanenków” [Z archiwum M. S. Koszyla]. Zatem nic pewnego nie wiadomo o losie cennego archiwum historycznego i samej biblioteki, i być może „Wyciągi z katalogu”, które sporządził Ermengard, pozostaną jedyną, mniej lub bardziej dokładną pamiątką o jednej z największych prywatnych bibliotek na Ukrainie, której główną część założył jeszcze hetman Cyryl Rozumowski. Ale niestety, ten rzadki katalog znajduje się w Szwajcarii. Ostatnia fotografia rodziny M. W. Repnina – siedzi w centrum z wnuczką, 1900 rok, Jagotyn (z archiwum Mykoły Koszyla). Pomieszczenie biblioteki księcia Wasyla Repnina w Jagotynie, XIX w. (z archiwum Mykoły Koszyla).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
