Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Etnolalki Tetiany Fedorowoj

Слово Просвіти, №49 за 2021 рік

Anatolij ZBOROWSKI, dyrektor Irpieńskiego Muzeum Historyczno-Krajoznawczego Zdjęcie autora Lalki Tetiany Fedorowoj zawsze zachwycają miłośników ukraińskiej sztuki. Lalkarka urodziła się w Humaniu, w rodzinie kolejarza. W 1952 roku rodzina przeprowadziła się do Irpienia. Tetianka od małego pasjonowała się lalkami. Początkowo majsterkowała papierowe lalki i obdarowywała nimi koleżanki. A w szóstej klasie uszyła sobie kostium księcia Narzeczona. Według obrazu F. Kryczewskiego na szkolny karnawał. Szyła kostiumy karnawałowe także w starszych klasach. Raz na Nowy Rok pierwsze miejsce zajął kostium „Szachowa królowa”, a drugie – kostium „Turek”, oba – prace Tetiany. Wydawałoby się, że dziewczyna powinna zostać artystką-projektantką i konstruować odzież. Ale po szkole zdobyła wyższe wykształcenie filologiczne (język i literatura ukraińska) na Uniwersytecie Kijowskim im. T. Szewczenki. Zrealizowała się jako dziennikarka: jej publikacje o artystach zawsze znajdowały swojego czytelnika. W 1992 roku Tetiana Fedorowa pracowała jako referent Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej, gdzie zajmowała się organizacją międzynarodowych zgromadzeń Ukraińców. Do zakresu jej obowiązków należało także zapewnienie gościom z diaspory pamiątek. Przedsiębiorczy biznesmeni oferowali już pamiątkową tandetę. Jednak u Tetiany Semeniwny figurki nosatych, brzuchatych kozaków z kieliszkami i flagami wywoływały ironię. Rozumiała, że prymityw nie może godnie reprezentować Ukrainy. Syn – artysta Jewhen Moskalenko – pewnego razu żartem poradził mamie, by sama robiła pamiątki, na przykład lalki. I Tetiana Semeniwna zaczęła tworzyć lalki etnograficzne. Od tego czasu wykonała ich ponad pół tysiąca. Stworzenie każdej lalki poprzedza skrupulatne przestudiowanie odpowiedniego kostiumu. Lalkarka zanurza się w literaturze etnograficznej, albumach, pocztówkach, odwiedza muzea i antykwariaty artystyczne. Jej lalki reprezentują różne strony Ojczyzny – Bukowinę, Wołyń, Donbas, Zakarpacie, Łemkowszczyznę, Lwowszczyznę, Podole, Połtawszczyznę, Słobożanszczyznę, Czerkaszczyznę i inne. Każda lalka jest w jednym egzemplarzu, ale są one połączone w serie. Na przykład seria „Kijowska Ruś”: należą tu bojar i bojarynia, wojownik, a także osławiony chan Batu. Seria „Kozaczyzna”: tutaj kozak Mamaj, hetmani Bajda-Wyszniowiecki, Bohdan Chmielnicki, Iwan Mazepa, Pyłyp Orłyk, pułkownik Iwan Bohun i szeregowi kozacy. Niedawno Tetiana Fedorowa wykonała lalkę „Hrabia Hryhorij Orłyk”. Prototyp – syn hetmana Pyłypa Orłyka. Precyzyjnym odtworzeniem najdrobniejszych detali zachwyca miniatura „Kozakowi i morze po kolana”: kozak wiosłuje w łodzi. Sama łódź wykonana jest z połówki łupiny orzecha. Jest seria „Święci” – Piotr, Andrzej Apostoł, Jerzy i Filip, Anna i Maria. Bliska im jest seria osób duchownych: to metropolita Piotr Mohyła, galicyjski ksiądz Jozafat i metropolita kijowski XVIII w. Mistrzyni ilustruje lalkami dzieła literackie. Zaproponowała lalkowe interpretacje bohaterów utworów Tarasa Szewczenki – Jaremy i Oksany z „Hajdamaków” oraz Nastusi i Petra z „Sotnyka”, Nazara Stodoli i jego ukochanej Hali z „Nazara Stodoli”, bohaterów „Pieśni leśnej” Łesi Ukrainki – Łukasza i Mawki, Perelesnyka. W jej dorobku twórczym znaczące miejsce zajmują lalki stworzone na motywach znanych obrazów – Narzeczona według obrazu o tym samym tytule Fedora Kryczewskiego, Mykoła i Chrystyna według obrazu „Idylla” Mykoły Pymonenki, a także postacie według obrazów Oleny Kulczyckiej i Jurija Hłohowskiego. Tetiana Fedorowa zwraca się ku głębokim źródłom kultury ukraińskiej. Tak więc wykonała lalkę „Api – pramatka Scytów”, biorąc za podstawę wizerunki znalezione przez archeologów. Pani Tetiana często dba, aby lalki miały parę. Eksponuje je parami, nazywając zapomnianymi ukraińskimi imionami – Seweryn i Motria, Marta i Semen, Daryna i Karpo, Wasylko i Lykera, Ulana i Swyryd, Salywon i Hrunia. Są tu także znane postacie historyczne – Roksolana i turecki sułtan Sulejman Wspaniały. Lalkowa kompozycja „Ukraińskie wesele minionych lat. Regiony centralne” liczy 18 postaci. Wysokość lalek – 10-20 centymetrów. Artyści stworzyli świąteczne wnętrze ukraińskiej chaty: Wiktorija Bobrowycka – malarstwo, Pawło Ustymenko – meble i łyżki, Ołeh Bubon – dywan. Powstała miniatura, której artystyczna i etnograficzna doskonałość naprawdę zachwyca. Ta kompozycja powstawała cały rok. Zasłużony artysta Ukrainy Kostiantyn Mohylewski (obecnie nieżyjący) powiedział o wielofigurowym panelu „Berehynie Rodu”, że to gotowa kompozycja do stworzenia mozaiki na Domu Artysty, twórczości czy kultury. Na panelu wyrasta gigantyczny słonecznik. U jego podstawy – staroukraińscy bogowie Łado i Łada, a na liściach – kobiece postacie. Wszystko zaczyna się od miłości dwojga, z czasem pojawiają się nowe pokolenia. Tetiana Semeniwna odtworzyła także w lalkach wizerunki ukraińskich mieszczanek początku ubiegłego wieku. To i dziewczęta na ławce, i Maria z Umania (1911 rok). A serią „Epoka Odrodzenia”, stworzoną według obrazów sławnych ówczesnych artystów, gdzie obok znamienitych Polaków, Hiszpanów i Włochów przedstawiono ukraińskich książąt Ostrogskich, mistrzyni dowodzi, że historię Ukrainy należy rozpatrywać w kontekście ogólnoeuropejskiej historii. Do tego tematu można zaliczyć także lalkę „Hrabia Hryhorij Orłyk”, wykonaną niedawno. Syn hetmana Pyłypa Orłyka został francuskim dyplomatą, generałem-porucznikiem, należał do osobistej służby specjalnej francuskiego króla Ludwika XV „Sekret króla”. Orłyk został odznaczony orderami Francji, Szwecji i Rzeczypospolitej. Ale nigdy nie zapominał o Ukrainie i, rozmawiając z europejskimi możnowładcami, nieustannie przypominał o kozackim narodzie, który wycieńczony był w jarzmie. „Zaświt wstali kozaczeńki” Wysokość lalek – od kilku centymetrów do ponad pół metra. Narzędziami pracy dla artystki służą jedynie cieniutka igiełka, nożyczki do manicure i naparstek. Początkowo mistrzyni ubierała porcelanowe lalki, wykonane przez jej syna Jewhena Moskalenkę. Potem zaczęła robić miękkie lalki, tworzy także tradycyjne lalki-motanki. Ma swoje swoiste lalkowe obrazy, na przykład „Wyżej słoneczników”. Na huśtawce nad słonecznikami wznosi się dziewczynka w wyszywanej koszuli i wianku. Objętościowa lalka ze słonecznikami jest przyszyta do niebieskiej tkaniny. Ta kompozycja umieszczona jest w ramce i tworzy obraz. Tutaj Tetiana Semeniwna przedstawiła swoją wnuczkę Marijkę. Dziewczynka, siadając na huśtawkę, prosiła, by rozbujać ją tak, żeby wznosiła się wyżej słoneczników. Wzruszają lalki-obrazy „Czekam na ciebie”, „Spotkał kozak dziewczynę”, „Dziewczynka i motyl”. Zimowe święta zilustrowane są wielofigurowymi kompozycjami „Szopka bożonarodzeniowa”, „Dziewczęca +małanka+ idzie” i serią lalek w bogatej ukraińskiej zimowej odzieży. Nieco humorystyczny utwór „Rywale”: w kącie kuli się piękność, a dwóch młodzieńców wymachuje pięściami, mając nadzieję w ten sposób zdobyć jej przychylność. Ciepły uśmiech wywołuje lalka-obraz „A u mnie ojciec dukacz”. Tetiana Fedorowa stworzyła dla Irpieńskiego Muzeum Historyczno-Krajoznawczego lalki-manekiny naturalnej wielkości – kozaka Stepana i jego żonę Marię. Małżeństwo powinno mieć dzieci. Tetiana Semeniwna odszukała starą lalkę, ubrała ją w ukraiński strój narodowy, zapytała wnuczkę o zgodę na takie wykorzystanie jej zabawki i zrobiła muzeum nowy prezent. Tak Stepan i Maria doczekali się córki Oksany. Pewnego razu wnuczka poprosiła babcię o wykonanie dla niej „walentynek”. Pani Tetiana zaproponowała jej „katerynki”. Dziewczynce i jej przyjaciołom taka płaska stylizowana lalka w ukraińskim stylu narodowym spodobała się. A w dorobku niezwykłej artystki są jeszcze lalki-pocztówki, lalki-medaliony, lalki-zakładki do książek, a nawet lalki-poduszki „Słoneczko”. Tetiana Semeniwna wyjaśnia, że oryginalne poduszki mają pomagać młodym mamom w usypianiu dzieci. Na jednej stronie poduszki przedstawiona jest kobieca główka, od której rozchodzą się promienie słoneczne. To – słońce. Mama pokaże dziecku poduszkę i ze słowami „Słoneczko kładzie się spać, i tobie czas” kładzie ją na łóżku słońcem do dołu. Maluchowi będzie przyjemnie spać na niej. Dla szczególnie niepokornych dzieci słoneczko na poduszce przedstawione jest z zamkniętymi oczami, niby już śpi. W Irpieńskim Muzeum Historyczno-Krajoznawczym oraz różnych placówkach wychowawczych Tetiana Fedorowa prowadzi warsztaty z wyrobu lalek, noworocznych ozdób choinkowych. Tetiana Semeniwna wzięła udział w akcji charytatywnej w stołecznym Ukraińskim Domu na rzecz wsparcia żołnierzy, którzy bronią Ukrainy w Donbasie. Z pomocą asystentki Oksany Moskalenko przeprowadziła dla dzieci osieroconych i dzieci przesiedleńców z Donbasu warsztaty z wyrobu wycinanek i lalek-motanek. Jednocześnie odbywała się zbiórka na zakup niezbędnych rzeczy, które potem przekazano ukraińskiej armii. Tetiana Fedorowa po raz pierwszy na Ukrainie, w oparciu o źródła historyczne, naukowe, plastyczne i literackie, zrekonstruowała w formie etnolalek wzory ukraińskiego stroju ludowego z różnych części naszej Ojczyzny oraz kostiumu historycznego. Artystka odtworzyła w etnograficznej i historycznej lalce ogromne bogactwo ukraińskiej

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn