Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Królowa Zofia Holszańska

Слово Просвіти, №49 за 2021 рік

Jurij RUDENKO, doktor nauk pedagogicznych, profesor Wasyl RUDENKO, kierownik sektora pracy kulturalno-oświatowej biblioteki Uniwersytetu „Ukraina”. Współcześni badacze wyraźnie nie doceniają takiego faktu historycznego: w okresie po Rusi Kijowskiej ukraińskie państwowotwórstwo realizowało się w niezwykłych warunkach, w specyficznych formach narodowych. Realizując krwawymi drogami swoje maniakalne plany podboju europejskich ziem i krajów, tatarsko-mongolskie hordy napotkały zacięty zbrojny opór Rusinów-Ukraińców. Jedna część naszych „sławnych pradziadów wielkich” (T. Szewczenko), rycerzy szabli i honoru pod wodzą swoich królów, książąt-patriotów, zwłaszcza Galicji i Wołynia, heroicznie walczyła z okupantami. Inna zaś część naszej elity emigrowała do sąsiedniego Wielkiego Księstwa Litewskiego, wchodziła tam w dynastyczne związki małżeńskie z miejscową arystokracją, brała udział w życiu politycznym i przygotowywała się wspólnie z Litwą do dalszej walki z tatarsko-mongolskimi ciemiężycielami. Przed zagrożeniem ze strony azjatyckich zdobywców procesy wzajemnego zrozumienia, jednoczenia się Litwinów, Białorusinów, Ukraińców i Polaków zwyciężały – i wspólnymi, skonsolidowanymi siłami zaczęli oni odnosić znane wielkie zwycięstwa nad tatarsko-mongolskimi najeźdźcami, niszcząc ich dalekosiężne plany podboju ziem i narodów Europy Środkowej i Zachodniej. W procesie wyzwalania ukraińskich ziem spod panowania tatarsko-mongolskiego nasza elita wzmacniała się ekonomicznie i politycznie oraz dążyła do wyboru na królów Polski, a później faktycznie federacyjnego państwa Rzeczypospolitej, swoich przedstawicieli – Ukraińców. Nasze siły państwowotwórcze krzepły, ich polityka i ideologia kierowały się zarówno na przygotowanie odnowienia własnego państwa narodowego Rusi Kijowskiej czy Królestwa Ruskiego, jak i na wzmocnienie ogólnoeuropejskiej jedności, przede wszystkim z sąsiednimi narodami – Litwinami, Polakami i Białorusinami. Przełomowym fenomenem połączenia obrony zarówno interesów narodowych narodu ukraińskiego, narastania jego potencjału państwowotwórczego, jak i ogólnoeuropejskich wartości demokratycznych, humanistycznych, wzmacniania jedności narodów w walce z wrogami cywilizacji europejskiej była działalność Ukrainki, królowej Zofii Holszańskiej (1405–1461) – założycielki królewskiej dynastii Jagiellonów w Polsce, na Litwie, Węgrzech i w Czechach (1422–1572). Ta królewska dynastia broniła wolności swoich narodów, całej Europy przed zaborczymi zakusami tatarsko-mongolskich hord, zastępów Imperium Osmańskiego i Carstwa Moskiewskiego. Znamiennie i symbolicznie, że właśnie okres panowania królowej Zofii Holszańskiej i założonej przez nią ukraińskiej królewskiej dynastii Jagiellonów w latach 1422–1572 historycy nazwali „Złotym wiekiem” Polski i przeważającej części należących do niej naszych ziem etnicznych. W tym decydującym okresie królowa Zofia oraz jej synowie, wnukowie, a nawet prawnukowie-królowie tworzyli sprzyjające warunki dla aktywnego udziału Ukraińców, i nie tylko ich, w zapoczątkowaniu i rozwoju najważniejszych wysokoduchowych procesów, zjawisk cywilizacji europejskiej – Renesansu, Reformacji i Oświecenia. Właśnie w tym czasie narastają idee Humanizmu, utwierdzenia miłości i szacunku do człowieka. Za zasługi przed rodzimym narodem (i nie tylko przed nim, ale i przed innymi) historycy nazywają Zofię Holszańską najwybitniejszym politykiem Ukrainy XV wieku, Wielką Zofią. Jakże przebiegały takie wydarzenia historyczne? Dzięki jakim warunkom, okolicznościom życia, praktycznie zrealizowanym ideom Zofia Holszańska osiągnęła szczyty sławy? Wszystko zaczęło się od tego, że w 1422 r. polski król Jagiełło, którego matka była Ukrainką, w wieku 72 lat, zgodnie z ówczesnymi zwyczajami, ożenił się z córką wojewody miasta Kijowa, 17-letnią Zofią Holszańską. Król nie miał synów – spadkobierców tronu, choć przed ślubem z Zofią był trzykrotnie żonaty. Polacy z Niemcami, którzy mieszkali w Polsce, dążyli za wszelką cenę do ożenienia go z Niemką. Młoda Zofia miała silny charakter, wychowywała się w patriotycznym środowisku, uczyła się w szkole Ławry Kijowsko-Pieczerskiej, gdzie była wielka biblioteka. Zmuszona była pójść na pewne kompromisy, przyjęła wiarę katolicką, ale na jej prośbę wileński biskup Mikołaj Litwin pozostawił jej ukraińskie imię Zofia (w języku polskim miała być Zosia). Ważne jest, aby wiedzieć, że czynnik narodowy w Polsce i na Ukrainie zaczynał odgrywać w życiu i polityce coraz większą rolę. Znany badacz historii etnicznej Ukrainy, Polski i Litwy Światosław Semeniuk w gruntownej książce „Historia narodu ukraińskiego” (Lwów, 2010) pisze: „W ostatecznym rozrachunku ślub Zofii i Jagiełły stał się zwycięstwem ruskiej (czyli ukraińskiej. – Ju. R.) partii na dworze i właśnie tak to odebrano nie tylko w Polsce, ale i w całej Europie. Dlatego na jej koronację do Krakowa (1424 r.) zjechali się nie tylko ruscy książęta, ale niemal wszyscy królowie, książęta i księżne Europy, w których żyłach płynęła choćby cząstka ukraińskiej krwi (król Danii Eryk, daleki krewny wielkiego księcia kijowskiego Mścisława, Fiodor Ostrogski, król Czech, jego siostra Helena Ostrogska, księżna raciborska, liczni mazowieccy i inni książęta pochodzenia ruskiego)” (s. 274). Znany historyk-kronikarz Długosz (jedna część badaczy tradycyjnie nazywa go polskim, druga – polsko-ukraińskim, trzecia zaś – uważa go za ukraińskiego) pisał, że koronacja Zofii była „sławna na cały świat” i że „królowa kochała tylko Rusinów i sprzyjała tylko im”. Badacze odnotowują, że królowa Zofia miała ostry umysł, głęboko wnikała w problemy, tajemnice zarządzania państwem. Zofia bardzo troszczyła się o swoje dzieci, tworzyła najlepsze warunki dla ich wychowania, zwłaszcza patriotycznego i zarządczo-państwowego, skrajnie potrzebnego, aby w przyszłości być dobrymi, sprawiedliwymi królami, mądrymi władcami narodów i krajów, które wchodziły w skład Królestwa Polskiego. Wyrażamy śmiałą hipotezę, że królowa Zofia Holszańska jest fundatorką szerokiej działalności oświatowej, skierowanej przede wszystkim na rozwój interesów narodowych, tworzenie socjalnych, ekonomicznych i politycznych warunków dla rozwoju języka ukraińskiego, edukacji i wychowania, kultury oraz sztuki. Przecież przeznaczała wielkie własne środki na otwieranie szkół, szpitali, budowę miast, naukowo-artystycznych centrów przygotowania kopistów, tłumaczy rękopiśmiennych książek itp. Zofia była wielką mecenaską swoich czasów, dbała o rozwój edukacji początkowej i wyższej. Uniwersytet Krakowski specjalną uchwałą odnotowywał zasługi królowej, jej troskę o rozwój edukacji. Wspierała utalentowanych uczonych, przede wszystkim ukraińskich. Zofia jako pierwsza dostrzegła niezwykły i wszechstronny talent uczonego-encyklopedysty, ukraińskiego patrioty Grzegorza z Sanoka (Stremenczuka) i zaprosiła go na nauczyciela swoich dzieci Władysława i Kazimierza, którzy w przyszłości zostaną władcami Polski, Litwy, Węgier i Czech. Królowa Zofia pomogła utalentowanemu uczonemu Marcinowi Rusinowi (Królowi) w 1451 r. założyć na Uniwersytecie Krakowskim, otwartym przez papieża Rzymskiego „dla Polski i Rusi”, katedrę astronomii. Ta katedra przekształciła wspomnianą uczelnię w jeden z wiodących ośrodków edukacji europejskiej. Właśnie tutaj została stworzona naukowo-astronomiczna szkoła, w której pracowali wybitni ukraińscy uczeni-astronomowie M. Rusin, J. Drohobycz (Kotermak) i inni. uczył się M. Kopernik (część badaczy dowodzi jego ukraińskiego pochodzenia), który stworzył koncepcję systemu heliocentrycznego, co stało się najwyższym osiągnięciem epoki średniowiecza. W Sanoku Zofia Holszańska otworzyła szkołę ikonopisu oraz artystycznego zdobienia rękopiśmiennych ksiąg. Przygotowani przez tę szkołę ludowi mistrzowie stworzyli później wcześniej „niewidziany cud” – Ewangelię Peresopnicką, napisaną staroukraińskim językiem literackim, na której obecnie przysięgają prezydenci Ukrainy podczas inauguracji. Dzięki takim faktom historycznym, jak pisze S. Semeniuk, królowa Zofia „jest niewidocznie obecna z nami i z mroku wieków uświęca ukraińską niepodległość, dla której już wtedy zrobiła niemało”. Dzięki miłości i wierności królowej Zofii swojemu narodowi, w jej rodzinie, a także w rodzinach jej synów i wnuków-królów głównym językiem komunikacji był ukraiński. Zofia stworzyła tak silne tradycje rodzinne, że u królów z dynastii Jagiellonów na ich dworach, w rezydencjach, majątkach, na dworach możnych, magnatów i szlachty ukraińscy artyści i twórcy (kobziarze, śpiewacy, muzycy, malarze, poeci i inni) rozwijali różne sztuki. Teraz głębiej rozumiemy fakt historyczny, że na ziemiach Polski i Litwy w tamtych czasach język ukraiński pełnił funkcje państwowe. Największą uwagę królowa Zofia Holszańska poświęcała realizacji swojej „doktryny politycznej” (S. Semeniuk). Tworzyła takie warunki społeczne i polityczne, aby znów powstało silne i potężne księstwo czy królestwo z centrum w jej rodzinnym Kijowie. Królowa zdawała sobie sprawę, że musi istnieć cała warstwa Ukraińców, która będzie posiadać bogactwo, pieniądze i wyznaczać strategię tworzenia politycznych, prawnych warunków dla praktycznej realizacji jej doktryny. Dlatego ona, jej synowie i wnukowie – królowie Polski, Litwy, Węgier i Czech hojnie obdarzali inicjatywnych, energicznych i pracowitych przedstawicieli ukraińskiej magnaterii, szlachty ziemiami, majątkami, prawami do wydobycia kopalin itp. Nauka twierdzi, że polityka zawiera w sobie niezwykle ważny składnik – pedagogikę, a zjawisko to jest całkowicie ignorowane w naszych czasach. Działalność polityczna wywiera wielki, często ogromny, a nawet decydujący wpływ na naród, jego poszczególne warstwy, w szczególności młodzież. Działalność polityczna królowej Zofii, jak i późniejszych „niekoronowanych królów Ukrainy” Konstantego i Wasyla (ojca i syna) Ostrogskich, odgrywały doniosłą rolę w podnoszeniu na wyższy poziom oświecenia, spraw edukacyjno-wychowawczych, kształtowaniu u Ukraińców pamięci historycznej, świadomości narodowej, ukraińskiego patriotyzmu, udziału w zachowaniu i rozwoju ojczystego języka, wiary, kultury oraz innych dziedzin życia społecznego. Zofia Holszańska celowo pielęgnowała ukraińską arystokrację polityczną, elitę ekonomiczną, do których należały znane rody magnatów, przemysłowców, przedsiębiorców: Boratyńskich, Lubomirskich, Glińskich, Daniłowiczów, Kierdejów, Kamienieckich, Kmitów, Odrowążów, Ostrogskich, Radziwiłłów, Sanguszków, Tarnowskich, Turzonów, Firlejów, Fredrów, Czartoryskich i innych. Przeważająca część ich przedstawicieli także w przyszłych wiekach często była najpotężniejszą siłą polityczną, z którą Polacy musieli się liczyć. Królowa nadała miastu Jarosław prawo do prowadzenia stale działającego międzynarodowego jarmarku, który stał się głównym ukraińskim centrum, które pod względem wskaźników ekonomicznych swojej działalności było porównywane do znanych w Europie jarmarków frankfurckich i amsterdamskich. Wielka zasługa królowej Zofii Holszańskiej polega na tym, że wraz z wybitnym humanistą-ziomkiem Grzegorzem z Sanoka przyczyniła się do rozwoju polskiego piśmiennictwa, języka literackiego, opracowania fundamentalnego i doniosłego dla Polaków jako odrębnego etnosu pojęcia „polskość”. Oboje udzielili skutecznej praktycznej pomocy w tłumaczeniu Biblii na język polski (rusko-ukraińskie Pismo Święte zostało przetłumaczone wcześniej). Ta Biblia jest teraz polską relikwią narodową. Polacy z szacunkiem nazywają ją Biblią królowej Zofii. Jednakże wśród polskiej i niemieckiej arystokracji królowa Zofia Holszańska miała zbyt wielu zazdrośników, oszczerców, nieprzyjaciół, którzy niechętnie, a nawet z nienawiścią odnosili się do jej wielkich sukcesów w rządzeniu krajem, do jej proukraińskiej orientacji. Prawie nigdy nie chorując, „zmarła nagle, na gwałtowną gorączkę 21 września 1461 r. po tym, jak zjadła gruszkę (wszyscy wiedzieli o tym, że najbardziej lubiła gruszki…), jest wielce podejrzane”. Niedawno minęło równo 560 lat od dnia jej możliwego otrucia, jak uważa część badaczy. Zarówno królowa Zofia Holszańska, jak i jej królewska dynastia Polski, Litwy, Węgier i Czech wiele zrobiły dla zrównania w prawach Ukraińców z Polakami w celu międzynarodowej równoprawności i pokojowego współżycia. Wielka Ukrainka – królowa Polski Zofia Holszańska – zasługuje na głęboki szacunek i miłość dorastających pokoleń nie tylko Ukraińców i Polaków, ale także innych narodów.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn