Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 49 (1153), 9—15 grudnia 2021 Soborowe źródła „Proświty” PAWŁO ŻEBRIWSKI

Слово Просвіти, №49 за 2021 рік

8 grudnia Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki skończyło 153 lata. Takie długowieczność okazała się nie do osiągnięcia dla żadnej organizacji społecznej czy politycznej Ukraińców. Do życiorysu towarzystwa dołączali się milionami Ukraińcy w ciągu całego historycznego okresu walki narodu o przetrwanie i Wolność, o zachowanie ukraińskiej Tożsamości, ojczystego Języka, Cerkwi, Ziemi, kultury narodowej i oświaty, własnego Państwa. W łonie matki-Proświty tworzyli wybitni Ukraińcy, którzy swoją oddaną pracą na rzecz Ukrainy, talentem rozwijali ideę narodową, wzmacniali wiarę narodu w jego szczęśliwą przyszłość, kiedy zapanuje „w swoim domu swoja i prawda”. Jej ideałami byli wychowani bojownicy o wolność Ukrainy, uczestnicy zmagań narodowowyzwoleńczych, żołnierze Ukraińskiej Powstańczej Armii. Georgij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy „Proświta” była zjawiskiem ogólnonarodowym, wszak od początku XX wieku jej oddziały powstawały w Odessie, Jekaterynosławiu, Żytomierzu, Kamieńcu Podolskim, Kijowie, Czernihowie, Mikołajowie, na Donie, Kubaniu, Zielonym Klinie, na kontynencie amerykańskim. W jej działalność zaangażowani byli: M. Hruszewski, A. Szeptycki, I. Franko, Łesia Ukrainka, J. Fedkowycz, M. Kociubynski, M. Łysenko, M. Arkas, B. Hrinczenko, K. Stecenko, D. Jawornycki… „Proświta” stała się decydującą organizacją w postępie ukraińskiej idei wszędzie, gdzie mieszkali Ukraińcy, pomimo agresywnego oporu władz kolonialnych. Tak, w państwowym archiwum obwodu mikołajowskiego (F. 206, op. 1, spr. 6) przechowywany jest Statut Ukraińskiego Towarzystwa „Proświta” z 1907 roku w Mikołajowie, w którym celem i zadaniami były: „pomóc rozwojowi ukraińskiej kultury i przede wszystkim oświacie narodu ukraińskiego w jego ojczystym języku; w tym celu Towarzystwo ma: a) wydawać książki, czasopisma, gazety w języku ukraińskim; b) zakładać własne biblioteki, muzea, czytelnie, księgarnie; c) organizować publiczne wykłady i odczyty, kursy ogólnokształcące, spektakle, wieczory literacko-muzyczne, koncerty, przedstawienia; d) zakładać stypendia, szkoły, ochronki dla dzieci i dorosłych, biura pracy, placówki oświatowe i dobroczynne; ogłaszać konkursy i nagrody za najlepsze dzieła piśmiennictwa, umiejętności i sztuki”. A w tym samym okresie (1909 r.) już w innym zakątku ukraińskiej – karpackiej ziemi, zniewolonej przez władzę cesarską, zatwierdza się na cześć wielkiego Proświcianina Statut ukraińskiego towarzystwa oświatowego imienia Osypa-Jurija Fedkowycza w gminie Storożyniec-Putyłów, w którym zaznaczono (§ 3): „a) dbać o rozbudzenie i szerzenie świadomości narodowej ruskiego (ukraińskiego) narodu w górach bukowińskich; b) dbać o szerzenie oświaty w górach bukowińskich na podstawie ojczystego ruskiego (ukraińskiego) języka; c) dbać o organizację ruskiego narodu w górach bukowińskich w znaczeniu kulturalnym i ekonomicznym, stawać w obronie narodowych, kulturalnych oraz ekonomicznych jego interesów; d) udzielać członkom towarzystwa, ukraińskim wydawnictwom, ukraińskim literatom i pisarzom oraz młodzieży szkolnej pomocy moralnej i materialnej”. Wtedy też M. Kociubynski wywalczył prawo do życia „Proświty” w Czernihowie, Nieżynie, Kozielcu, zostając jej przewodniczącym. Już na początku ubiegłego wieku „Proświta” liczyła 85 filii, 2713 czytelni, 37 dużych bibliotek i 32 wędrowne, a w sumie funkcjonowało pod egidą tej organizacji społecznej 1779 bibliotek, 500 chórów, 1000 domów czytelniczych i jeszcze 500 znajdowało się w fazie budowy. Dzięki aktywnej działalności społecznej „Proświty” otwarto 21 ukraińskich gimnazjów. Od początku wieku do 1914 r. tylko w Galicji „Proświta” założyła 2000 nowych czytelni, zakupiła 430 budynków na cele kulturalno-oświatowe, a 75% ludności posiadało własne czytelnie proświcianowskie (Semczyszyn M., Tysiąc lat ukraińskiej kultury). Aktywnie działało towarzystwo na Wołyniu, w takich miastach jak Ostróg, Dubno, Równe, Krzemieniec, Łuck. Na Zakarpaciu, gdzie ruch narodowy był szczególnie tłumiony przez kolonizatorów, wielką pracę prowadził wybitny oświatowiec i działacz państwowy Augustyn Wołoszyn. Jej działalność znamionowała, według słów B. Łepkiego, niestrudzoną pracę dla ideałów narodowych. Zrodzona z potrzeb narodowych, duchowych, politycznych, społecznych Ukraińców, z dążeń inteligencji, „Proświta” oddanie stała na straży ojczystego języka, szkoły, kultury narodowej, wiary, służyła ideom soborowości i państwowości, była siłą konsolidującą ukraińskość. Współbrzmiące z założeniami programowymi „Proświty” oraz narodowym poczuciem świata stały się ideały europejskiego oświecenia, uświadamiając przede wszystkim w osobach swoich najlepszych przedstawicieli historyczną drogę do wolności i własnego państwa, wypełniając główne zadanie – tworzenie ukraińskiego Narodu, wychowanie narodowo świadomego Ukraińca. Setki tysięcy Nauczycieli, Bojowników, Żołnierzy, wychowanych przez „Proświtę”, stały się obrońcami ukraińskiej idei narodowej, chroniąc naród przed obcym wpływem. Dzięki jej działalności zostały obronione najcenniejsze skarby narodu – Język Ukraiński, Cerkiew, pamięć historyczna, tradycja, kultura narodowa. Z nimi „chodziła” do narodu, zaszczepiając go świadomą wolą i wiedzą, wyrabiając odporność narodowo-ochronną. Zakończenie na str. 2–3 IGOR ZOC WASYL PIDDUBNYJ

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn