Strona · s. 2strona oryginału ↗
Soborowe źródła „Proświty”
Слово Просвіти, №49 за 2021 рік
Zakończenie. Początek na str. 1. „Proświta” tworzyła życie niemal przez cały czas nie dzięki, a wbrew oficjalnej polityce, ponieważ naród nie posiadał polityczno-prawnej i duchowej suwerenności, zniewolony przez Rosję, Austro-Węgry i inne cudzoziemskie państwa. Największa masa ukraińskości była wykorzeniana w Imperium Rosyjskim. S. Siropolko wspomina o liście M. Kostomarowa do A. Hercena: „cenzura i szpiegostwo straszliwie szaleją przeciwko Ukrainie: nie tylko ukraińskim książkom nie pozwolono ukazać się na świecie, ale prześladowano nawet artykuły naukowe o Ukrainie w języku moskiewskim; same nazwy: Ukraina, Małorosja, Hetmańszczyzna uważano za nielojalne”. Tworzone organizacje społeczne i polityczne na Ukrainie i poza jej granicami, które były zorientowane narodowo, żywiły się ideami ukraińskiej „Proświty”. To ona położyła główną wartość, która zawarta była w wystąpieniu (w 1868 roku) młodego studenta Uniwersytetu Lwowskiego A. Siczynskiego (pochodzącego z rejonu husiatyńskiego na Tarnopolszczyźnie, ziomka wybitnego Iwana Puluja) – „każdy naród, który chce osiągnąć samodzielność, musi przede wszystkim dbać o to, aby niższe warstwy społeczeństwa, masy ludowe podniosły się do tego stopnia oświecenia, by ta masa ludowa poczuła się członkiem narodowego organizmu, odczuła swoją mieszczańską i narodową godność oraz uznała potrzebę istnienia narodu…”. Być jednolitym Narodem. Niezwykle silny, pożądany przez czas i narodowe dążenia cel stał się główną podstawą ruchu oświeceniowego. Przebywając w kolonialnych warunkach bezpaństwowości, „Proświta” przywróciła do życia wielką Ideę, którą podczas europejskiej „wiosny ludów” 1848 r. ogłosiła Główna Rada Ruska i Sobór Uczonych Ruskich – jedność narodu ukraińskiego od Karpat po Kubań, jego odrębność. Kto sprzeciwiał się temu sprawiedliwemu dążeniu narodu? Jak zawsze. Moskiewszczyzna, ówcześni moskalofile, którzy byli wrogo nastawieni wobec samego Towarzystwa, cudzoziemscy przybysze, ci, którzy „nienasyconym okiem za kraniec świata zaglądają”. Rozdzieleni politycznymi granicami imperiów, zachodni i wschodni Ukraińcy żyli wspólnymi myślami, marzeniami, nadziejami. Być wreszcie wolnymi, mając swoje państwo, być gospodarzem na swojej ziemi, być razem. Żywili się wzajemnie siłą i wiarą, wspólnymi ideałami i narodowymi dążeniami. Narodowe przebudzenie odbywało się na wszystkich ukraińskich terenach. A dlatego „Proświta” czerpała idee, ideały, wartości, które rodziły się na wszystkich ukraińskich ziemiach, przede wszystkim od tych narodowych tworów (organizacji społeczno-politycznych) Ukraińców, które powstawały na Naddnieprzańskiej Ukrainie, brutalnie zniewolonej przez despotyczną monarchię rosyjską. Ich pojawieniu się poprzedziła cała seria szowinistycznych działań caratu, skierowanych na wykorzenienie wszystkiego, co ukraińskie. Przecież od początku XIX wieku carskimi nakazami zakazuje się na Ukrainie budowy cerkwi w stylu ukraińskiego baroku; aktywizuje się szowinistyczny atak na język ukraiński. W 1811 roku spalono księgozbiór Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, a samą akademię oficjalnie zamknięto (1817). W 1824 roku minister oświaty zarządził „czysto rosyjskie wychowanie w całym imperium”. Nawet otwarcie Uniwersytetu Kijowskiego (1834) miało na celu główny cel – rusyfikację „kraju południowo-zachodniego”. Nic dziwnego, że władza moskiewska i rosyjska cerkiew zjednoczyły się w walce z wszelkimi ukrainofilskimi ideami, zwłaszcza gdy opierały się one na ukraińskiej myśli naukowej i światopoglądowo-politycznej. Właśnie tymi motywami kierowała się władza, gdy doszło do publicznego spalenia rozprawy doktorskiej M. Kostomarowa, zainicjowanego przez ministra oświaty (Uwarowa) oraz charkowskiego arcybiskupa (Borysowa). Przebywając w straszliwym, zniewolonym położeniu, ukraińska inteligencja w grudniu 1845 – styczniu 1846 r. tworzy w Kijowie pierwszą tajną organizację polityczną – Bractwo Cyrylo-Metodiańskie, u podstaw którego leżał program odrodzenia narodowego. Ukraińcy, jak wiele europejskich narodów, które znajdowały się pod uciskiem ówczesnych monarchii, pozbawione własnej państwowości, na poziomie swoich „pierwszych szeregów” uświadomiły sobie konieczność przejścia od etapu kulturalnego do politycznego etapu walki. Założone przez profesora Uniwersytetu Kijowskiego M. Kostomarowa, połtawskiego nauczyciela W. Biłozerskiego, młodego prawnika M. Hułaka, do których później dołączą T. Szewczenko, P. Kulisz, O. Markewycz i inni ukraińscy intelektualiści, towarzystwo w krótkim okresie swojego podziemnego istnienia (14 miesięcy) zrodziło idee, z których korzystały następne pokolenia narodowo-patriotycznych sił w walce o Ukrainę. Właśnie ta organizacja, opierając się na postępowej myśli europejskiej (J. Herder, J. Fichte, G. Mazzini i in.), uformowała zasady odrodzenia narodowego Ukraińców, rozwinęła ideę narodową, łącząc ją z ogólnoludzkimi wartościami chrześcijańskimi, rozpoczynając walkę przeciwko rosyjskiemu caratowi. Duch europejskiego wolnomyślicielstwa, idea kozackiej wolności i szlacheckiej godności, ciągłość pamięci historycznej, wysokie wykształcenie charakteryzowały działalność cyrylo-metodiańczyków. Można to prześledzić na przykładzie M. Hułaka, który trzymał się stanowiska Szewczenki dotyczącego wyzwolenia narodowego Ukraińców z niewoli moskiewskiej. Potomek kozackiej starszyzny (pradziad – generał oboźny czasów hetmana P. Doroszenki), student Uniwersytetu w Dorpacie, wychowany na ideałach narodowo-wyzwoleńczych powstania polskiego, członek konspiracyjnych kółek antyimperialnych, znawca europejskiego oświecenia, oddany celowi wolności narodu ukraińskiego, znawca języków niemieckiego i francuskiego, zwolennik czeskich oświecicieli narodowych (podobnie jak Taras Szewczenko), którzy walczyli przeciwko ekspansji niemieckiej, był godnym wzorem bojownika z despotią. Wydając książki oświeceniowe,
przekładając Ewangelię na język ukraiński, studiując kroniki kozackie, historię Ukrainy w Komisji Archeograficznej, Hułak hartował swoją wiarę w nieuchronność narodowego wyzwolenia ukraińskości spod caratu, programowo deklarując swoje niepodległościowe cele. Kiedy w kwietniu 1846 roku do towarzystwa dołączył Taras Szewczenko, uformowała się ideologia „mazepinizmu” w jej najlepszym wymiarze. A dlatego działalność oświatowa bractwa, zajmowanie się ukraińską historią, literaturą, etnografią uważano za przestępstwo. Walka, którą prowadziły nieliczne grupy ukraińskiej inteligencji i studentów w Imperium Rosyjskim, napotykała brutalny opór nie tylko ze strony caratu i jego organów karnych. Przeciwko Ukraińcom nastawione było niemal całe społeczeństwo, wychowane w warunkach despotyzmu, niechęci, wrogości, donosów. Charakterystyczne, że zarówno w tamtych reakcyjnych czasach, jak i obecnie w putinowskiej Rosji, w całym imperium znajdą się jednostki, które lojalnie odnosiły się do idei ukraińskiej wolności. Za to masowo wychowywano, organizowano i angażowano ludzi, którzy zajmowali się donosami, śledzeniem, oczernianiem, niegodnymi czynami wobec spraw ukraińskich. Tradycyjnie atmosfera imperium zawsze była po brzegi przepełniona smrodem ukrainofobii bielińskich, katkowów, innych czarnosecińców i zombiowanych zwolenników „jedinoj i niedielimoj”. Spotykało się ją wszędzie na poziomie formalno-urzędowym i codziennym. Tak stało się i wtedy, gdy w wyniku zdrady doszło do rozbicia cyrylo-metodyjczyków, których skazano na różne wyroki więzienia i zsyłki bez prawa powrotu na Ukrainę oraz z zakazem zajmowania się działalnością oświatową, szczególnie brutalnie rozprawiając się z T. Szewczenką. Kto zatem zdradzał i donosił carskiej żandarmerii? W przypadku, na przykład, M. Hułaka (wtedy już wykładowcy Uniwersytetu Petersburskiego) byli to dwaj „alosze” – Pietrow (student) i Małow (protojerej soboru św. Izaaka). Ten ostatni (agent tajnej policji), którego podsadzono do celi do Hułaka, okazał się tak niegodny godności kapłańskiej, że nawet odmówił Ukraińcowi komunii, dopóki ten nie złoży policji niezbędnych zeznań. Jak wyraźnie pobrzmiewają w czasie tamte czarne uczynki księży-moskali, którzy byli wiecznymi sługami kremlowskich władców. Przecież „moralne” normy współczesnych domorosłych małowych pozostały takie same wobec ukraińskości. Bo nawet podczas obecnej rosyjskiej wojny przeciwko Ukrainie przedstawiciele tego kościoła odmawiają odprawienia nabożeństwa za spokój dusz ukraińskich Wojowników, którzy oddali swoje życie, broniąc Wolności i Niepodległości, a wyżsi hierarchowie duchowni („sługi Kiriła”) stają się „nieporuszeni” wobec honorowania poległych Wojowników na oficjalnych uroczystościach państwowych. Powstaje logiczne pytanie: czy ukraińskiemu narodowi potrzebna jest taka tajna „duchowa” instytucja, która przez stulecia służyła nie Człowiekowi, Ukraińcowi, a Molochowi?! Można tylko twierdząco stwierdzić, że w tych ciężkich czasach walki z agresorem o swoją niepodległość i państwowość, kiedy Naród broni się przed ciemiężycielem, niezwykle znaczące dla bezpieczeństwa narodowego jest to, aby Kościół był Ukraińskim. Jest logika w celowości głoszenia podobnych faktów, kiedy mówiąc o tworzeniu i działalności „Proświty”, uciekamy się do retrospektywnych opisów-analiz wielu innych ukraińskich instytucji, które działały na wielu ukraińskich ziemiach w różnych czasach. Przecież świadczą one o wzajemnych powiązaniach, pokrewieństwie, historycznej i etnokulturowej ciągłości myśli społeczno-politycznej i strategii narodowej ukraińskości, niezależnie od geografii, istoty reżimów politycznych i osobliwości rozwoju kulturowego. Jeśli wnikać w założenia programowe cyrylo-metodyjczyków, napisane jeszcze w połowie lat 40. XIX wieku i wyłożone w „Statucie Bractwa Słowiańskiego św. Cyryla i Metodego”, „Księdze bytu narodu ukraińskiego”, których głównym autorem był M. Kostomarow, to daje się zauważyć bezpośrednią zgodność w poglądach i stanowiskach „Proświty” wzoru 1868 roku. Taka naturalna bliskość ideologiczna uwarunkowana jest przede wszystkim wspólnymi celami, którymi przejmował się podzielony, ciemiężony, wykorzeniany naród ukraiński. Wolność, ziemia, język, wiara, szkoła ojczysta, tradycja, soborna i nie-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
