Uczestnicy i uczestniczki ceremonii wręczenia nagrody im. Marijki Pidhiriany
„PROŚWIATA” DZIŚ
Andrij Sodomora
Tłumaczenie maszynowe
Julia BOJECZKO, m. Iwano-Frankiwsk. Hej, łączmy się i jednoczmy, ukraińskie dzieci! Od rana, od małego już uczmy się dla Ukrainy żyć! Marijka Pidhirianka. Niedawno w pomieszczeniu obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” w Iwano-Frankiwsku odbyło się wydarzenie artystyczne z okazji uhonorowania laureatów nagrody imienia Marijki Pidhirianki. Nagroda ta została ustanowiona przez obwodową „Proświtę” w 1992 roku w kategoriach „Literatura”, „Sztuka” i „Działalność prośwityjska”. W kategorii „Działalność prośwityjska” zwyciężył Wasyl Hłaholiuk, przewodniczący kołomyjskiego miejsko-rejonowego zjednoczenia „Proświta” im. T. Szewczenki. Krąg zainteresowań pana Wasyla to historia ukraińskiej prasy Pokucia, historia „Proświty”, krajoznawstwo historyczne oraz turystyka. Jest on autorem kilku monografii i wielu publikacji w ogólnoukraińskich czasopismach i magazynach, założycielem tygodnika „Diłowa hazeta”, czasopisma „Literaturna Kołomyja”, aktywnym uczestnikiem Pomarańczowej Rewolucji, wydarzeń historycznych na Majdanie Niepodległości w Kijowie, organizatorem licznych akcji na rzecz Sił Zbrojnych Ukrainy, wolontariuszem. W kategorii „Literatura” zwyciężczynią została Oksana Fedyszyn, kołomyjanka, pisarka, pedagożka, tłumaczka, członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, Międzynarodowej Akademii Literatury i Sztuki, działaczka społeczna, redaktorka naczelna czasopisma literacko-artystycznego „Literaturna Kołomyja”. Pani Oksana Fedyszyn wielokrotnie prowadziła poranki dla dzieci, poświęcone znanej galicyjskiej edukatorce i poetce Marijce Pidhiriance, wykorzystując cytaty z jej utworów na lekcjach. Cytaty weszły również do jej książki historyczno-filozoficznej „Kołomyjski rok”. Utwory pisarki zostały przetłumaczone na języki bułgarski, ormiański, niemiecki, włoski, angielski, litewski, białoruski i inne. Przetłumaczyła na ukraiński wiersze z języków białoruskiego, bułgarskiego i włoskiego, a na włoski – z bułgarskiego. W kategorii „Literatura” komisja przyznająca nagrodę wymieniła również poetę Iwana Andruszkę, mieszkańca wsi Dżuriw w radzie miejskiej Śniatyna w rejonie kołomyjskim. Iwan Wasylowycz jest członkiem prośwityjskiego studia literackiego „Kalynowe hrono”, autorem pięciu książek, wśród których znajduje się poezja i publicystyka. Laureat w podeszłym wieku jest aktywnym autorem lokalnych wydawnictw periodycznych, gdzie drukuje własne wiersze i artykuły publicystyczne o znanych ukraińskich literatach, artystach i pisarzach-ziomkach. Pan Iwan jest laureatem nagród im. Marka Czeremszyny i Jurija Szkrumelaka. W kategorii „Sztuka” tytuł potwierdziło trio „Hrono kałyny” obwodowej organizacji „Żinocha hromada” Domu Ludowego w Mykytyńcach, kierowniczka Natalia Tymoszczuk, uczestniczki – Lubow Olszanśka i Nadija Sainczuk. Trio zostało założone w 2016 roku, w jego repertuarze znajduje się około trzydziestu pieśni ludowych i autorskich. Trio brało udział w Międzynarodowym Festiwalu imienia Kwitki Cisyk, w wielu prezentacjach książek i wydarzeniach prośwityjskich. Nagrody i dyplomy laureatom wręczyli Mychajło Siczka – zastępca przewodniczącego obwodowej „Proświty”, sekretarz odpowiedzialny, przewodniczący komisji ds. przyznawania nagrody, a także Mychajłyna Bodnar – kierowniczka ds. pracy kulturalno-masowej obwodowej „Proświty”, przewodnicząca obwodowej organizacji „Żinocha hromada”. Wydarzenie poprowadziła metodyczka Departamentu Kultury i Sztuki Ołena Senyk-Li. Każdy z laureatów wystąpił z podziękowaniami dla przewodniczącego obwodowej „Proświty” Stepana Wołkoweckiego oraz członków komisji ds. przyznawania nagrody im. Marijki Pidhirianki. Oksana Fedyszyn odczytała własne wiersze z cyklu poezji poświęconych Hołodomorowi: – Czy to świetliki płyną cicho polem, Czy białe zjawy pełzną do jaru? Moje wyszły dzieci, zamorzone bólem... Każde ma świeczkę... w białych koszulach. Wasyl Hłaholiuk podkreślił wielki wkład literacki poetki Marijki Pidhirianki, odwiedził wszystkie muzea i izby nazwane na jej cześć, wspomniał, że ma ponad 60 prac drukowanych i stale pracuje z młodzieżą. Iwan Andruszko poświęcił wiele wierszy Marijce Pidhiriance, która uczyła małych Ukraińców i Ukrainki kochać Ukrainę i język ojczysty. Nauczycielka, która słowo ojczyste zaszczepiła dzieciom w sercach... Trio „Hrono kałyny” wykonało wspaniałe pieśni „Żurawka”, „Schowałos sonce za horoju”, „Mała maty syna”, „Cwiła, cwiła kałynonćka” i inne. Minutą ciszy obecni uczcili ofiary Hołodomoru-ludobójstwa, poległych żołnierzy w Wielkiej Wojnie, wszystkich obrońców, którzy oddali życie we wszystkich czasach, gdy Ukraina-matka potrzebowała ochrony. 12–13 PRENUMERATA—2024 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można prenumerować w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na 2024 rok (str. 24). Koszt wzrósł dwukrotnie z przyczyn niezależnych od redakcji i wynosi: 1 mies. — 60 hrywien. 3 mies. — 180 hrywien. 6 mies. — 360 hrywien. Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
6 grudnia – Dzień Sił Zbrojnych Ukrainy. Rozwój silnego i zdolnego do walki ukraińskiego wojska jest gwarancją wolności i niepodległości Ukrainy, a Siły Zbrojne były i będą gwarantem niepodległości oraz przyszłego rozwoju Ukrainy. Jednym ze skutecznych mechanizmów, które przywracają historyczne tradycje wojska narodowego i wzmacniają zdolność bojową pododdziałów, są nazwy honorowe. O zasadach nadawania nazw honorowych w SZU, roli tradycji w ukraińskim wojsku oraz ukraińskiej tożsamości militarnej rozmawialiśmy z ukraińskim historykiem wojskowości, kierownikiem grupy ekspertów ds. komunikacji wewnętrznej Dyrektoriatu polityki informacyjnej w sferze obronności i komunikacji strategicznej Ministerstwa Obrony Ukrainy Wasylem Pawłowem.
– Wasylu Borysowyczu, według jakiej zasady wybiera się nazwy dla zaszczytnych mian? – Jeśli mówimy o nadawaniu zaszczytnych mian w Siłach Zbrojnych Ukrainy, to proces ten jest regulowany kilkoma aktami prawnymi. Przede wszystkim jest to Dekret Prezydenta Ukrainy nr 1173 z 30 października 2000 roku, w którym określono ogólne podejście do nadawania zaszczytnych mian, w szczególności nadawania osobistych zaszczytnych mian, a także zaszczytnych mian według kryterium geograficznego (terytorialnego). Istnieje również ustawa Ukrainy z 2012 roku „O nadawaniu osobom prawnym i obiektom prawa własności imion (pseudonimów) osób fizycznych, dat jubileuszowych i świątecznych, nazw i dat wydarzeń historycznych”. Faktycznie te dwa dokumenty regulują, jak mają postępować jednostki wojskowe, dowództwo i organy centralnej władzy wykonawczej w kwestii nadawania zaszczytnych mian. Oprócz tego od 2015 roku obowiązuje u nas ustawodawstwo w sferze dekomunizacji, a od lipca tego roku – ustawa Ukrainy o dekolonizacji, czyli o przezwyciężaniu skutków rosyjskiej przeszłości imperialnej. Dlatego obecnie zaszczytne miana nadawane są w trzech kierunkach. Pierwszy kierunek to zaszczytne miano, które ma konstrukcję „samodzielna brygada zmechanizowana imienia kogoś”, czyli na cześć postaci historycznej, która ma związek ze sprawami wojskowymi, z historią wojenną lub polityczną Ukrainy, a jej imię czy działalność mogą stać się czynnikiem motywującym. Drugi to zaszczytne miano na cześć terytorium. Na przykład istnieje 1. Samodzielna Brygada Pancerna Siewierska na cześć tego terytorium, gdzie brygada stacjonuje, gdzie prowadzi codzienną działalność w czasie pokoju. Zaszczytnym mianem oznaczamy obecność Sił Zbrojnych Ukrainy na tym czy innym terytorium. Jest jeszcze jedna odmiana tego miana – na cześć prowadzenia działań bojowych na tym czy innym terytorium. Na przykład 60. Samodzielna Brygada Piechoty Inhulecka – na cześć tego, że brygada przyjęła swoje pierwsze walki latem ubiegłego roku podczas forsowania rzeki Inhułeć. W ten sposób oznaczamy te terytoria, na których prowadzone są działania bojowe. Dla części wojskowych jest to najbardziej przyzwyczajony wariant, ponieważ ma swoje korzenie w Związku Radzieckim, kiedy jednostki wojskowe nazywano na cześć obiektów geograficznych, gdzie szczególnie wyróżniły się podczas prowadzenia działań bojowych. Trzeci kierunek to nazwy „w cudzysłowie”. Mamy dwa takie przykłady. To „Chołodny Jar” oraz „Edelweiss”. Albo są to nazwy na cześć zjawisk historycznych, które są motywujące w historii Ukrainy, mają długą ciągłość walki o niepodległość i ukraińską państwowość. Albo są to nazwy-symbole. Na przykład 10. Samodzielna Brygada Górsko-Szturmowa „Edelweiss” nazwana na cześć kwiatu, który jest symbolem jednostek górsko-piechotnych na całym świecie i nie ma za sobą niczego innego, poza motywowaniem personelu. Faktycznie to wszystkie zasady, według których tworzymy zaszczytne miana. Jeszcze raz podkreślam: to postać historyczna, nazwa terytorium lub nazwa wydarzenia historycznego, faktu, czegoś innego, co niesie komponent motywujący. – Czy według Pana obserwacji zaszczytne miano wpływa na zdolność bojową pododdziału? – Tak, wpływa. Tego długo nie rozumiano. Ponieważ radziecka mitologia (tutaj mówię w dobrym znaczeniu), która formowała się wokół Armii Czerwonej, armii radzieckiej – już odeszła, nie miała żadnego podłoża, żadnego zasilania we współczesnej historii Ukrainy. I przez 25 lat niepodległości na Ukrainie zaszczytne miana albo dublowały radzieckie (zostały przywrócone), albo nadawano je bez uwzględnienia przeznaczenia jednostek wojskowych czy ich lokalizacji terytorialnej. U nas za czasów prezydentury Wiktora Juszczenki nadano dwa zaszczytne miana, ale absolutnie bezsystemowo. Była to bardziej akcja politycznego PR-u niż początek pewnego systemu formowania tożsamości narodowej Sił Zbrojnych Ukrainy. Jeśli mówić o zaszczytnych mianach czasów wojny rosyjsko-ukraińskiej, którą należy liczyć od 2014 roku, to możemy powiedzieć, że najnowszy proces nadawania zaszczytnych mian rozpoczął się w 2017 roku, w pierwszym „echelonie” zaszczytne miana otrzymały 24. Samodzielna Brygada Zmechanizowana imienia króla Daniela i 72. Samodzielna Brygada Zmechanizowana imienia Czarnych Zaporożców. To, nawiasem mówiąc, jeszcze jedna zasada formowania mian – na cześć jednostek wojskowych, które istniały wcześniej. Jest to dozwolone przez ustawodawstwo Ukrainy: można nazywać obecne jednostki wojskowe, aby wywodzić dziedziczność od różnych części (pododdziałów) ukraińskich formacji zbrojnych różnych czasów. I możemy od razu widzieć po zaszczytnych mianach, które mamy, do czego są zdolne. Na przykład 72. Samodzielna Brygada Zmechanizowana imienia Czarnych Zaporożców stała się faktycznie jednym z symboli obrony Kijowa i pod wieloma względami powtórzyła drogę dywizjonu konnego 2. Pułku Zaporoskiego Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Obecnie ma nie mniejszą sławę, nie mniejszą pozytywną narrację i nie mniejsze osiągnięcia na polu walki. 72. Samodzielna Brygada Zmechanizowana imienia Czarnych Zaporożców faktycznie stała się jednym z najnowszych symboli wojny rosyjsko-ukraińskiej. Tak samo inne części. Na przykład 30. Samodzielna Brygada Zmechanizowana imienia księcia Konstantego Ostrogskiego. To książę, który wyróżnił się tym, że rozgromił Moskali pod Orszą. I brygada metodycznie, fachowo, bez zbędnego patosu, ale bardzo skutecznie niszczy ich przez ostatnie 10 lat. Możemy przytaczać podobne przykłady faktycznie wobec wszystkich brygad, które mają zaszczytne miana, nadawane nie formalnie, a świadomie, kiedy w tym procesie brali udział i specjaliści, którzy to proponowali, i personel brygady, który był w momencie nadania zaszczytnego miana. I z miana jest dumny personel brygad, które teraz już bezpośrednio walczą i faktycznie piszą nową historię Sił Zbrojnych Ukrainy, sztandarów bojowych, na których napisane są imiona postaci historycznych. W tych mianach jest pewna ciągłość i tradycji, i ukraińskiej tożsamości militarnej, którą mamy, z jednej strony, przywrócić, a z drugiej – uformować. Ale formowanie najnowszej tożsamości jest niemożliwe bez przykładów historycznych z przeszłości. Musimy wyjaśnić i ukraińskiemu społeczeństwu, i naszym krajom partnerskim, że Ukraińcy to naród nie oraczy, a naród wojowników, który w różnych czasach, w różnych okolicznościach, z różną skutecznością, ale walczył stale. I możemy twierdzić, że państwo ukraińskie istniało tylko wtedy, gdy istniało ukraińskie wojsko. I że zaszczytne miana, imiona naprawdę wpływają na jednostki wojskowe, które pod nimi walczą. – Jeśli mówić o współczesnych Siłach Zbrojnych Ukrainy, to czuć, że są spadkobiercami ukraińskiego wojska, armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Odpowiednio, armia Ukraińskiej Republiki Ludowej była spadkobierczynią tradycji kozactwa zaporoskiego. Jaka jest rola tradycji w różnych rodzajach wojsk, czy są analogie? – Byłoby bardzo prosto, gdyby działał schemat, o którym Pan mówi, że obecne Siły Zbrojne Ukrainy są spadkobiercami swoich poprzedników w jakimś tam czasie historycznym. A ci poprzednicy są spadkobiercami tradycji jeszcze dawniejszego czasu. Należy zauważyć, że historia Ukrainy, niestety, nie rozwijała się cyklicznie, jak historia niektórych krajów europejskich.
Na przykład Wielka Brytania, odkąd uformowała się jako państwo, kształtowała swoje tradycje. Jej państwowość była nieprzerwana, niezmienna. I jedne organizmy państwowe przekazywały swoje tradycje oraz dziedzictwo innym. A my musimy mówić nie o dziedziczeniu, lecz o ciągłości. Wspominaliśmy już, że gwarancją istnienia ukraińskiej państwowości jest istnienie ukraińskiego wojska, czyli Sił Zbrojnych Ukrainy. I musimy rozumieć, że były różne okresy historyczne, kiedy ukraińska państwowość nie istniała, a co za tym idzie, nie istniało ukraińskie wojsko. I w różnym czasie ukraińskie formacje wojskowe rzeczywiście opierały się na tradycjach swoich poprzedników. Ale były one wykorzystywane w oparciu o świadomość historyczną tamtych czasów, o rozumienie historii przez ludzi w czasach, w których żyli, mając takie czy inne punkty odniesienia, które dla narodu lub wspólnoty etnicznej w danym momencie były znaczące. Siły Zbrojne Ukrainy nie są spadkobiercami armii Ukraińskiej Republiki Ludowej w bezpośrednim rozumieniu, to znaczy prawnie. Ale dalej zaczyna się to, co najciekawsze. Mamy jednostki wojskowe nazwane na cześć oddziałów armii URL. Są jednostki wojskowe nazwane na cześć działaczy wojskowych Ukraińskiej Republiki Ludowej. Są relikwie wojskowe, które z rangi eksponatów muzealnych przekształciły się w element publiczny. Na przykład sztandar Trzeciej Żelaznej Dywizji Strzelców Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, który jest przechowywany w Narodowym Muzeum Wojskowo-Historycznym i wykorzystywany podczas znaczących wydarzeń oraz rytuałów współczesnych SZU. Wykorzystujemy pewne poszczególne elementy. Istnieje wojskowa symbolika naramienna – stylizowany i nieco przemyślany na nowo naramienny tryzub armii URL. Bierzemy te momenty, które możemy wykorzystać we współczesnych warunkach. A poza tym są to wojny, które kiedyś przegraliśmy. I teraz mamy unikalną szansę na rozegranie partii od nowa. Być może rozegranie partii za naszych ojców, dziadów. I zamknięcie pewnych gestaltów, które niosą ze sobą traumę historyczną. W 2022 roku miało miejsce kilka znaczących bitew Sił Zbrojnych Ukrainy, które przez dziwny zbieg okoliczności zbiegły się z wydarzeniami sprzed stu lat. To nie tylko, na przykład, bitwa pod Krutami, ale także pogrom rosyjskich wojsk pod Wozniesieńskiem, który zbiega się z pogromem Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej przez armię URL podczas Pierwszego Pochodu Zimowego. Możemy jeszcze wspomnieć o Bachmucie. Mamy słynną fotografię wejścia ukraińskich wojsk do Bachmutu podczas operacji ofensywnej w Donbasie w 1918 roku. I możemy zobaczyć, jak Rosjanie wchodzili do Bachmutu. Wszystkie te momenty grają na różne sposoby. Weźmy za przykład Charków z 1917 roku, kiedy ukraińskie jednostki wojskowe w mieście były moralnie rozłożone, nie ukrywamy tego. Uległy bolszewickiej agitacji, oddały Charków. I Rosjanie lub bolszewicy weszli do miasta całkowicie bez walki. Przypomnijmy sobie obronę Charkowa w 2022 roku. I w ogóle to, co dzieje się teraz z Charkowem. Stał się on faktycznie forpocztą ukraińskiej tożsamości na Wschodzie. Mimo wszystkich momentów, które komuś mogą się nie podobać... Tak samo można mówić o obronie Kijowa. Wiemy, jak Kijów został oddany w 1918 roku, co stało się w mieście w 1919 roku. Mamy obronę Kijowa z 2022 roku. Tak samo jest z Odessą, która z jednej strony uważana jest za nie do końca ukraińskie miasto, ale widzimy Odessę teraz, widzimy, jak Odessa mężnie stoi. Widzimy Chersoń, Mikołajów, w ostatnim czasie w epicentrum działań wojennych pojawia się Hulajpole, też dość znaczące miasto dla ukraińskiej historii militarnej. Celowo nie używam terminu „historia ukraińskiego wojska”, ponieważ musimy wyraźnie rozumieć, że w historii Ukrainy, jak w historii każdego kraju, były zjawiska związane z rozwojem ukraińskiej państwowości, w tym ukraińskie wojsko, i były zjawiska związane z historią militarną Ukrainy. Czyli byli ludzie, którzy działali na tym terytorium, nie zawsze broniąc interesów państwa ukraińskiego. Analogii jest wiele i są one bardzo ciekawe. Właściwe przytaczanie analogii, zwłaszcza w przestrzeni informacyjnej, jest niezwykle ważne w kontekście wojny informacyjnej. Musimy przytaczać analogie z naszej historii, ale będą to analogie do użytku wewnętrznego. Tak samo musimy szukać analogii z wydarzeniami, które miały miejsce poza granicami Ukrainy. Jest to konieczne, aby wyjaśnić naszą walkę, naszą obecną sytuację krajom partnerskim. A to już wyższy poziom rozumienia prezentowania swojej historii, aby była ona interesująca dla obcokrajowców, aby zobaczyli w niej coś własnego. Weźmy za przykład wydarzenia najbliższe nam w czasie. Większość z nas miała pytania do Izraela, ale widzimy, jak zmienił się, w szczególności, stosunek Cahalu do Sił Zbrojnych Ukrainy, co zaczęli pisać Ukraińcom, jakie motywujące filmy zaczęli kręcić. Czyli przyszło zrozumienie, że oboje mamy naszą odwieczną ziemię, ale mamy też odwiecznego sąsiada, którego nigdy nigdzie nie usuniemy i z którym musimy, z jednej strony, współistnieć, z drugiej – od czasu do czasu temu sąsiadowi trzeba wyjaśnić, kto jest gospodarzem na tej ziemi. I te paralele są dla nas niezwykle użyteczne, zwłaszcza w relacjach z państwami, które przeżywały wojny na swoim terytorium bardzo dawno temu. Ponieważ obecna wojna rosyjsko-ukraińska nie jest wojną wewnętrzną. To bezpośrednia agresja jednego państwa przeciwko in-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
szoi. Chociaż Rosja bardzo się stara wciągnąć tu elementy wewnętrzne. Próby zamaskowania zewnętrznej interwencji jako wewnętrznego konfliktu występowały zarówno w czasach UNR, jak i za Hetmanatu: przypomnijmy Ruinę, wszystko, co wiąże się z 1708–1709 rr. Moskwa, a potem Rosja wciskały się w ukraińskie życie nie po to, by je ulepszyć, lecz by ustanowić kontrolę. W kwestii interpretacji pewnych wydarzeń historycznych stykamy się z problemem mitologii, i to nie ogólnopaństwowej, lecz terytorialnej. Mamy regiony z kultem tych czy innych postaci o określonym bagażu historycznym. I ludzie często chcą wysławiać tych działaczy, jakby przejmowali od nich tradycję i używali ich jako zaszczytnego miana. Celowo nie będę podawać nazwisk historycznych działaczy, ponieważ wtedy wszystko stanie się jasne. Ale to ten moment, gdy ludzie nie postrzegają historii krytycznie, lecz widzą to, co chcą widzieć, i po prostu automatycznie odrzucają te elementy biografii, które są dla nich niewygodne. A przecież właśnie te elementy są kluczowe. Oznacza to, że nie możemy nazywać jednostki wojskowej imieniem historycznego działacza, w jego anamnezie jest współpraca z władzą rosyjską lub radziecką, które dla Ukrainy w ten czy inny okres były okupacyjne. Pomimo ich wojskowej waleczności i wszystkich ich zalet, ci ludzie, wymuszenie lub dobrowolnie, walczyli przeciwko ukraińskiej państwowości. I należy to uwzględniać. Mówimy o tym, z czym Ukraina zmierzyła się na początku lat 2010. To regionalne tożsamości, które potem przekształciły się w ogromny problem. Musimy bowiem pamiętać, że jesteśmy państwem unitarnym, że nie ma Sił Zbrojnych takiego a takiego obwodu, nie ma Sił Zbrojnych takiego a takiego miasta. Są Siły Zbrojne Ukrainy, a zatem cała składowa ideologiczna, która stanowi podstawę SZU, musi być starannie wyważona, musi opierać się na postaciach i wydarzeniach, które niezależnie od okoliczności rozumiały najwyższą wartość swojej walki. – Proszę opowiedzieć o fazach lub okresach rosyjsko-ukraińskiej wojny. – Należy absolutnie jasno rozumieć, że nie można dokonywać periodyzacji zjawisk, które się nie zakończyły. To jeśli mówić czysto historycznie. Ale możemy charakteryzować ten czy inny okres, w którym się znajdujemy. Były więc, na przykład, okres inwazji, okres stabilizacji, okres wyzwolenia, okres wojny pozycyjnej, okres kontrofensywy, znowu nastał okres wojny pozycyjnej. Obecnie jest to wyjaśnienie wydarzeń zależne od sytuacji. Wychodzimy z tego, że istnieje data rozpoczęcia rosyjskiej agresji wobec Krymu, są daty rozpoczęcia i zakończenia ATO, data rozpoczęcia OOS, data pełnoskalowej inwazji. Czyli coś możemy układać, ale teraz wolałbym unikać budowania jakiejś trwałej konstrukcji. Na przykład Wielka Brytania dopiero 5 lat temu zakończyła opis I wojny światowej. Kiedy zakończy opis II wojny światowej, nawet nie wiemy. Japonia opisu II wojny światowej jeszcze nie zakończyła. Dlatego obecnie musimy wyraźnie rozdzielać wymiar publiczny, wymiar ekspercki i wymiar historyczny, ponieważ żyjemy teraz wewnątrz wydarzeń i odczuwamy czas, ale go nie rozumiemy. Wszystkim nam bardzo ciężko w drugim roku pełnoskalowej inwazji, a jednocześnie zapominamy, że faktycznie jesteśmy w stanie wojny od 2014 roku.
Społeczeństwo zaczyna szukać pewnych analogii. Jeśli wziąć analogię, to II wojna światowa trwała sześć lat. Ale prawdopodobnie tylko Wielka Brytania przeszła wszystkie sześć lat. Inne państwa, tak czy inaczej, w różnych okresach włączały się, wychodziły, przyłączały się. Obecnie tylko „prawdziwi eksperci” mogą mówić, że to zakończy się bardzo szybko. „Nieeksperci” powiedzą, że wchodzimy w długi okres. Dlaczego ludzie chcą periodyzacji? Ponieważ chcą usłyszeć, kiedy wojna się skończy. Dużo mówiliśmy o sowieckich tradycjach i przypominam sobie mem z radzieckiego filmu: „Kiedy to wszystko się skończy?” – „Nigdy!”. Dopiero gdy społeczeństwo pogodzi się z tym, że w naszym wymiarze czasowym może to nigdy się nie zakończyć i że nasze najważniejsze zadanie to nie zostawić tego naszym dzieciom i wnukom, wtedy będzie można mówić o skończoności. Zatem nasze pytanie brzmi: rozwiązać to wszystko w naszym wymiarze czasowym i nie przekazać dalej. – Jaki heroizm ma wróg? Do czego lub do kogo się odwołują, na czym budują swoje narracje? – To zresztą niezwykle interesujący moment, który trzeba badać, aby rozumieć, z czym ma się do czynienia. Rasiści zachowują rosyjsko-radziecką ciągłość i niezwykle rzadko obecnie nadają swoim jednostkom wojskowym zaszczytne nazwy. Od czasów rosyjsko-ukraińskiej wojny, rozpoczętej w 2022 roku, nie ma ani jednej zaszczytnej nazwy w ścisłym znaczeniu. Ale bardzo szeroko wykorzystali praktykę nadawania swoim jednostkom wojskowym nazw gwardyjskich. U nich obecnie prawie nie pozostanie ani jednej jednostki wojskowej walczącej na terytorium Ukrainy, która nie byłaby gwardyjska. Jest to więc utrwalona rosyjska i radziecka praktyka nadawania nazwy „gwardyjska” jednostkom wojskowym, które szczególnie wyróżniły się w walkach. U rasistów, wiemy to, obserwując sieci społecznościowe, pojawiła się także praktyka heroizacji własnych bohaterów, bohaterów Federacji Rosyjskiej, kawalerów orderu za odwagę. To partie bohaterów, ogromna liczba wystaw, które organizują. Celowo zasubskrybowałem kanał rosyjskiego wojskowo-historycznego towarzystwa i śledzę go. Prowadzą tę pracę masowo, fachowo, inwestując ogromne środki. Jak skuteczna będzie, zobaczymy po pewnym czasie. Ta praca nie daje efektu natychmiastowego, ale możemy wyraźnie powiedzieć, że to to samo zjawisko, które w Związku Radzieckim nazywano „wojenno-patriotycznym wychowaniem”; u nas obecnie ma ono charakter narodowo-patriotyczny, chociaż tu jest wiele pytań, czysto do nas. Heroizm wroga jest niezrozumiały dla większości ludzi, ale dla specjalistów jest całkowicie rozsądny i logiczny. To mieszanka heroizmu obrony własnego terytorium z heroizmem imperialnego zawłaszczania innych terytoriów. I odpowiednio wykorzystują tych czy innych bohaterów, w zależności od epoki historycznej lub konkretnych realiów, których potrzebują. Na przykład są terytoria Rosji, które weszły w jej skład w wyniku wojen zaborczych. A ludność tych terytoriów jest obecnie najbardziej aktywnym nośnikiem promowania rosyjskiej narracji imperialnej, przy całkowitym zapomnieniu o własnych tradycjach historycznych. Z jednej strony to przestroga, z drugiej – rekomendacja dla naszych ludzi, którzy starają się lekceważąco odnosić do całej rosyjskiej społeczności. Musimy wyraźnie rozumieć, że bardzo wiele narodów zostało podbitych i przeszło przez to, co Ukraińcy, ale Ukraińcy okazali się silniejsi. Na przykładzie tych narodów możemy zobaczyć to, co Rosjanie szykują dla nas. Jest to całkowite wyniszczenie narodowych elit, narodowej tożsamości, narodowych tradycji wojskowych. U nas lubi się obrażać Moskali mokszanami. Moksza to jeden z podbitych narodów, jeden z najbardziej wojowniczych narodów na terytorium rf. To ludzie, którzy przez długi czas stawiali opór carstwu moskiewskiemu, potem walczyli przeciwko Imperium Rosyjskiemu, ale przegrali tę wojnę. Podobnie jak w Związku Radzieckim kształtował się lekceważący wizerunek niektórych narodów Północy, lubiano anegdoty o czukczach. Ale Czukcze to jeden z narodów, który stawiał chyba największy opór rosyjskiej agresji. Prowadzili z nimi długotrwałe wojny, a carstwu moskiewskiemu, a później Imperium Rosyjskiemu było bardzo trudno ustanowić nad nimi kontrolę. Podobnie możemy mówić o Kaukazie. To, co Rosjanie zrobili teraz, to faktycznie zniszczenie tożsamości narodów kaukaskich, u podstaw której leżały umiłowanie wolności i opór. Musimy wyraźnie rozumieć, że kształtowanie naszej tożsamości musi uwzględniać błędy lub negatywne doświadczenia innych narodów. Bo rosyjskie doświadczenie opiera się na tym, by zniszczyć wszelkie różnice, wszelką indywidualność i ukształtować tożsamość imperialną. Jeśli odrzucić historię i wziąć jako przykład masową popkulturę, to jest to tożsamość szturmowców imperium. Są wszyscy tacy sami, są klonami, nie mają żadnych własnych poglądów ani upodobań. Wręcz przeciwnie, kiedy mówimy o bohaterach galaktyki, każdy z nich wspomina, z jakiej jest planety, jaka jest jego osobista historia, jakie ma problemy. Tak samo tutaj widzimy, że Rosja kształtuje swoją tożsamość i heroikę na mieszance radzieckiego imperializmu lub imperialistycznej radzieckości. Jeśli weźmiemy czapkę rosyjskich żołnierzy, zobaczymy na niej dwugłowego orła z czerwoną gwiazdą. Zarówno jedni, jak i drudzy uczestnicy wojny domowej na początku XX wieku w Rosji przewróciliby się w grobie z powodu połączenia tych symboli. Jednym z symboli rosyjskiej agresji w Ukrainie stała się tak zwana „flaga zwycięstwa”, flaga 150. dywizji strzeleckiej, która została zawieszona nad Reichstagiem w 1945 roku, a którą teraz zawieszają nad ukraińskimi miastami lub próbują zawiesić. Ale oficjalne bojowe flagi rosyjskich jednostek wojskowych to dokładna kopia, kalka flag rosyjskiej armii cesarskiej z 1812 roku, po tym jak odbyła ona podbojczy pochód do Europy. To bardzo wymownie mówi o tym, jaka tożsamość tam się kształtuje. Jest ona hybrydowa pod względem formy, ale całkowicie imperialna w swojej istocie. – A jak jest w innych armiach świata? Wielka Brytania, USA, Europa, jaka tam praktyka nadawania zaszczytnych nazw? – Nie możemy mówić o bezpośredniej praktyce nadawania zaszczytnych nazw. Każdy kraj ma własną tradycję, która się zmienia. Na przykład w USA istnieje tradycja nadawania zaszczytnych nazw nie jednostkom wojskowym, lecz miejscom stałego stacjonowania. Ogólnie prosta praktyka. Fort Benning, na przykład, stał się fortem Moore'a. Wszystkie ich znaczące jednostki wojskowe są na świecie znane wyłącznie po numerze. Każdemu specjaliście od historii wojskowości powiedz: „Wielka Czerwona Jedynka” albo „Klekoczące Orły” – i będzie wiedział, o czym mowa. To jednostki wojskowe, którym zaszczytna nazwa nie jest potrzebna. Tak samo jest w Wielkiej Brytanii, w krajach Wspólnoty Brytyjskiej, na przykład w Kanadzie. Istnieją terytorialne nazwy pułków, tradycyjne od kilku stuleci; nie wymagają one niczego dodatkowego. Najbliżej nas jest Polska. Polacy od momentu odejścia od Związku Radzieckiego w 1989 roku zaczęli odradzać własne tradycje narodowe. Istnieje kilka rozporządzeń ministra obrony Polski dotyczących odrodzenia tradycji narodowych. Spośród nich najbardziej gruntowne jest rozporządzenie z 2004 roku, dotyczące uregulowania procesu przekazywania ciągłości jednostek wojskowych, które istniały w różnych okresach niepodległości Polski, współczesnym jednostkom wojskowym. Są tam zarówno jednostki wojskowe o nazwach imiennych, jak i terytorialnych. Podobnie na Litwie istnieją jednostki wojskowe i ośrodki szkoleniowe imienia wielkich książąt litewskich, wielkich hetmanów. Jak widzimy, dla naszego regionu stało się to tradycją. Ale sądzę, że obecna wojna wiele zmieni w tym procesie i już zmienia. I z czasem, mam nadzieję, że oświecenie nawet w tak trudnym społeczeństwie, jak ukraińskie, jednak zwycięży, i ukształtujemy tożsamość naszego wojska bardziej adekwatnie, ponieważ nie zawsze istnieje potrzeba nazywania jednostki wojskowej imieniem kogoś. Widzimy to także na przykładzie naszych jednostek wojskowych. Na przykład wszystkim znane jednostki wojskowe to brygady wojsk desantowo-szturmowych. Faktycznie znane są po numerach, które w dobrym sensie są tak patetyczne, że zaszczytna nazwa by je ucieszyła, ale w gruncie rzeczy niczego by nie zmieniła. Bo 95. pozostała 95., 79. – 79., 80., 81.… Niemniej jednak 22 listopada z okazji Dnia Wojsk Desantowo-Szturmowych Sił Zbrojnych Ukrainy Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski nadał tym czterem brygadom zaszczytne nazwy. 80. oddzielnej brygadzie desantowo-szturmowej – zaszczytną nazwę „Halicka”, 81. oddzielnej brygadzie powietrznodesantowej – „Słobożańska”, 95. oddzielnej brygadzie desantowo-szturmowej – „Poleska” i 79. oddzielnej brygadzie desantowo-szturmowej – „Taurydzka”. Tu rzeczywiście są numery, które są wytworem i kontynuacją radzieckiej tradycji, a są numery, które nadawano tylko po to, by zapełnić jakieś określone klatki. Chociaż numery są niezwykle ważne. Gdybyśmy nie znaleźli się w sytuacji obecnej wojny, prawdopodobnie należałoby je zastąpić. Ale teraz, przy całej mojej antyradzieckiej postawie, nie radziłbym żadnemu wojskowemu dowódcy ani politykowi nawet poruszać kwestii zmiany numeracji. Każdy piksel, każda kropka cyfry, która jest numerem, jest już zroszona taką ilością krwi... Choćby z szacunku dla ludzi, którzy zginęli pod tym numerem, należy je zostawić. Albo już po zakończeniu wojny, gdy przejdziemy do pełnowartościowej reformy Sił Zbrojnych Ukrainy, być może zostaną utworzone jednostki wojskowe, które zgodnie z polską tradycją (celowo ją przytoczyłem) przejmą tradycje i ciągłość jednostek istniejących przed nimi. – Na ile Ukraina obecnie przejmuje tradycje innych państw?
– Nie przejmujemy niczyjej tradycji, lecz kształtujemy własną. Oznacza to, że istnieje bardzo długotrwała ukraińska tradycja, którą możemy prześledzić i odczuć od czasów kozackich. Przejawia się ona w obyczaju, w zwyczajach, w pewnych obrzędach. Tradycja Ukraińskiej Republiki Ludowej nie utrwaliła się. Ukraińska Powstańcza Armia to, z całym szacunkiem dla niej, historia regionalna. W związku z tym na większą część Ukrainy wpływa, powiedzmy tak, tradycyjny narracja radziecka, do której przywykli, i dla pewnej części społeczeństwa jest ona akceptowalna. Ale społeczeństwo odnawia się naturalnym sposobem. Jedni ludzie odchodzą ze swoimi bekgraundami, ze swoimi tradycjami, inni przychodzą. Stopniowo zmienia się także tradycja.
Mamy ukraińską odwieczną tradycję smutku i niespełnionych walk, przegranych wojen, którą przekształcamy w heroikę wygranej wojny. A dalej można już nawet niczego nie wymyślać, lecz wziąć narrację OUN: zemsty za śmierć wielkich rycerzy. Oznacza to, że wchodzimy w zupełnie inną heroikę. To zupełnie inne podejście, inne upamiętnianie, inny panteon bohaterów. Odchodzimy od panteonu ofiarności do panteonu waleczności, a od panteonu waleczności przechodzimy do panteonu Zwycięstwa. Ta wojna ma to zrobić. Wojna kształtuje najnowszą ukraińską tożsamość, wojna kształtuje najnowszy ukraiński naród polityczny, w związku z tym nowy naród powinien mieć nowe tradycje, rytuały, ceremoniały itd. Oczywiście wszystko to będzie się kształtować na tym, co istniało w dawności. Ale musimy odejść od żałoby po przegranych wojnach. Musimy przejść do heroiki wygranych. Wtedy ta paradygmat się zmieni. Wtedy zmieni się także procedura upamiętniania i rozumienie tego. Lecz wszyscy muszą rozumieć, że to nie rok i nawet nie dziesięć lat. Musimy wyraźnie rozumieć, że to będzie pokolenie.
I jeszcze jeden niezwykle ważny moment: bardzo wiele dzieci, które urodziły się w Ukrainie w ciągu ostatnich dwóch lat, to dzieci ukraińskich obrońców, które nigdy nie widziały swoich ojców. Ojcowie lub matki których zginęli. To będzie już zadaniem państwa i zadaniem społeczeństwa, jak opowiemy o ich czynach, heroizmie, jak w ogóle o nich opowiemy. To już zupełnie inna rozmowa o tym, jak pamiętać i jak my pamiętamy.
W Ukrainie wciąż zachowany jest status dzieci wojny z czasów II wojny światowej. Z jakiegoś powodu są one nazywane dziećmi wojny, choć jest to zupełnie radziecka ciągłość, i Ukraina przejęła na siebie finansowy ciężar radzieckich błędów. A nasze dzieci, które obecnie są małe i od dwóch lat żyją w warunkach wojny, nie są dziećmi wojny. To po prostu nonsens. Ale wyraźnie rozumiemy, że nie będą to dziesiątki tysięcy ludzi, lecz miliony, którzy otrzymają status dzieci wojny. To nakłada na państwo zobowiązania finansowe.
Dalej wchodzimy w zupełnie bardzo trudne momenty: gdy nastanie okres odbudowy Ukrainy, państwo będzie potrzebować nadzwyczajnej ilości zasobów. Wtedy pojawi się pytanie, czy pewne grupy społeczne będą musiały zrezygnować z ulg, aby odbudować państwo. I będzie bardzo wielkie pytanie, czy zrezygnują. I każdy polityk, który oświadczy, że w takim a takim okresie znosimy wszystkie ulgi, pogrzebie swoją karierę polityczną. Politycy będą na tym mocno spekulować. Ale będzie to dorastanie narodu.
Rozmawiał Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe
Ukraińcy nie zdążyli jeszcze otrząsnąć się po totalnej, brutalnej rusyfikacji (a jakie owoce zbieramy!), a już mamy nowy kłopot – anglicyzację, i to nie mniej wszechogarniającą. Walentyna SEMENIAK, m. Tarnopol. Wielu współczesnych ludzi chwali się „znajomością” obcych wtrętów w języku ukraińskim, nie rozumiejąc, że tym samym przyczyniają się do jego ruiny, a miejscami – nawet do zniszczenia. O tym, jaki przykład językowy dajemy dzieciom, które uczą się kształtować własne myśli, zdania, światopogląd – przemilczę. Iść z duchem czasu – to przede wszystkim pozostać sobą, wzmacniać swoją tożsamość w różnorodności świata. Bo „...kiedy zachwiałeś się w słowie, uważaj, że zachwiałeś się w sobie” (według B. Olijnyka). Przy okazji mam pytanie do bibliotekarzy: dlaczego tak zdradziecko zmieniliście wspaniałe ukraińskie słowo „knyhoobmin” (wymiana książek) na „bookcrossing”? A także do dziennikarzy telewizyjnych „1+1” (i innych mediów), bo właśnie od nich usłyszałam, że wkrótce „pokażą” pierwszy teaser biopiku o Łesi Ukraińce (gdyby ktoś pytał – chodzi o premierowy pokaz filmu). Angielskie „freelancer” ma wiele znaczeń, ale przecież przede wszystkim: free – najemnik, lancer – włócznia, pika... Inne słowo, które już zęby wybiło – lifehack (od haker ang. hacker, ang. life hacking tłumaczy się dosł. jako włamanie do życia) – to termin slangowy. A przecież jest melodyjne ukraińskie słowo „pidkazka” (podpowiedź). Dlaczego dobrowolnie z niego rezygnować, tym bardziej, że ono niczyjego życia nie łamie, ono tylko podpowiada?! Tymczasem co my zakładamy w swoją podświadomość? A jakie zalew szyldów z obcojęzycznymi napisami w „najbardziej patriotycznym” Tarnopolu… Dlaczego to dzieje się właśnie z nami i właśnie dzisiaj, kiedy w kraju trwa tak straszna wojna? Dlatego jest wojna, że prawdopodobnie jesteśmy jedynym na świecie narodem, który tak łatwo pozwala znieważać i szkalować język ojczysty. A do tego – wpada w skrajności: wspomina o jego zachowaniu i czystości albo w Dniu Piśmiennictwa i Języka, albo w Dniu Języka Ojczystego, czyli dwa razy w roku. Język ma zdolność przekazywania z pokolenia na pokolenie informacji o przeszłości, która jest bogata w zwyczaje i tradycje. To nie tylko grupuje, ale jednoczy. Bo czym jest grupa? To pewna odrębność, cząstki całości. I tylko jedność „rodzi” nową zbiorową cechę – pamiętać, chronić. Nie zawsze ludzkość miała możliwość dokładnie zapisywać informacje o otaczającym świecie. Zgromadzoną wiedzę często przekazywano i przekazuje się z ust do ust. I jeśli wziąć historię każdego oddzielnego rodu, to w większości tak właśnie jest. Po znanej biblijnej historii z wieżą Babel, kiedy świat zaczął mówić wieloma językami, każdy naród otrzymał szansę… znów znaleźć drogę do samego siebie, nie tracąc swojej tożsamości. Wiele narodów poradziło sobie z tą misją, ale niestety nie wszystkie. Wśród tych „nie wszystkich” jest też Ukraina. Język – to materialna szata naszych myśli, które w niepowstrzymanym potoku rodzi niespokojny umysł. Fakty – rzecz uparta. A one świadczą o tym, że najwięcej energii człowiek traci przez oczy i język. Oczy – wiadomo, zwierciadło duszy. A puste gadanie – przelewanie z pustego w próżne przez kilka godzin z rzędu – pustoszy duszę (jaka niezgłębiona siła języka!). Dlatego nie dziwi, że wiedząc o tym, mnisi często składają śluby milczenia, nie rozmawiając (kto jak) przez kilka tygodni, miesięcy, a nawet lat. Nieustanna modlitwa wewnętrzna podczas milczenia pomaga zgromadzić niemało energii, która czasem darzy oświeceniem i otwiera nadmożliwości ludzkiego ciała. Oto czym jest język. Kiedy zaś człowiek świadomie wypiera się i wyrzeka języka ojczystego, u niego zrywa się energetyczna pępowina z rodem i nie otrzymuje on istotnego i ważnego wsparcia duchowego. Sukces i szczęście omijają takich, zwłaszcza w odniesieniu do ich dzieci. Przypominam sobie, jak podczas podróży po Indiach, usłyszawszy mój ukraiński, podszedł młodzieniec i zapytał po rosyjsku: „Wy z Ukrainy? A ja z Kijowa”. „A dlaczego nie rozmawiacie po ukraińsku?”. „Ponieważ w duszy jestem Rosjaninem!” – taka była dumna odpowiedź. A potem na dworcu w Bangalore (znowuż, usłyszawszy nasz ukraiński), podeszła do nas kobieta z czteroletnim chłopcem: „O, a skąd wy? Ja z Czerkas”. My z rodzonym bratem (jesteśmy rodem z Czerkaszczyzny) przyjemnie się zdziwiliśmy i kontynuowaliśmy rozmowę po ukraińsku. Trzeba było widzieć, jak biedaczka próbowała mówić z nami po ukraińsku, jednak wnuk, który ciągle ją szarpał, mówił po rosyjsku. I ona po prostu „rozrywała się”: z nami chciała mówić w ojczystym, ale wnukowi odpowiadała niezbyt dobrą rosyjszczyzną… Ale co tu daleko szukać. Moja kuzynka, która urodziła się na Syberii i prawie całe życie mieszka na Ukrainie, uparcie rozmawia po rosyjsku, tak jak jej dzieci i wnuki. Bo tak nauczyła ją matka, moja ciotka. Na tym gruncie od początku wojny na pełną skalę nie rozmawiamy… A oto po spotkaniu z Ołeną, która przyjechała do Indii jako pielgrzym aż z Kraju Krasnojarskiego w Rosji, pozostały jasne wspomnienia. Kiedy się poznałyśmy, jej właśnie przed chwilą zadzwonili i powiadomili, że zmarła teściowa. Po kilku dniach znów przypadkowo się spotkałyśmy. Ołena podeszła pierwsza i powiedziała po ukraińsku z akcentem: „A ja was zobaczyła”. Oczywiście, bardzo się zdziwiłam. – A skąd pani zna to ukraińskie słowo?
– Moja babcia pochodzi z obwodu czernihowskiego, wysiedlili ich. Do ostatniego dnia mówiła po ukraińsku. Z bratem byliśmy jeszcze mali, więc nie za dobrze zapamiętaliśmy, ale nasze korzenie są z Ukrainy. Oto takie historie. Ktoś żyje na Ukrainie i bezmyślnie ją lekceważy, a ktoś żyje na obczyźnie, ale głęboko w sercu niesie pamięć o ziemi swojego rodu. Przypominam sobie swoje pierwsze szkolne obrazki, które drukowała gazeta rejonowa. Pojawiały się wtedy, gdy ogarniało mnie szczególne duchowo-emocjonalne uniesienie i chciałam podzielić się tym stanem poprzez Słowo ze wszystkimi. Z czasem zrozumiałam znaczenie tego nadmomentu Duszy. Ale jego uświadomienie przyszło o wiele później, po wielu, wielu latach. A co działo się w tym przedziale czasu, który umownie oznaczyłam „wieloma, wieloma latami”? Wchłaniałam każdą komórką swojego jestestwa niewidzialny subtelny świat (ten, który jest poza granicami ziemskiego bytu) brzmienia ojczystego języka. W tamtym czasie (przed odrodzeniem Niepodległości) nie było to całkiem proste. W mojej rodzinie, na przykład, ojczysty język był zraniony. Dzieciństwo, młodość, dorastanie mojego ojca (rodzinę wywieziono na Syberię) mijały na Dalekim Wschodzie: Sachalin, Pietrozawodzk, Władywostok, Irkuck, Bajkał... O czystości języka nie było już mowy. Intuicyjnie ratowałam się książkami, „połykałam” je „z zapamiętaniem”: Mychajło Stelmach, Wasyl Zemlak, Ołeksandr Dowżenko, Iwan Neczuj-Łewycki, Wadym Sobko, Hryhir Tiutiunnyk, Wasyl Symonenko, Anatolij Dimarow wywarli na mnie niemałe wrażenie i zasiali ziarna ukraińskości. Ich język, oznaczony literami i spowity w słowa, brzmiał dla mnie jak muzyka z wyższych sfer. Przypominam sobie, jakie wstrząśnienie przeżyłam pewnego razu, gdy przed nami, uczniami starszych klas szkoły średniej w Moszurze (obwód czerkaski), występował jej były absolwent, profesor kijowskiej akademii rolniczej, nazwiska już nawet nie pamiętam: mowa jego płynęła jak źródlany strumyk. Takiej muzyki Języka jeszcze nigdy nie słyszałam. I właśnie wtedy wewnątrz mnie jakby coś drgnęło niewypowiedzianym pragnieniem: „I ja tak chcę mówić!”. U nas na Czerkaszczyźnie wszyscy „mówią” (balakajut). Znalazłszy się na zachodzie Ukrainy, po prostu zdrętwiałam z zachwytu, gdy usłyszałam na ulicy z ust jakiejś kobiety, która pouczała swoje dziecko: „Bądź mi grzeczne” (Bud meni czemnoju). Możecie nie uwierzyć, ale to słowo po raz pierwszy usłyszałam w Tarnopolu. Ja i dalej staram się odnajdywać te „wstrząśnienia” we współczesnej literaturze, ale... zazwyczaj modni pisarze piszą „uniwersalnym”, prymitywnym językiem (według wypowiedzi Hałyny Pahuciak). Przyznaję: nie grzeje takie pisanie, nie wstrząsa, bo jest bez Duszy. Słowo powinno żywić, dodawać sił, gasić intelektualne „pragnienie”. Bo ono przecież jest światłonośną „odzieżą” dla naszych myśli. Obchody w Chmielnickim Muzeum Literackim A jaka jest ta „odzież” dzisiaj? Taka, jakie i myśli... a do tego jeszcze przyprawiona anglicyzmami. Nigdy nie zapomnę, jak po kilkumiesięcznej wędrówce przez południe Indii przechodziliśmy obok jednej „kokosowej” chatki. I nagle – co to? Piosenka! I taka znajomo-rodzima, po ukraińsku, ale gdzie? Aż na przeciwległym końcu planety, przy brzegach Morza Arabskiego, które w jednym miejscu zlewa się z Oceanem Indyjskim. Były to, jak później się wyjaśniło, Izraelki, wojskowe. Słuchały i podśpiewywały w rytm muzyki, nie znając ukraińskiego: Popłakała i stop! Fiołek rozkwitł, Zajaśniał dzień Tajemnymi znakami. I mama młoda, i zakochana mała – W kuchni wszystkie jednakowo płakały... I znowu wstrząśnienie... Ale z nowym, wcześniej nieznanym odczuciem, odczuciem przynależności do wielkiego kraju, którego imię to Ukraina, nie Jukrejn, a właśnie Ukraina. Oznaczona literami i spowita w słowa – ojczysty język mój, a ród... na języku się trzyma. Pamiętajcie o tym! Czy wiecie, że obecnie na Ukrainie panuje prawdziwa epidemia cukrzycy? Według twierdzeń starożytnej medycyny tybetańskiej i indyjskiej, jak to nie dziwne, jedną z głównych przyczyn tej choroby jest problem językowego skrzywienia. Profesor medycyny su-dżok, akademik Kijowskiej Akademii Medycyny Niekonwencjonalnej Ołeksandr Charczenko twierdzi, że kość gnykowa człowieka odczuwa wszystkie wibracje planety. Ona, nie mając stawowo-ścięgnistego połączenia z resztą kości, wibruje w unisonie z wibracją skorupy Ziemi na konkretnym terenie, a potem spektrograwitonowymi impulsami, jak marionetka nitkami, manipuluje wszystkimi układami mięśniowymi organizmu. Dlatego na terytorium, na przykład, Francji „wibrują” po francusku, na terytorium Chin – po chińsku, na terytorium Łotwy – po łotewsku itd. A na terytorium Ukrainy? Skomplikowany przypadek: tutaj wibracje są ani ukraińskie, ani rosyjskie (niemała część „Ukraińców” uparcie wierzy, że rozmawia po rosyjsku), a tak sobie, wybaczcie porównanie, – „mieszanka buldoga z nosorożcem”. Bo to nie jest ukraiński, a surogat, on nie odpowiada oryginałowi, jak i przysłowiowy rzekomo rosyjski. Jeśli ktoś myśli, że rozmawia po rosyjsku, to głęboko się myli. Dlatego też nie dziwi, że językowe wibracje tego terytorium nie pokrywają się z wibracjami planety (w wibrację wchodzi górna skorupa Ziemi, która nieustannie znajduje się w niewidzialnym dla ludzkiego oka ruchu). Stąd – wskaźnik wzrostu chorób sercowo-naczyniowych i raka. Wyjątek stanowią obcokrajowcy, którzy żyją na nieojczystym terytorium, ale „myślą” w swoim ojczystym języku. A teraz pomyślmy o wielu Rosjanach, którzy żyją u nas po 20-30 lat – oni uparcie rozmawiają swoim „językiem”. Oto kto ma silną językową odporność. Posłuchajmy chociaż apostoła Pawła, który mówił, że ten człowiek, który zwraca się w modlitwie do Boga nie w swoim ojczystym języku, żywi i napełnia tylko rozum, a serce jego w tej chwili śpi... Wieczór autorski pisarki „Ja całe piękno w rymy przesyłam”. W gościnę zawitali koledzy-pisarze, wielbiciele twórczości Niny Szmurykowej-Hawryluk. Brzmiały ciepłe słowa powitań, poetyckie i muzyczne prezenty. Jubilatka zaprezentowała muzeum swoją nową książkę „Mozaika rytmów”. 9 listopada w Chmielnickiej Obwodowej Bibliotece dla Dzieci im. T. Szewczenki odbyło się wydarzenie twórcze dla młodszych klas. Dzieci czytały wiersze poetki, odgrywały scenki i wykonywały piosenki, odgadywały zagadki, włączały się w interaktywne gry. Przez Zoom z Ameryki autorkę witała artystka Ołena Babenko, która ilustrowała jej książki. Jubilatkę przyszli powitać przedstawiciele Departamentu Edukacji i Nauki Chmielnickiej Rady Miejskiej. Towarzystwo Języka Ukraińskiego szczerze wita proświciankę Ninę Szmurykową-Hawryluk i życzy dalszych sukcesów w jej niestrudzonej pracy literackiej. W przeszłości TJU pomagało finansowo w wydaniu książek dziecięcych autorki.
Tłumaczenie maszynowe
W Chmielnickim uczczono 70. rocznicę urodzin pisarki Niny Szmurykowej-Hawryluk.
Wiera BODNARUK, przewodnicząca Towarzystwa Języka Ukraińskiego, USA. Zdjęcia z archiwum rodziny Bodnaruków
7 listopada w Obwodowej Bibliotece w Chmielnickim odbyło się wydarzenie twórcze z okazji uczczenia jubilatki. Przez Zoom nawiązano łączność z miejscowościami, w których dorastała i uczyła się przyszła pisarka – wsią Babuszki, Żytomierzem i Czerniowcami. Do biblioteki przybyli pedagodzy z liceum nr 13, w którym pisarka przez wiele lat pracowała jako nauczycielka, pisarze i kompozytorzy. Brzmiały wiersze w wykonaniu uczniów klas średnich i starszych, rozlegały się piosenki na słowa pisarki: „Miasto naszych marzeń” (piosenka o Chmielnickim), „Wrześniowe święto”, „Niewypowiedziane słowa”, „Podaruj mi, miły, gwiazdy”. 8 listopada w Obwodowym Muzeum Literackim w Chmielnickim odbył się twór-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
o wydarzeniach z życia kulturalnego. Na przykład wystawienie słynnego dramatu Tarasa Szewczenki „Nazar Stodola” zrealizowali działacze Proświty z Artemowskiego Kolegium Muzycznego pod kierownictwem Warwary Anikiejewej, wykładowczyni języka i literatury ukraińskiej, przewodniczącej miejscowego oddziału. Przedstawienie odniosło wielki sukces wśród widzów, ale zamiast podziękowań wydział kultury miejskiego komitetu wykonawczego zorganizował atestację, pozbawiając wszystkich wykładowców zaangażowanych w dramat najwyższej kategorii. „Co więcej, przedstawicielka obwodowego wydziału kultury, pani Kobec, oceniała W. Anikiejewą, mimo że nie włada językiem ukraińskim (?!). Jaką więc politykę prowadzą w Artemowsku ci, którzy powinni wspierać odrodzenie ukraińskiej kultury i języka? I za co płaci im państwo Ukraina?” – pyta autor artykułu Iwan Birczak. Mimo oporu urzędników działacze społeczni robili swoje. Wiosną 1995 roku dowiadujemy się, że nowy oddział powstał w Siewiersku. Z tym miastem, które kiedyś nosiło nazwę „Jama”, związane są lata życia ukraińskiego poety Wołodymyra Sosiury, gdzie uczył się u zarania swojej młodości i któremu poświęcił poetyckie wersy. W Siewierskiej szkole średniej nr 1 znajduje się muzeum poety i odbywają się czytania utworów Sosiury. Dlatego nieprzypadkowo właśnie nauczycielkę tej szkoły, Horysławę Babinę, wybrano na przewodniczącą miejskiej „Proświty”. Wydawnictwa, które tworzył Iwan Birczak wraz z osobami o podobnych poglądach, do dziś obalają mit, jakoby deputowani ludowi z obozu narodowo-demokratycznego ignorowali Wschód i nie wspierali oddziałów partyjnych oraz proświtańskich. W rzeczywistości bywali tam i wspierali je. Gazeta „Bachmut” (nr 2, wrzesień 1990) informowała, że 1 września w Doniecku i Drużkiwce odbyły się wiece pamięci ukraińskich obrońców praw człowieka Wasyla Stusa i Ołeksy Tychoho, w których uczestniczyli deputowani ludowi Dmytro Pawłyczko, Iwan Dracz, wieloletni więzień polityczny, pisarz Jewhen Swerstiuk... Gazeta „Nasze słowo” (nr 3, grudzień 1992) informuje, jak w dniach 12-14 listopada na Doniecczyźnie przebywał znany ukraiński pisarz, deputowany Rady Najwyższej, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Roman Iwaniczuk. Oprócz Doniecka, gdzie spotkał się z zarządem obwodowym „Proświty”, ze studentami uniwersytetu państwowego i liceum oraz w jedynej ukraińskiej szkole, pisarz odwiedził Bachmut i wsie. Głębokie wrażenie na Romanie Iwaniczuku wywarł pobyt we wsi Zwaniwka w rejonie artemowskim, gdzie usłyszał opowieści o przymusowej deportacji tamtejszych wieśniaków w 1950 roku z byłego obwodu drohobyckiego. Jako przewodniczący lwowskiej „Proświty” zaproponował donieckim działaczom nawiązanie ściślejszej współpracy, w ramach której prowadzono by wymianę kulturalną i informacyjną. „Nie trzeba dzielić Ukraińców na zachodniaków i wschodniaków” – oświadczył deputowany. Znaczące miejsce w gazecie zajmowały materiały o tematyce historycznej; wydawnictwo odkrywało przed Ukraińcami Wschodu ich przeszłość. Gazeta zamieszczała nie tylko ciekawe fakty z książki „Proświta na Naddnieprzańskiej Ukrainie” (Kijów, 1993), ale także artykuły takich znawców historii Ukrainy, jak naukowcy Wasyl Sujarko, Wołodymyr Serhijczuk, językoznawca i zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Iwan Juszczyk. Do tworzenia gazety włączyli się byli więźniowie polityczni reżimu radzieckiego: Petro Ławriw (Donieck) – rozprawą o OUN i Donbasie oraz Jarosław Homza z osiedla Oczeretyne – artykułem „Męczeńska śmierć braci Banderów”. Na pierwszej stronie „Nasze słowo” (nr 6-7, lipiec – sierpień 1995 r.) drukuje artykuł Bohdana Horynia ze Lwowa „Czas nam dla Ukrainy żyć”. A ponadto wydawnictwo proświtańskie, w odróżnieniu od większości lokalnych mediów, drukowało poezję. Nie tylko klasyków, jak Maksym Rylski, czy znanych współczesnych twórców, jak Dmytro Pawłyczko, Łeonid Tałałaj, Tetiana Majdanowycz, Wadym Kryszczenko, ale także literatów z Doniecczyzny i Ługańszczyzny. W jednym z wydań gazeta informuje, że artemowska „Proświta” przygotowuje do druku zbiór poezji miejscowych autorów i niektóre z nich publikuje w „Naszym słowie”. Po trzydziestu latach w szczególny sposób czyta się wiersze „Wdowom wojny” Iwana Kołesnyka, „Na brzegach Dońca” Switłany Reszetowej. A czyż nie są prorocze wersy działacza Proświty z Ługańszczyzny Iwana Zacharczenki: „Wstawaj, Donbasie, z kolan / czerwoną ordę w szyję gnać. / Tyś Ukrainy synem rodzonym, / ona zaś nie macocha, a – Matka!”. Niestety, bez wsparcia państwa, pracując na zasadach wolontariatu, działacze Proświty z Bachmutu pod koniec lat 90. zaprzestali wydawania gazety. Jednak pamięć o tej jasnej karcie w historii całej organizacji społecznej musimy zachować. Swoją drogą, dotyczy to także ludzi, których zahartowała bachmucka „Proświta” w tamtych odległych czasach. – Jestem dumny z Witalija Hatczenki, który od młodych lat dołączył do naszej „Proświty”, potem kierował obwodowym oddziałem Ludowego Ruchu Ukrainy w Doniecku, a z początkiem Wielkiej Wojny ze stanowiska wice-mera Siewierska poszedł do Sił Zbrojnych Ukrainy jako żołnierz – opowiedział Iwan Birczak. Po utracie domu w Bachmucie oraz całego archiwum rodzinnego i proświtańskiego, Iwan Onufrijowycz przebywa obecnie na Przykarpaciu. Jako przesiedleniec obchodził swoje 80-lecie. Mamy wielką nadzieję, że władze lokalne wesprą weterana w poszukiwaniu mieszkania. Takich bojowników o Ukrainę jak Birczak niewielu jest – szanujmy ich!
Tłumaczenie maszynowe
Dzisiaj miasto Bachmut jest całkowicie zniszczone, ale na szczęście trzymają szyk jego dawni mieszkańcy, którzy czynili Artemiwsk ukraińskim na przełomie systemu radzieckiego i w pierwszych latach Niepodległości. Iwan Birczak to jeden z działaczy, dziennikarz i członek Proświty, założyciel kilku niezależnych wydawnictw, w szczególności demokratycznego czasopisma „Nasze słowo” (założyciele: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, Partia Demokratyczna Ukrainy).
Ihor ZOC
W pierwszym wydaniu w lipcu 1992 roku pismo jasno zadeklarowało swoje stanowisko: „Szczególne miejsce w naszej gazecie znajdzie relacjonowanie działalności Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, którego oddziały są obecnie aktywnie tworzone w naszym regionie. Niedawno przeprowadzona w Ługańsku narada „Proświty” w sprawach sytuacji językowo-kulturowej na Wschodzie Ukrainy pokazała, że tutaj mamy ogrom pracy. Rusyfikacja Ukraińców, czyli ograniczanie praw człowieka, trwa nadal. Ustawa o językach, przy całej swojej nieudolności, również nie jest wykonywana...”. O tym, jak skomplikowana była sytuacja w obwodzie donieckim z edukacją, świadczy artykuł na pierwszej stronie tego pierwszego wydania pod wymownym tytułem „Mniejszości narodowe na ojczystej ziemi”. Autorka – działaczka Proświty z Makiejewki W. Antonenko – z bólem wyznaje: „Cały miesiąc, razem z wnukiem, ja, jak zwiadowca-samotnik, chodziłam po wszystkich dzielnicach miasta w poszukiwaniu choćby jednej pierwszej klasy z ukraińskim językiem nauczania. Natrafiłam na „gimnazjum”, ale tam już było nabranych 5 grup płatnych, a nauka będzie tylko w jednej grupie. Zwróciliśmy się do organów władzy lokalnej: – Może my nie tak o coś pytamy? Może gdzieś jest choć jedna ukraińska klasa? – Nie, nie ma. – Dlaczego? – pytamy znowu. I okazuje się, dlatego nie ma (aż strach pisać), że my, Ukraińcy, w naszym mieście Makiejewce na Ukrainie – jesteśmy mniejszością narodową! – mniejszością narodową w „szczególnym regionie – Donbas”. A żebyśmy nie wątpili, pokazali nam dane statystyczne. Oto, powiadają, przekonajcie się: Rosjan u nas 53 procent, Ukraińców – 37 procent... I powstało u mnie podejrzenie, że do Rosjan należę i ja – „rosyjska Ukrainka”, bo nie pytali nas, kiedy wydawali paszporty, i wszystkim jak leci wpisywali w rubryce „narodowość” – „rosyjska”. Ja wiem, jak w jednej rodzinie ojciec i matka są Ukraińcami, a dzieci już „Rosjanami”. Och, z bólem i łzami mówię: byłoby śmieszne, gdyby nie było tak gorzko! Teraz mój mały „przedstawiciel mniejszości” pójdzie do pierwszej klasy rosyjskiej, a za 10 lat do rosyjskiej armii?..”. Nie wiemy, jak potoczył się los „przedstawiciela mniejszości” z Makiejewki, ale proroctwo pani Antonenko niemal w stu procentach się spełniło. Co prawda, nie po 10, a po 25 latach wszystkie szkoły na zagarniętych przez Rosję terytoriach ukraińskiego Donbasu stały się rosyjskimi, a mężczyzn w okupacji zaczęto przymusowo zabierać do rosyjskiej armii. Nie spieszono się z wprowadzaniem języka ukraińskiego do placówek oświatowych także na Ługańszczyźnie. A ponieważ lokalnych gazet po ukraińsku w połowie lat 90. tam już nie było, aktywiści społeczni zwracali się do mediów Donbasu. Na przykład Mykoła Senczyło z Ługańska, pisarz i towarzysz broni Wasyla Stusa, pisywał do „Doniecczyzny”, a przewodniczący Antracytowskiego rejonowego oddziału „Proświty” Iwan Zacharczenko występował w „Naszym słowie”. Zdaniem pana Iwana, urzędnicy na Ługańszczyźnie po prostu sabotowali wykonanie Ustawy o językach. „W mieście Antracyt na dzień dzisiejszy nie ma ani jednej pierwszej ukraińskojęzycznej klasy, a o szkole takiego statusu nawet nie ma co mówić. To miasto jest jedyne na całe południe Ługańszczyzny, gdzie nawet nie próbują tworzyć takich klas... A oto w rejonie sytuacja jest najlepsza ze wszystkich w regionie. Z 19 szkół różnych typów tutaj dwie szkoły średnie są w pełni ukraińskojęzyczne i nigdy nie zmieniały swojego statusu (Bobrykiwska i Diakiwska), tyle samo początkowych, a 6 szkół jest przejściowych. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest, być może, to, że w rejonie antracytowskim aktywnie działa oddział „Proświty”, a wsie od wieków były zasiedlone przez Ukraińców, którzy zdołali zachować swoje narodowe oblicze” – napisał pan Zacharczenko w „Naszym słowie” (nr 1, maj 1996 roku). O zgubnych skutkach rusyfikacji mówił w swoich publicznych wystąpieniach i pisał artykuły, albo po współczesnemu – prowadził blogi, sam Iwan Birczak. A tematów informacyjnych nie trzeba było szukać – same wpadały w ręce. – Jakoś na początku lat 90. do „Proświty” w Artemiwsku zadzwoniła, jak sama się przedstawiła, Kateryna Petriwna, była nauczycielka, Ukrainka, z rodziny rozkułaczonych. Zdaniem rozmówczyni, nie warto drażnić ludzi, spieszyć się z ukrainizacją w Donbasie. Powiadają, że tak przywykliśmy mówić i nic na to nie poradzisz, chociaż w zasadzie Kateryna Petriwna była za wprowadzeniem języka ukraińskiego... Według słów Iwana Onufrijowycza, ludzie o takich przekonaniach spotykają się do dziś, a tamto dawne zdarzenie skłoniło dziennikarza do napisania artykułu „Mowo ojczysta, słowo ojczyste...”. Oto kilka fragmentów z gazety „Nasze słowo” (nr 3-4, marzec – kwiecień 1995 roku): „Rozmowy i dysputy na ten temat nie cichną teraz i, być może, nieprędko ucichną, aż dopóki problem nie zostanie rozwiązany w należyty sposób... Naród, niechby poniżony i upokorzony, zachował swój język, kulturę, historię i niemal jednogłośnie zagłosował za państwową niepodległością 1 grudnia 1991 roku. Jednak to nie uspokoiło nowożytnych kolonizatorów, którzy śpią i widzą Ukrainę jako wasala innego państwa. Nie uspokoili się i ci, którzy uparcie nie chcą uznawać państwowości języka ukraińskiego, jak to nie dziwne, ale wśród nich jest niemało etnicznych Ukraińców, zwłaszcza na Wschodzie i Południu Ukrainy. Powiedz takiemu, że nie znać ojczystego języka może albo błazen, albo chory, – śmiertelnie się obrazi, ale przecież trzeciego po prostu nie ma...”
Ze szpalt tego unikalnego wydania, które ukazywało się dzięki darowiznom Ukraińców i w celu oszczędności drukowane było w czerni i bieli, bez zdjęć, a czasem w formacie ulotki, dowiadujemy się wielu ciekawych rzeczy o działalności prośwician na Wschodzie. Tak oto przewodniczący organizacji podstawowej „Proświty” we wsi Błahodatne, Wołodymyr Ołenycz, opowiada, jak na Pokrowę w 1992 roku proświcianie zorganizowali obchody jubileuszowej daty założonego w 1777 roku Błahodatnego. Autor pisze między innymi, że program święta został ułożony w języku ukraińskim, ale podczas koncertu brzmiały pieśni w językach ukraińskim i rosyjskim, czastuszki... Autor nie akcentuje przewagi rosyjskiego kontentu, gdyż większość wsi Doniecczyzny na początku odzyskania Niepodległości była istotnie zrusyfikowana. Ze swej strony rację miał Patriarcha Filaret, urodzony w Błahodatnym, który opowiadał mi, że przed drugą wojną światową we wsiach Doniecczyzny rozmawiano po ukraińsku. Tak też było w tym rejonie amwrosijiwskim, graniczącym z Rosją, jeszcze w połowie ubiegłego wieku, ale potem rusyfikacja wzięła w niewolę wszystkie miejscowości republiki. Po 1991 roku kraj powoli powracał do swoich źródeł, ale prorosyjska Partia Regionów, która zapanowała na długie lata na Wschodzie, hamowała ten proces. I nie tylko w swoim elektoratowo bazowym regionie. Jeszcze bardziej przykre jest to, że Błahodatne wpadło w okupację raszystów i ich popleczników w 2014 roku. Czasopismo proświciańskie stale informowało o działalności organizacji społecznej, która była aktywna. Tak oto wiosną 1996 roku zarząd artemiwskiej organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” zwrócił się do ministra obrony Ukrainy W. Szmarowa z listem otwartym, w którym potępił decyzję o nadaniu jednemu z okrętów Ukraińskiej Floty nazwy „Artemiwśk”. „Rozpatrujemy ten fakt jako drwinę z pamięci wielu pokoleń naszych ziomków, którzy od dnia założenia i przez wieki święcie strzegli historycznej nazwy swojego miasta – Bachmut, które w 1924 roku zostało siłą przemianowane na cześć jednego z dławicieli wolności Ukrainy, bolszewika Siergiejewa (pseudonim partyjny – Artem). Mało tego, że stawia się opór powrotowi naszemu miastu jego historycznego imienia, narzuca się starą kompartyjną symbolikę, to jeszcze uwiecznia się w nazwach okrętów wojennych totalitarny antynarodowy reżim. Uważamy taką praktykę za niedopuszczalną i obraźliwą dla niepodległej Ukrainy i proponujemy zrewidować błędną decyzję o nadaniu okrętowi wojennemu nazwy „Artemiwśk”, zastępując ją nazwą „Bachmut”” – czytamy w liście prośwician miasta („Nasze słowo”, nr 1, maj 1996 r.). W tym samym wydaniu mowa jest również o
Tłumaczenie maszynowe
zovstali-vidreaguvala-na- skandal-10515076.html; 10.11 Kanał YouTube „Manifest”: https://www.youtube.com/watch?v=f9VwIk-tgIAo. Natomiast kluczowa fraza Iryny Farion o Wojownikach brzmi tak: „…nasi wojownicy to święci bohaterowie, to tytani. Oni wyzwolili Kijów. To najważniejsze, my wytrwaliśmy na świętej Czernihowszczyźnie, trwa bitwa o święte Zaporoże” (00:16:28 https://www.youtube.com/watch?v=9Zy2fvLBfaQ&t=1671s). W końcu, jak może negatywnie o wojownikach wypowiadać się osoba, której zięć i były mąż walczą właśnie na linii ognia, a nie siedzą w mundurach na tyłach i w manipulacyjnych mediach rozprawiają o nietolerancji wypowiedzi naukowca? Więcej na ten temat zobacz https://www.youtube.com/watch?v=fX7b2-5Iygs&t=476s 2. 14 listopada 2023 roku w związku z bezprecedensowym atakiem na moje zasoby internetowe zwróciłam się do Policji Narodowej Ukrainy w Zarządzie ds. Zwalczania Cyberprzestępczości z żądaniem rozpoczęcia śledztwa w sprawie popełnionego przestępstwa zgodnie z art. 214 KPK Ukrainy. Zgłoszenie zarejestrowano w Systemie Informacyjno-Komunikacyjnym „Portal Informacyjny Policji Narodowej Ukrainy” w obwodzie lwowskim w dniu 14.11.2023 r. pod nr 1675, a materiały skierowano do odpowiedniego wydziału policji w celu podjęcia decyzji zgodnie z art. 214, 218 KPK Ukrainy oraz ustawą Ukrainy „O skargach obywateli”. W okresie 06.11.2023–23.11.2023, w celu mojej dyskredytacji i oczernienia, dokonano nieautoryzowanej ingerencji i włamania na moje konta w sieci internetowej; stworzono i rozpowszechniono rzekomo w moim imieniu kanały na Telegramie, z których rozpowszechniano w moim imieniu brutalne wypowiedzi pod adresem, w szczególności, pani Poliszczuk („Ptaszki”). Ponadto nieznane mi osoby w okresie od 06.11.2023 do 23.11.2023 wykonały liczne telefony z pogróżkami i obelgami na komunikatory, na e-mail oraz na mój telefon komórkowy. Absolutna większość tych połączeń pochodzi z moskiewskich numerów, w języku moskiewskim, co niestety może świadczyć o wspólnych działaniach wewnętrznego i zewnętrznego wroga – jest to skrajnie niebezpieczny sygnał dla Ukrainy w czasie strasznej wojny moskiewsko-ukraińskiej i tak licznych ofiar Ukraińców za swoją Wolność. 3. W wywiadzie ze mną pani Sokołowa, raczej dla celowego konfliktu między mną a poszczególnymi przedstawicielami Azowa, poruszyła problem językowy w Siłach Zbrojnych Ukrainy, co zainspirowało falę negatywizmu w pewnych nieświadomych środowiskach oraz brutalne wypowiedzi pod moim adresem wojskowych M. Żorina i B. Krotewycza. Publicznie zwróciłam się do Prezydenta W. Zełenskiego, Głównodowodzącego W. Załużnego, Ministra Sił Zbrojnych Ukrainy R. Umierowa o konieczności podjęcia działań wobec chamskiego zachowania zastępcy dowódcy 3. OSHBr, majora SZ Ukrainy Maksyma Żorina i szefa sztabu brygady „Azow” majora Bohdana Krotewycza, którzy szkalują honor ukraińskich oficerów i rzucają cień na sakralne męstwo naszej Armii. M. Żorin we wpisie na oficjalnym kanale Telegram brygady trzykrotnie zwyzywał mnie od kurew (zrzut ekranu dołączam powyżej) w odpowiedzi na moje słowa na antenie „Rendez-vous z Janiną Sokołową” (link do wywiadu https://www.youtube.com/watch?v=gRmw5TRsmus). Na tezę, podkreślam, pani Sokołowej „Ale wojskowi 'Pułku Azow' i 3. szturmowej, część z nich komunikuje się po rosyjsku… Ależ my ich nie możemy nazwać 'kacapami'” dałam niezmienną przez lata, poświęcone ochronie i skutecznemu utwierdzaniu języka we wszystkich sferach społecznych, odpowiedź: „Co wam, chłopcy, przeszkadza wykonywać art. 29 Ustawy o Siłach Zbrojnych Ukrainy… Ja nie mogę nazwać ich Ukraińcami, jeśli nie mówią w języku ukraińskim. To niech nazwą siebie russkimi… Dlaczego zeszło się właśnie na języku ukraińskim?”. Do publicznego wyrazu braku szacunku i do pobłażania honorowi wojskowemu dołączył też szef sztabu brygady „Azow” major Bohdan Krotewycz („Tawr”) podczas wywiadu z N. Mosijczuk, gdzie absolutnie bezpodstawnie nazwał mnie „współpracownicą rosyjskiej propagandy i, być może, osobą z wysokim poziomem demencji” (link do rozmowy https://www.youtube.com/watch?v=0eFczMKe1RY). 4. Równolegle z tym 13 listopada 2023 roku, kiedy już zaczynał wygasać zainspirowany skandal wokół wywiadu z panią Sokołową, rozkręcono nowy skandal „ze studentem z Krymu”, którego rzekomo „wydałam FSB”, publikując „wszystkie jego dane osobowe”. W jego wpisie na mój e-mail mowa o tym, jak Ukraińcy w wyzwolonym Krymie mają reagować na język moskiewski z ust wojskowego w ukraińskim mundurze, który wejdzie na Krym? Pytanie retoryczne. Bo każda armia musi mówić w swoim języku, a nie wrogim! Jeśli ten student rzeczywiście jest z Krymu, to z pewnością powinien wiedzieć o niebezpieczeństwie podpisywania się własnym nazwiskiem. Mimo to, z jakiegoś powodu to zrobił i NIE wskazał, aby nie rozpowszechniać jego wpisu publicznie, o czym niektórzy komentujący wspominają i, w rezultacie, ich wpisy publikuję anonimowo. Czy nie świadczy to o zaplanowanej prowokacji FSB, podrzuconej już w tym tygodniu, kiedy poprzedni poniedziałkowy atak, który trwał na wszystkie moje konta, z hukiem się załamał? Oszałamiające i z góry uprzedzone jest to, że na podstawie informacji z wrogich kanałów na Telegramie o zatrzymaniu jakiegoś „studenta” za pozytywny wpis pod adresem działalności Iryny Farion na Ukrainie, szyją mi podejrzenie o ujawnienie danych osobowych nieznanej osoby. Kto zidentyfikował tego tak zwanego studenta? Kto udowodnił, że adres e-mail, z którego do mnie napisano, zbiega się z osobą pokazaną na moskiewskich kanałach? Ponadto sam tak zwany student napisał, że studiuje na 1. roku filologii ukraińskiej, której w Symferopolu dawno nie ma, bo od 2016 roku, po okupacji Krymu, Taurydzki Uniwersytet Narodowy imienia W. I. Wernadskiego znajduje się w Kijowie przy ulicy Johna McCaina 33. 5. Właśnie po wrzuceniu tej informacji o rzekomym „studencie filologii ukraińskiej” z Symferopola na mój telefon i na ten sam e-mail przychodzi nieskończona liczba dzikich pogróżek i typowych dla nich wyzwisk w języku moskiewskim i przeważnie z moskiewskich numerów. Odnosi się wrażenie, że w tej lawinie telefonów i we wpisie „studenta z Krymu” jest jeden dyrygent – moskiewska FSB. Wymowne, że niektóre ukraińskie media tę informację aktywnie podchwytują i rozpowszechniają, a na jednym z zasobów w ogóle w rozmowie wystawili moje prywatne dane. Czyż nie jest to wspólne połączenie barbarzyńskiego zewnętrznego wroga z ukrytym wewnętrznym, którzy w ten sposób wspólnie zeszli się w wojnie przeciwko Farion, która swoją publiczną ukrainocentryczną działalnością napędza na nich paniczny strach dotyczący narodowej perspektywy dla naszego Państwa? Dziwna ślepota lokalnych nienawistników, którzy raczej przyjmą moskiewską IPSO niż moją motywację i działania. Nazywa się to całkowitym brakiem wyczucia i zrozumienia, kto jest swój, a kto obcy. Stąd u nas największa bieda – wojna. 6. Nową kulminacją w atakach na mnie 14 listopada 2023 roku stał się pochód wyznaczonych studentów pod główny gmach Politechniki Lwowskiej z wulgarnymi hasłami i wtargnięciem do głównego gmachu. Wśród setki tych twarzy nie zobaczyłam ani jednego swojego studenta, tak jak nie zobaczyli ich moi koledzy z katedry języka ukraińskiego, pod adresem których napisano wymowne hasło na jednym z brutalnych plakatów. Kimże są ci protestujący, którzy bez żadnego zezwolenia na akcję tak kolektywnie z różnych uczelni zebrali się pod murami Politechniki? To przedstawiciele dwóch lewicowych organizacji społecznych „Pryama diya” (Akcja Bezpośrednia) oraz „Ukraińscy studenci za wolność”, których przekonania ideologiczne wyrastają z krwawych bolszewickich czasów i marksistowskiego fałszu. Czyli pod murami banderowskiej Politechniki doszło do reinkarnacji bolszewizmu, który zawsze miał za głównego wroga ukraińską Ideę Narodową oraz Soborną Narodową
Ukraińskie Państwo. Stąd też zabójstwa Stepana Bandery i Romana Szuchewycza. I stąd ataki na Irynę Farion o skrystalizowanych poglądach nacjonalistycznych. Tak zwany niezależny związek zawodowy w Ukrainie „Pryama diya” („Akcja bezpośrednia”), założony w 2008 roku z inicjatywy studentów Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki, zrzesza studentów o poglądach lewicowych, dla których język ukraiński, historia, kultura, armia, niezależne Ukraińskie Państwo to wrogie maksymy. Ich świętości to antyfaszyzm, feminizm, ekosocjalizm. W ten sposób wraz z wojną w Ukrainie odrodził się neobolszewicki ruch o absolutnie niszczycielskiej ideologii: ani świadomości narodowej, ani moralności, ani wartości państwowotwórczych. To lewackie jądro, którego poprzednicy doprowadzili do Hołodomoru i represji politycznych oraz największych tragedii w XX wieku, w samym środku wojny moskiewsko-ukraińskiej w maju 2023 roku przeprowadziło bardzo znamienną akcję #TydzieńAntyfaszyzmu… Putin znalazł swoich wspaniałych naśladowców w Ukrainie, ponieważ ukraińskich nacjonalistów ten zbrodniarz polityczny nazywa właśnie „faszystami”. I oto cytat jednego z liderów tego lewackiego ruchu jeszcze z 2013 roku o tym, że WS „Swoboda” to faszyści: „Lwowskie wydarzenia są korzystne tylko dla kilku podmiotów: władzy, aby ludzie chociaż na miesiąc zapomnieli o haniebnych reformach, które próbują wprowadzić; jest to korzystne dla faszystów z WS „Swoboda”, którzy mogą z przyjemnością pobawić się w swoje „gry patriotów”, wspominając „krwiożerczy” Związek Radziecki i zmobilizować swoich zwolenników do obrony narodowych mitów; to, bez wątpienia, daje teraz atut Rosji, kiedy Zatulin, występując z trybuny Rady Najwyższej, oskarżał galicjan o umysłową ułomność. A naród, jak zawsze, pozostał przegrany” (zob. https://web.archive.org/web/20131013095921/http://molotoff.info/rozdumi/interview/3580-direckaction.html). Jakie są ideały tego ruchu, którego przedstawiciele przyszli rozprawić się nie tylko z profesor Iryną Farion, ale przede wszystkim z człowiekiem o przekonaniach nacjonalistycznych? Czyż nie najlepiej świadczy o tym wywiad z jednym z nich jako symbolem pełnego kryzysu antyhistorycznego myślenia: „My dążymy w ogóle do odsunięcia państwa od życia społecznego”; „Mamy wspaniałe kontakty międzynarodowe i utrzymujemy łączność ze studenckimi inicjatywami z różnych krajów świata. Przede wszystkim jest to Rosja. Obecnie w dziesięciu rosyjskich miastach miejscowa młodzież również organizuje „Akcję bezpośrednią”. Wreszcie Rosjanie pouczą się na ukraińskim doświadczeniu, którego, niestety, nie mają”; „Nasz ruch jest internacjonalny, w odróżnieniu od prawicowych nie zamykamy się na „właściwie narodowych problemach”; „My patrzymy w przyszłość, a nie w przeszłość. To dla prawicowych ważna jest heroiczna mitologia i narodowe tradycje... Szczególnie teraz wyraźnie widzę, że prawicowa ideologia to czystej wody nekrofilia. Ponieważ ciągle trwa apelowanie do tradycji, heroicznej przeszłości. Naród kocha martwych bohaterów – dobrze użyźniają oni jego glebę. My natomiast przede wszystkim apelujemy do życia, do przyszłości, do Erosa, a nie Tanatosa”;
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
„Jestem zwolennikiem materializmu historycznego. Historię tworzą nie bohaterowie, nie narody i nie carowie – historię zawsze tworzyły klasy. Podzielam pogląd Marksa, że historia to zmiana formacji, a to z kolei pobudza zmianę wszystkich stosunków społecznych. Przykro mi, że obecnie w szkole historia wykładana jest wprost z pozycji nacjonalistycznych, państwowotwórczych... Jakoby mamy Ukrainę i Ukraińcy przez całe swoje istnienie walczyli o państwowość. Idiotyzm!”; „Kiedy twierdzi się, że Ruś Kijowska była pierwszym państwem ukraińskim, a portrety książąt drukuje się na banknotach – to absurd. Przecież wówczas nie istniały nawet narody. Książęta byli zwykłą szlachtą, która przede wszystkim utożsamiała się z warstwą szlachty innych krajów, a nie z ruską czeladzią. To samo dotyczy także innych „działaczy”. Samo stwierdzenie, że ci „walczyli za Ukrainę”, wystarcza, aby kanonizować tego lub innego łajdaka. Zawsze jestem ciekaw, za jaką Ukrainę oni walczyli? Mazepa pogardzał „czernią”, jego Ukraina była szlachecka, panska. Ukraina hetmana Skoropadskiego to państwo monarchy i ziemian. Ideałem Bandery jest autorytarne klerykalne państwo z dominującą ideologią integralnego nacjonalizmu. Nie chciałbym żyć w takim kraju. Socjalista Iwan Franko jest mi znacznie bliższy”; „…nasze bezpośrednie zadanie to dać Cerkwi po łapach, by nie wtrącała się nie w swoją sferę”. „Powodem tego, że «zepsułem się», stałem się mankurtem i «zdrajcą narodu», jest to, że dużo czytałem, zbyt dużo jak na to środowisko. W czasie, gdy otaczający mnie ludzie ograniczali się do czytania „Samostijnej Ukrainy” Mychnowskiego, „Nacjokracji” Scibórskiego czy prac Bandery, patrzyłem na świat jakby szerzej. Interesował mnie „Manifest Partii Komunistycznej”, Trocki, proza Limonowa...”, „Zupełnie obca jest mi ideologia nacjonalistyczna. Nie chce mi się wierzyć w abstrakcje, w imię których zabijano miliony ludzi w różnych krajach i we wszystkich czasach”. Czy ktoś dziś wie, kim jest Andrij Mowczan? Może on w szeregach Sił Zbrojnych, które walczą o naszą Ojczyznę i samodzielne, soborne państwo ukraińskie? ( h t t p s : / / w e b . a r c h i - ve.org/web/20131013095921/http:/ /molotoff.info/rozdumi/intervi- ew/3580-direckaction.html). Nie mniej zgubną ideologię dla rozwoju Ukraińskiego Państwa Narodowego wyznaje także organizacja społeczna o abstrakcyjnej i zwodniczo-anarchistycznej nazwie „Ukraińscy Studenci za Wolnością” (manipulacyjny skrót USS), kuratorowana zza granicy przez Amerykanina Toma Palmera, wiceprezesa wykonawczego Atlas Network, który wyznaje libertariański zasadę „ograniczonego państwa” – swoiści anarchiści za kosmopolityczne szczęście i sukces za wszelką cenę – bez rodu, plemienia, pamięci historycznej i świadomości językowej, które najbardziej żywią siły każdego narodu. Ich świętości: anarchizm, globalizacja, demoralizacja, rozpaństwowienie, legalizacja narkotyków, przeciwnicy powszechnego obowiązku wojskowego… Na oficjalnej stronie USS wprost zaznaczono: „Dołącz do największej libertariańskiej organizacji studenckiej w Europie Wschodniej”. Wyselekcjonowana kompania z transparentami wzywającymi do pogromów pod murami uczelni Bandery w czasie rosyjsko-ukraińskiej wojny. Kto zatem jest zleceniodawcą tego antyukraińskiego szabasu? Znamienne, że na oficjalnym kanale instagramowym lwowskiego oddziału tak zwanego USS w zapowiedzi wiecu 14 listopada świadomie przypisano mi wypaczone słowa z wyżej wspomnianego wywiadu: „Wojskowi, udowodnijcie, że jesteście patriotami!”. Co więcej, jako argument za zwolnieniem wykorzystano kłamstwo z moich klonów kanałów telegramowych: „…niedawno, odpowiadając na krytykę ze strony wojskowych, pani Farion nazwała bohaterkę obrony «Azowstali» Ptaszkę «dziwką»”. Czy „wolne” studenctwo, które wszędzie krzyczy o medioznawczej gramotności, nie potrafi odróżnić prawdziwego konta od bluźnierczej kopii? Czy nowi „liderzy” opinii publicznej nie są zdolni choćby porównać liczby subskrybentów albo samodzielnie zweryfikować informacji rozpowszechnianej przez szereg mediów? Są tylko dwa warianty: albo to ukierunkowana kampania informacyjna mająca zdyskredytować Irynę Farion, albo ich poziom intelektualny nie pozwala im nawet przebywać w murach uniwersytetu. 15 listopada przewodnicząca organizacji o tej samej nazwie Anna Tymoszenko z Kijowa wysłała list do rektora Politechniki Lwowskiej z całkowicie błędnym imieniem ojca „Ołeksandrowicz”, a nie „Jarosławowna”. Czy to nie drwina z pana rektora, który niedawno wprowadził zakaz używania w obiegu dokumentów politechniki formy imienia ojca? Znamienne, że w liście zaproponowano zakończenie stosunków pracy z Iriną Farion na podstawie art. 41 ust. 3 Kodeksu pracy Ukrainy, co następnie wygodnie wykorzystało kierownictwo uniwersytetu. A zatem kosmopolityczna zgraja, funkcjonująca w Państwie Ukraińskim głównie dzięki zewnętrznemu finansowaniu, której rzecznicy nie są studentami Politechniki Lwowskiej, podyktowała administracji narodowego uniwersytetu gotowy tekst, który bez precedensu i niezgodnie z prawem w ciągu niespełna jednego dnia zrealizowano w postaci zarządzenia o zwolnieniu. Czy to właśnie jest tak chwalona autonomia uniwersytetu?
7. Tego samego dnia, 15 listopada, w murach Politechniki rozgrywał się thriller detektywistyczny. W drugiej połowie dnia do jej murów przybyli przedstawiciele organów władzy siłowej, aby porozmawiać z prorektorami. Pod wieczór z urlopu odwołano rektora pana J. Bobała. Mówi się, że około 19.30 w jego gabinecie zapalono światło. Właśnie wtedy on najwyraźniej podpisał zarządzenie o zwolnieniu Iriny Farion, o czym natychmiast z przesadną werwą zameldował niewykształcony minister-plagiator O. Lisowyj, podkreślając szczególną rolę w tym „wspaniałych” studentów, którzy gumą do żucia przyklejali do ścian głównego budynku Politechniki Lwowskiej portret Iriny Farion z gotycką inskrypcją „Moja walka”, liczyli bowiem na aluzję do nazizmu: „Politechnika Lwowska zwolniła Farion. Odpowiedni zarządzenie zostało już podpisane przez rektora. Studenci byli, są i zawsze będą potężnym motorem zmian i transformacji. Właśnie od studentów rozpoczęła się w Ukrainie Rewolucja Godności, która ostatecznie umocniła nas na drodze integracji europejskiej. Począwszy od 2014 roku tysiące studentów zamieniło sale wykładowe na okopy i poszło bronić swojego państwa, swoich rodzin i swoich wartości. Ten okres w historii Ukrainy stał się punktem bez powrotu i zapoczątkował aktywny proces derusyfikacji, którego czas dawno już nadszedł. Dziś nadal pozbywamy się cieni sowieckiej przeszłości, także w systemie edukacji. Dziękuję każdemu i każdej za nieobojętność, umiejętność broniena i ochrony swoich wartości. To fantastyczna rysa Ukraińców – studentów i młodzieży. Stanowisko ministerstwa pozostaje niezmienne – ludzie, którzy nie podzielają wartości godności i nie okazują szacunku wojownikom, nie mają miejsca w systemie edukacji. Mam nadzieję, że SBU w ramach otwartego postępowania karnego oceni sprawiedliwie wypowiedzi i czyny już byłej wykładowczyni Politechniki Lwowskiej” (zob. https://m.facebook.com/ story.php?story_fbid=pfbid0BQs3z VneHcpv3Aw6k27voe6PLu1t5wjGy d 9 v x 1 6 y f i x u 3 Y a " Nut139Wbx2wt9o83Fl&id=100032 396007019). Komentowanie niezrównoważonego i napastliwego wpisu Lisowyja nie ma żadnego sensu. Ten niewykształcony mężczyzna wstąpił na prostą drogę Tabacznyka. Dlatego nie dziwi, że narzędziem rozprawy z ideologicznie przeciwną mu Iriną Farion stali się młodzi neobolszewicy z wulgarnymi hasłami w rękach, ukryci pod czerwonym sformułowaniem „Ukraińscy Studenci za Wolnością” (USS) i „Bezpośrednia akcja”. To znakomicie oświetliło wewnętrzny świat ministra, który w stylu również moskiewsko-bolszewickich czasów naciskał na rektora Politechniki z żądaniem zwolnienia Farion na podstawie paragrafu, który napisali mu neobolszewicy z organizacji społecznej „Studenci za Wolnością”. Ciąg dalszy nastąpi. Przygotowuję pozew do sądu i dziękuję, że właśnie teraz mam na to więcej czasu. A moi studenci-politechnicy na mnie poczekają. Poniżej załączam oświadczenie wiecu, który odbył się 20 listopada pod murami Politechniki Lwowskiej w obronie języka ukraińskiego i Iriny Farion oraz z żądaniem dymisji O. Lisowyja i J. Bobała.
Apel od społeczeństwa Ukrainy po podsumowaniu akcji „Zachowajmy państwowy język ukraiński – wspierajmy Iryna Farion”
I. Do Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”
1. Domagamy się przywrócenia na stanowisku profesora Katedry Języka Ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska” doktor filologii Iryny Dmytriwny Farion.
2. Domagamy się wykonania Zarządzenia Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska” nr 572-1-02 z dnia 13.11.2023 „O utworzeniu tymczasowej komisji roboczej”, należytego i bezstronnego przeprowadzenia śledztwa, przedstawienia publicznych wniosków i propozycji komisji w terminie przewidzianym zarządzeniem (do 23.11.2023 r.) oraz podania ich do wiadomości zbiorowości pracowniczej Politechniki Lwowskiej.
3. Domagamy się powołania komisji i przeprowadzenia kontroli faktów naruszenia przez szereg studentów „Kodeksu kultury korporacyjnej” Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”, którzy podczas akcji „protestu” w budynku głównym Politechniki Lwowskiej demonstrowali transparenty z obraźliwymi i wulgarnymi słowami pod adresem filologów uniwersytetu, a także honoru i godności profesora Politechniki Lwowskiej.
4. W przypadku niewykonania punktów 1–3 zastrzegamy sobie prawo do wyrażenia wotum nieufności wobec rektoratu Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska” oraz osobiście wobec rektora J. J. Bobala.
II. Do społeczeństwa ukraińskiego w sprawie językowej w Decyzji Trybunału Konstytucyjnego z 14.07.2021 r., która jest ostateczna i nie podlega zaskarżeniu:
1. „Zagrożenie dla języka ukraińskiego jest równoznaczne z zagrożeniem dla bezpieczeństwa narodowego Ukrainy, istnieniu narodu ukraińskiego i jego państwa, ponieważ język jest swoistym kodem narodu, a nie jedynie środkiem komunikacji. Bez pełnowartościowego funkcjonowania języka ukraińskiego we wszystkich dziedzinach życia publicznego społeczeństwa na całym terytorium Ukrainy naród ukraiński grozi utrata statusu i roli narodu tytularnego i państwotwórczego, co jest równoznaczne z zagrożeniem zniknięcia Państwa Ukraińskiego z politycznej mapy świata. Język ukraiński jest niezbędnym warunkiem (conditio sine qua non) państwowości Ukrainy i jej soborności”.
2. „Język ukraiński jako jedyny język państwowy ma status prawny obowiązkowego środka komunikacji w sferach publicznych wewnątrz kraju oraz przy wykonywaniu publicznych funkcji reprezentacyjnych w komunikacji międzynarodowej”.
3. „…obywatele rosyjskojęzyczni” Ukrainy nie stanowią jednolitej jednostki społecznej – takiej, która jako grupa osób (krąg osób) ma prawo do ochrony prawnej jako jednostka (grupa) etniczna lub językowa, lecz są konstruktem politycznym, a nie kategorią prawną, do której może mieć zastosowanie reżim ochrony prawnej, gwarantowany odpowiednimi przepisami Konstytucji Ukrainy i instrumentów prawa międzynarodowego. Sformułowanie „obywatele rosyjskojęzyczni” jest wyrażeniem z dziedziny retoryki politycznej, które weszło w użycie potoczne, jednak brakuje mu nie tylko określoności prawnej, lecz także semantycznej”.
4. „Nieznajomości języka państwowego przez obywateli Ukrainy nie można traktować jako normy, ponieważ język ukraiński uzyskał status konstytucyjny języka państwowego już 27 października 1989 roku, kiedy Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR uchwaliła ustawę Ukraińskiej SRR „O zmianach i uzupełnieniach Konstytucji (Ustawy Zasadniczej) Ukraińskiej SRR” nr 8303-XI. Okres ponad trzydziestu lat jest więcej niż wystarczający do opanowania języka państwowego”.
5. „Biorąc pod uwagę obiektywny stan, w jakim obecnie znajduje się Ukraina w związku z agresją zbrojną Federacji Rosyjskiej i wykorzystywaniem przez nią „kwestii językowej” jako jednego z instrumentów swojej ekspansji geopolitycznej, Trybunał Konstytucyjny Ukrainy podkreśla, że zagrożenie dla języka ukraińskiego jest równoznaczne z zagrożeniem dla bezpieczeństwa narodowego Ukrainy”.
(https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/v001p710-21#Text).
III. Do Gabinetu Ministrów Ukrainy
1. Położyć kres zewnętrznej ingerencji w proces edukacyjny i naukowy na Ukrainie, którą sprawuje się poprzez regulowanie (finansowanie) przez międzynarodowe instytucje dyrektoriatów w strukturze Ministerstwa Edukacji i Nauki. 2. Zwolnić ze sprawowanego stanowiska ministra edukacji i nauki Ukrainy plagiatora O. Lisowego za przekroczenie uprawnień służbowych, osobistą stronniczość wobec profesor Ireny Farion, publiczną presję na kierownictwo uniwersytetu.
IV. Do Rady Najwyższej Ukrainy
1. Zwolnić Rzecznika Praw Obywatelskich Rady Najwyższej Ukrainy D. Łubinca za składanie świadomie fałszywych i manipulacyjnych oskarżeń pod adresem Ireny Farion oraz wprowadzanie społeczeństwa w błąd.
V. Do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i SBU
1. Przeprowadzić kontrolę działań lewicowo-anarchistycznego stowarzyszenia społecznego „Bezpośrednie działanie” oraz organizacji społecznej „Ukraińscy studenci za wolność” (plakaty typu Filologia spierdalaj, „Parady w przeszłości. Nadszedł czas POGROMÓW” + wulgaryzm i inne). 2. Zbadać prawdopodobną ingerencję w działalność Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska” (antymoralna presja na kierownictwo i zmuszanie do bezprawnych działań) ze strony kierownika Ministerstwa Edukacji i Nauki O. Lisowego oraz Rzecznika Praw Obywatelskich Rady Najwyższej Ukrainy D. Łubinca. 3. Położyć kres politycznemu prześladowaniu, nagonce i znieważaniu czci i godności znanej działaczki społecznej i naukowczyni, profesor Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska” Ireny Farion.
Tłumaczenie maszynowe
Ukraińska młodzież jest niezwykła! Ktoś od pierwszych dni wojny trzyma linię obrony na froncie, a ktoś godnie na tyłach swoją pracą utrwala ważne wydarzenia historyczne i bohaterskie imiona, za każdym razem odkrywając niezwykłość Ukrainy przed całym światem i samymi Ukraińcami. Halina KOŁOMYS, członkini organizacji społecznej „Rówieńskie Miejskie Zrzeszenie Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki”. Historia Ukrainy od najdawniejszych czasów aż po dzień dzisiejszy przez pryzmat wydarzeń i znanych osobistości – a wszystko to na długości 366 dni w „Kalendarzu patrioty 2024”! Nowocześnie, pouczająco, ważnie, pięknie – to o umiejętności zebrania ziarnko po ziarnku tego, co rozproszone przez lata, przekręcone przez „sąsiadów”, czasem celowo zapomniane lub nieznane, to umiejętność połączenia i ułożenia w kalendarzowej kolejności z tym, co dzisiaj każdego dnia staje się bohaterską historią naszego narodu, który swoją wytrwałością i wolą zwycięstwa zadziwia świat. Autorką unikalnego kalendarza jest rówieńska proświcianka Iryna Syczyk. Zresztą, już czwartego! I w każdym z nich – nowe imiona, znaczące dla każdego prawdziwego Ukraińca wydarzenia, badając które, młoda autorka naprawdę wszystko przepuszczała przez duszę i serce... Czuło się to w każdym słowie tych historii-odkryć, które z natchnieniem opowiadała pani Iryna podczas prezentacji kalendarza, która odbyła się w Rówieńskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym z inicjatywy i przy wsparciu organizacji społecznej „Rówieńskie Miejskie Zrzeszenie „Proświta” im. T. Szewczenki”. Kalendarz patrioty 2024 – to podręczna encyklopedia każdego prawdziwego Ukraińca, jest on wyjątkowy, ponieważ poświęcony wytrwałości i heroizmowi Ukraińców dzisiaj, w czasie wojny rosyjsko-ukraińskiej. Odrywane, jaskrawo i ze smakiem zaprojektowane pouczające kartki można później przechowywać w cudownym pudełku prezentowym, aby jeszcze i jeszcze powracać do tego czy innego dnia, wydarzenia, postaci… A co jest w kalendarzu? Tutaj każdy dzień wypełniony jest pamięcią, sensami i odkryciami… Przerzućmy poszczególne strony, zajrzyjmy za kulisy do pracowni twórczej autorki, gdzie nasza sławna historia znajduje się w wirze dat i wydarzeń. Zacznijmy od pamiętnych dat, które dotyczą ważnych bitew współczesnej wojny: 4 marca 2022 roku – kluczowa bitwa o Mikołajów, podczas której ukraińscy żołnierze odparli lotnisko Kulbakino; 21 marca zakończyła się bitwa o Moszczun – decydujące starcie podczas obrony stolicy przed rosyjskimi najeźdźcami. A pamiętacie, kiedy ukraiński kompleks rakietowy „Neptun” trafił flagowiec rosyjskiej floty – krążownik „Moskwa”, a ten zatonął następnego dnia? 13 kwietnia 2022 roku! 17 maja wyższe dowództwo wojskowe wydało rozkaz obrońcom Mariupola opuszczenia ostatniego bastionu oporu – zakładu „Azowstal”. A 7 lipca ukraińscy wojskowi ustawili flagę Ukrainy na wyzwolonej Wyspie Węży. Przypomnijcie sobie pierwszą „bawełnę” na Krymie: na lotnisku wojskowym „Saki” zagrzmiały wybuchy – w wyniku uderzeń rakietowych Sił Zbrojnych Ukrainy, stało się to 9 sierpnia. Już 6 września rozpoczęła się operacja kontrofensywna Sił Zbrojnych Ukrainy w obwodzie charkowskim. 11 listopada – szczególna data dla chersończyków, gdyż w tym dniu ukraińscy żołnierze wyzwolili Chersoń spod rosyjskich okupantów. Kalendarz – to także hołd pamięci dla tych, którzy oddali to, co najcenniejsze w imię każdego z nas – swoje życie… Właśnie dlatego są tu dni pamięci legendarnych dowódców współczesności, wybitnych żołnierzy, medyków bojowych, dziennikarzy, którzy zginęli w wyniku rosyjskiej agresji. 7 marca – dzień pamięci porucznika Dmytra Kociubajły, legendarnego dowódcy 1. Samodzielnego Batalionu Piechoty „Wilki Da Vinci”. 26 lutego – dzień pamięci medyczki bojowej Inny Derusowej. Zginęła ona od ostrzału artyleryjskiego wojsk rosyjskich w Ochtyrce w obwodzie sumskim, udzielając pomocy rannym żołnierzom. Inna Derusowa jest pierwszą kobietą, która otrzymała tytuł Bohatera Ukrainy pośmiertnie. 13 marca – dzień pamięci dokumentalisty i fotoreportera Maksa Lewina. Został on zabity przez rosyjskich wojskowych w pobliżu wsi Moszczun w obwodzie kijowskim podczas dokumentowania zbrodni okupantów. Maks Lewin mawiał: „Każdy ukraiński fotograf marzy o zrobieniu zdjęcia, które zatrzyma wojnę”. W kalendarzu znajdziecie datę urodzin Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych Ukrainy Wałerija Załużnego, a także dzień, w którym grupa dywersyjna Głównego Zarządu Wywiadu Ministerstwa Obrony na czele z Kyryłem Budanowem rozpoczęła desperacki rajd na Krym w celu ataku na bazę lotniczą rosyjskich okupantów w Dżankoju. Ten rajd odbył się w 2016 roku, ale informacja o nim stała się publiczna po pełnoskalowej inwazji Rosji. A jakże bez psa Patrona? 20 lipca przyszłego roku skończy on 5 lat. Pies Patron stał się symbolem udziału zwierząt w sprawie obrony Ukrainy przed rosyjskim agresorem. Dat, które dotyczą współczesnego starcia z Moskwą, jest około 30. Strony kalendarza ilustrują również różne okresy historyczne: okres Rusi Kijowskiej, kozaczyzny, Rewolucji Ukraińskiej, II wojny światowej, UPA, czasy Niepodległości… Na przykład w 2024 roku minie 970 lat od dnia śmierci księcia Jarosława Mądrego, a także 130 lat od dnia urodzin lekarki wojskowej Chrystyny Suszko, jedynej kobiety-oficera Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Jakie to daty, dowiecie się, przerzucając strony kalendarza. „Jeśli w pierwszym wydaniu kalendarza celowo dobierałam daty, które dotyczą znanych ludzi różnych ruchów wyzwoleńczych, to w kalendarzu na 2024 rok są postacie, które nie są zbyt znane szerokiemu ogółowi, jednak wniosły znaczący wkład w budowę naszego państwa i są warte tego, aby o nich wiedzieć, szanować, naśladować” – opowiedziała Iryna Syczyk podczas prezentacji. Jedną z takich postaci jest pierwszy minister oświaty Ukraińskiej Republiki Ludowej Iwan Steszenko. Urodził się 24 czerwca 1873 roku w Połtawie. Dzięki niemu opracowano wiele programów, metodyk i podręczników, które stały się podstawą do rozwoju ukraińskiej oświaty w czasach rewolucji. Wielu postępowych idei, niestety, Iwanowi Steszence nie udało się zrealizować: został zabity przez bolszewików… W kalendarzu są daty, które dotyczą nie tylko historii, ale i innych sfer. Jest tu i duchowość, i budowa państwa, i ekonomia, i nauka, i literatura, i kultura, i sport… Na przykład w przyszłym roku minie 120 lat od dnia urodzin przełożonej klasztoru greckokatolickiego Oleny Witer, która jako pierwsza wśród Ukraińców otrzymała tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”; 165 lat – mikrobiologowi i epidemiologowi der” Kowalyszyna. Zostali nimi użytkownicy Mediafond, Andrij Hrycenko oraz Stefanko1982. Jury również jednogłośnie postanowiło nagrodzić pośmiertnie odznaką „Wikimiecz” Wołodymyra Wakulenkę, ukraińskiego pisarza, tłumacza, wikipedystę, którego zakatowali rosyjscy okupanci w maju 2022 roku w mieście Izium w obwodzie charkowskim. Odznakę, składającą się z medalionu
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET Już po raz trzeci ogłoszono laureatów wyróżnienia „Wikimiecz” imienia Ołeha „Raidera” Kowalyszyna „Za wkład w Zwycięstwo Ukrainy w wojnie informacyjnej”. Nagroda została ustanowiona przez Instytut Rozwoju Narodowego dla aktywistów, którzy redagują ukraiński segment wolnej internetowej encyklopedii Wikipedia. Inicjatorem wyróżnienia był Mykoła „Kruk” Krawczenko (20.05.1983 – 14.02.2022) – kandydat nauk historycznych, ideolog ruchu azowskiego, uczestnik wojny rosyjsko-ukraińskiej od 2014 roku, redaktor ukraińskiej Wikipedii od lipca 2019 roku. „Kruk” uważał, że wszystkie wojny naszych czasów są hybrydowe. Im bardziej informacyjna staje się epoka, tym ważniejszy w wojnie staje się komponent niewojskowy. Zwycięstwo w umysłach może przybliżyć Zwycięstwo na froncie szybciej niż właściwe działania bojowe. Ukrainie do Zwycięstwa potrzebne są skoordynowane wysiłki całych zespołów, a za jeden z najbardziej zmotywowanych uważał społeczność redaktorów ukraińskiej Wikipedii, do której zdążył dołączyć osobiście, biorąc udział w kilku wydarzeniach online i offline. Nawiasem mówiąc, tegoroczny projekt tematyczny „Fantastyczna jesień”, który trwał w ukraińskiej Wikipedii od 17 września do 27 listopada, jest poświęcony pamięci Mykoły Krawczenki – prezentera Fantastycznej jesieni 2019. „Kruk” zginął w wyniku wrogiego ostrzału z BM-21 „Grad” we wsi Horenka w rejonie buczańskim obwodu kijowskiego i w zeszłym roku został uhonorowany „Wikimieczem” pośmiertnie. A 25 września 2023 roku, wracając z frontu do domu, w wypadku drogowym w obwodzie kirowohradzkim zginął jeszcze jeden zeszłoroczny laureat – absolwent wydziału historycznego Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki Wołodymyr Huła, który redagował Wikipedię pod pseudonimem Augustus-ua. Niestety, takie są smutne realia naszych czasów – w walce o świetlaną przyszłość Ukrainy giną najlepsi z najlepszych. I naszym obowiązkiem jest pielęgnowanie pamięci o nich, realizując to, o czym marzyli, wspierając ich inicjatywy. W tym roku Instytut Rozwoju Narodowego wspólnie z Kijowskim Obwodowym Związkiem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki (które dołączyło do grona założycieli) oraz klubem RAINSHOUSE rozpatrzył 12 zgłoszeń i wyłonił trzech laureatów wyróżnienia „Wikimiecz” imienia Ołeha „Rai-
Tłumaczenie maszynowe
Serhij ŁASZCZENKO Ostatnio coraz częściej zastanawiam się nad tym, w jakim stopniu obecna Ługańszczyzna i Doniecczyzna są gotowe na reintegrację? Z jakimi trudnościami zetkniemy się po deokupacji tych terytoriów? Przecież ludność tam jest potężnie przetworzona przez imperialną propagandę. A orki mają tak wiele „dowodów” na „odwiecznorosyjskość” tych ziem! Paradoks: oni swoją kłamliwą narrację przepychają o wiele skuteczniej, niż my przekazujemy światu naszą prawdę. To, co odwieczne, ukraińskie, zawsze zachowywało się na wschodzie z ogromnymi trudnościami. Na szczęście istnieją pewne cenne materiały. Powiedzmy, książka proświcianina ze Słowiańska Wasyla Horbaczuka „Trzydzieści lat na Donbasie. Zapiski z dziennika”. Jeden tylko jego wpis, dokonany wiosną 1977 roku, mówi tak wiele: „Oto 23 marca wezwano mnie w sprawie Ołeksy Tichego. I trzeba było takiemu zdarzyć się – Lida (żona. – S. Ł.) właśnie przywiozła od mamy moje zapiski, które przechowywałem zamurowane w piecu cztery lub pięć lat. A tu niespodziewane wezwanie do KGB! Gdzie to wszystko podziać? Zniszczyć? Ale przecież wtedy przepadnie bardzo cenna informacja, zniknie cząstka mojej duszy. A nie zniszczysz – zgubisz siebie, rodzinę i jeszcze kogoś...” Tak było na Doniecczyźnie. Strażnicy ojczystego dziedzictwa mieli mnóstwo problemów i chodzili po ostrzu noża. A czy są podobne materiały o Ługańszczyźnie? Czy była tam Ukraina? *** Tak! Ta ziemia obficie rodziła Ukraińców i nie potrzebowała obcych i przybłędów. Korzystając z okazji (25 listopada 2023 roku minęło 75 lat od dnia urodzin byłego nauczyciela języka ukraińskiego, ługańskiego proświcianina Iwana Zacharczenki), chciałbym opowiedzieć właśnie o tym niezwykłym człowieku i przedstawić pod osąd czytelnika nieco z tego, co udało mu się mimo woli utrwalić dla historii. Na szczęście rycerz ukraińskiej Słobożanszczyzny niektóre ważne rzeczy utrwalał z uderzającą (prawdziwie proświciańską!) pedantycznością. W szczególności w jego wierszu „Sianokosy” są takie wersy: Widzę was wśród stepów, Mój ukochany i sławny tato... Jak widzimy, jest tu i tradycyjnie ukraiński zwrot per „wy”, i emocjonalny zachwyt człowiekiem, który podarował ci życie. Człowiek z wyższym wykształceniem, były kierownik Antracytowskiej „Proświty” opisuje pracę ojca-kosiarza i daje jej wysoką ocenę: „Działacie jak czarodziej – kosa w was gra, a nie kosi!” W tym zdaniu wszystkimi barwami tęczy zagrała muzyka ukraińskiego stepu. A dalej już całkiem wzorcowo-chrześcijańskie słowo o Ojcu: „Dla mnie on zawsze wzorzec. Dla mnie on wszystkiego początek!” A któż ojca tak pozytywnym i jasnym wychował? Iwan Zacharczenko uważa, że zrobiła to taty... prababcia. Która już jemu samemu przypada praprababcią. Leżała na piecu i opowiadała małemu Mychajłykowi bajki, prawdziwe historie oraz śpiewała ukraińskie pieśni ludowe. Jakże to szlachetne i jednocześnie po kozacku! *** Zatem, opowiadając o źródłach proświciańskiej zawziętości i twardości, przede wszystkim dowiadujemy się o roli ojca – Mychajła Zacharczenki. On, nawiasem mówiąc, był dzielnym wojownikiem, miał odznaczenia państwowe. Jakoś na froncie II wojny światowej Mychajło z towarzyszami broni atakował niemiecką transzeję. Wybili nazistów stamtąd, a wróg znów kontratakuje! Ciężko byłoby bojownikom, ale tu ługańczyk zauważył skrzynkę z niemieckimi granatami! One właśnie pomogły. Jeden po drugim zaczął rzucać granaty w stronę atakujących hitlerowców. Położyli chłopcy wtedy wielu okupantów! Za ten heroiczny czyn Mychajło został odznaczony 25 listopada 1943 roku. Równo cztery lata przed narodzinami synka Iwana. Powiedziano przecież: „Kozackiemu rodowi nie ma końca!” Mychajło Zacharczenko wychował w synu i męstwo, i patriotyzm, i poczucie gospodarza żyznych słobożańskich czarnoziemów. Jestem Ukraińcem. Moje imię – Iwan. Jestem dobroczyńcą, ziemi swojej panem. O stosunku do swoich korzeni i do źródeł świadczy autobiograficzny zapis: „Szóste dziecko w rodzinie Mychajła Zacharczenki i Kateryny Krywenko urodziło się 25 listopada 1948 roku. Poród przyjmowała położna Diakiwskiej szpitalnej przychodni rejonowej Polina Stepanowna Sadowska. Chłopca nazwano Iwanem na cześć św. Iwana Miłosiernego, święto parafialne wsi obchodzono właśnie tego dnia...” Jeśli nawet nazwisko położnej utrwaliła „Księga Rodowa” i na cześć kogo nazwano noworodka, to mówi to o wysokim poziomie kultury stepowego ukraiństwa. I to bardzo odróżniało słobożan od przybyszów-proletariuszy z Moskowii. Nawiasem mówiąc, mama Iwana Kateryna Fedoriwna Krywenko czytała na pamięć wiersze Szewczenki. Katrusia Krywenko przeniosła miłość do Szewczenki przez całe życie. Mogła i na starość (a żyła długo!) czytać na pamięć swoim potomkom utwory Kobziarza. A młodzi słobożanie słuchali. Czy nie dlatego jej wnuk Serhij teraz zwycięsko walczy za Ukrainę? Więc nie dziwi, że swego czasu dońscy kozacy, wierni satrapowie imperium, nie lubili bardziej wykształconych i szlachetnych Ukraińców oraz przy najmniejszej okazji poddawali ich uciskom. Proświcianin Iwan Zacharczenko dobrze zna historię swojego kraju i stara się zachować jak najwięcej dowodów „odrębności” słobodzkich Ukraińców, ich samodzielności. Jakoś pokazał mi kopię dokumentu: „8 grudnia 1917 roku w Taganrogu odbył się „Okręgowy zjazd komitetów gminnych i wiejskich oraz organizacji ukraińskich okręgu taganroskiego”. Było 80 delegatów z 21 gmin. Zjazd podkreślił, że taganrożanie uważają się za część narodu ukraińskiego. I postanowił: „Doprowadzić do tego, aby wojsko kozackie (dońskich kozaków. – S. Ł.) zostało natychmiast wyprowadzone, aby ludność bez żadnych ucisków mogła wyrazić swoją wolę odnośnie przyłączenia okręgu taganroskiego do Ukrainy”. Więc niech imperiale zamilkną w sprawie noworosji. To były po prostu tymczasowo okupowane przez Rosję ziemie ukraińskie. I dopóki żyją tacy ludzie jak Mychajłowycz (a ich trzeba znać i chronić!), Ukraina ma ogromną szansę na masowe odrodzenie. W szczególności na reintegrację okupowanych terytoriów. Przykro, że na poziomie potocznym w odniesieniu do Ługańszczyzny i Doniecczyzny niektórzy czasami używają terminu „terytoria separów”. Wieszanie takiej etykiety jest niekonstruktywne. Kiedyś i Kijów był inny. W 1965 roku dziewięcioklasista Iwan Zacharczenko przyjeżdżał do stolicy na wycieczkę i był porażony brakiem języka ukraińskiego. Spodziewał się czegoś innego! A oto pedagodzy Ługańszczyzny, przeciwnie – czasami wykazywali językową odporność. Kiedy w latach 70. (czasy rządów Breżniewa) we wsi Diakowe chcieli przenieść ukraińską szkołę (uczyło się w niej ponad 1000 uczniów) na nauczanie w języku rosyjskim, to nauczyciele kategorycznie
Iwan Zacharczenko odmówili tego zrobienia. Tak samo zaprotestowali pedagodzy z sąsiedniej wsi Bobrykowe. Nawiasem mówiąc, następcy tych nauczycieli, czyli ich “ideowe dzieci”, na znak protestu przeciwko utworzeniu tak zwanej “ŁNR” i polityce rusyfikacji porzucili nauczanie w szkole. Zatem niekonstruktywnie jest przyklejać łatkę całemu regionowi, bo małe oazy i “twierdze” ukraińskości były i są wszędzie. Jak wspomina Iwan Mychajłowycz, będąc małymi, nie rozumieli nawet takich rosyjskich słów, jak “koszka” (“kotka”), “kalitka” (“furtka”) oraz wielu innych. Zatem ukraińska nisza tam była, przy czym wcale nie taka mała. Kiedy Iwan Zacharczenko służył na jednym z lotnisk w Zabajkalskim Okręgu Wojskowym, to po rosyjsku rozmawiał tylko z dowódcami. A z kolegami z oddziału – tylko po ukraińsku! Bo byli to przeważnie przybysze z Ługańszczyzny, wszyscy z wyższym wykształceniem i wszyscy władali językiem ukraińskim. A kiedy w 1976 roku uczył już w Rowieńkach, to uczniowie czekali na niego na przystanku autobusowym, a potem z szacunkiem brali ulubionego nauczyciela ukraińskiego pod ręce i wszyscy razem szli do szkoły. W ten sposób Iwan Zacharczenko jest symbolem niepokornej Ługańszczyzny. Teraz mieszka wśród Bułgarów na Odesszczyźnie, a ponieważ miejscowy krajoznawca i autor wielu książek Petro Uzunow nazwał go “apostołem ukraińskości”, który przyniósł ukraińskie słowo na stepy budziackie, to Iwan Mychajłowycz mógłby stać się także symbolem Odesszczyzny. Więc cała Ukraina ma teraz prawo pogratulować niestrudzonemu jubilatowi jego 75-lecia. “Jesteśmy zainteresowani wzmocnieniem naszych projektów wykwalifikowaną pomocą psychologiczną, pracą w kierunku zdrowia psychicznego. Dla nas ważne jest wspieranie obywateli, którzy przeżyli straszne momenty okupacji i działania wojenne. Nasz zespół pozostaje oddany idei wsparcia i wspólnego uzdrowienia” – dodał Tiutiunnyk. Jednym z ważnych aspektów pracy Siczosławskiej “Proświty” jest prowadzenie spotkań w grupach samopomocy, klubów konwersacyjnych języka ukraińskiego, warsztatów i wykładów. Z tematem “Dlaczego Ukraina potrzebuje logoterapii?” wystąpili Wiktorija Bykowa, doktor filozofii, psycholożka praktyk, oraz Mykoła Nesprawa, profesor, ksiądz, psycholog i psychoterapeuta. Naukowcy opowiedzieli o doświadczeniach założonego na początku gorącej fazy wojny Ukraińskiego Stowarzyszenia Logoterapii i Analizy Egzystencjalnej w organizacji szkolenia dla psychologów. Udział w konferencji stał się dla zespołu Siczosławskiej “Proświty” okazją do wymiany doświadczeń, poznawania nowych podejść i nawiązania partnerstw dla dalszych projektów na rzecz zdrowia psychicznego obywateli. Praca w kierunku zdrowia psychicznego jest aktualna i niezbędna dla wsparcia tych, którzy przeżyli wydarzenia wojenne i potrzebują specjalistycznej pomocy. Siczosławska “Proświta”
Tłumaczenie maszynowe
W mieście Dniepr odbyła się konferencja na temat „Leczenie ran wojennych: duchowość i psychologia”, która połączyła liderów i specjalistów z różnych dziedzin w celu omówienia i opracowania strategii wspólnych działań w sferze zdrowia psychicznego i duchowości. Jeden z organizatorów wydarzenia, Ołeksij Sawczuk, powiedział: „Celem wydarzenia jest otwarty dialog i omówienie wyzwań związanych z wojną, w celu opracowania strategii wspólnego działania duchownych i specjalistów w dziedzinie zdrowia psychicznego. Podkreślamy wagę łączenia wysiłków na rzecz udzielenia całościowego wsparcia tym, którzy ucierpieli w wyniku wojny”. Przewodniczący Siczysławskiej „Proświty”, Serhij Tiutiunnyk, wyraził zadowolenie z aktywnego udziału zespołu „Proświty” w dyskusjach i obradach konferencji. Podkreślił wagę pracy, którą organizacja wykonuje na rzecz społecznej i psychologicznej adaptacji obywateli przeżywających wydarzenia wojenne. „W czasie gorącej fazy wojny przeprowadziliśmy dziesiątki działań skierowanych na społeczną i psychologiczną adaptację Ukraińców zarówno w Dnieprze, jak i w obwodach chersońskim oraz mikołajowskim. Udzieliliśmy pomocy tysiącom Ukraińców” – zaznaczył Tiutiunnyk. Opowiedział również o różnorodnych projektach, które realizuje Siczysławska „Proświta”: spotkaniach w grupach samopomocy, organizacji wydarzeń na wyzwolonych terytoriach, wspieraniu szkoły tenisowej dla dzieci przesiedleńców i dzieci wojskowych. Temat konferencji „Leczenie ran wojennych: duchowość i psychologia” stał się ważny dla uczestników wydarzenia, wśród których byli liderzy wspólnot religijnych, specjaliści ds. zdrowia psychicznego oraz przedstawiciele organizacji branżowych. Przewodniczący Siczysławskiej „Proświty” wezwał do dalszej współpracy i doskonalenia projektów skierowanych na poprawę zdrowia mentalnego i odporności psychicznej obywateli.
Tłumaczenie maszynowe
Siedemnastego grudnia 1845 roku Taras Szewczenko napisał w Wjunyszczach słynny wiersz „Chołodny Jar”. A do jego poezji „Jak umrę, to pochowajcie…”, która stała się Testamentem Szewczenki, pozostawało zaledwie osiem dni… Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Oczywiście nie chodzi o to, że „Chołodny Jar” jest specjalnym utworem wstępnym do poezji „Jak umrę, to pochowajcie…”, podobnie jak pisał sam Szewczenko w Przedmowie do poematu „Hajdamacy”: „Po mowie – przedmowa… Tak, doprawdy, tak, wybaczcie, trzeba przedmowy”. W rzeczywistości chcę podzielić się rozważaniami o wierszu „Chołodny Jar”, który obiektywnie okazał się faktycznym wstępem do Testamentu Szewczenki nie tylko pod względem czasu, ale i myśli oraz boleści narodowego Kobziarza. Tak samo, jak i wybitne utwory, napisane w październiku – grudniu 1845 roku: misterium „Wielki loch” (21 października); poemat „Kaukaz” (18 listopada); Posłanie „I martwym, i żywym, i nienarodzonym rodakom moim na Ukrainie i nie na Ukrainie…” (14 grudnia); cykl parafraz z Psałterza „Dawidowe psalmy” (19 grudnia). Zauważę, że utwór „Jak umrę, to pochowajcie…” jest głęboko i wszechstronnie zbadany przez szewczenkologów, w szczególności Leonida Bileckiego, Jurija Iwakina, Jewhena Kyryliuka, Hryhorija Kłoczka, Platona Łuszpynskiego i in. W „Szewczenkowskiej encyklopedii” również zamieszczono dwa artykuły o „Chołodnym Jarze”, co zdarza się rzadko, dwóch autorów – literaturoznawców Petra Wołynskiego (1893–1982) oraz Roksany Charczuk. Petro Wołynski wywnioskował, że wiersz „zajmuje znaczące miejsce wśród najwybitniejszych poezji Szewczenki poprzez podniesienie najistotniejszych kwestii ruchu narodowowyzwoleńczego, historyczną skalę uogólnień artystycznych, polifonię, niezwykłą ekspresyjność ładu intonacyjno-emocjonalnego, wysokoharmoniczną spójność”. Znacznie bardziej użyteczne dla mojego tematu są jasne definicje znanej współczesnej szewczenkolożki Roksany Charczuk: „„Chołodny Jar” – jeden z najsilniejszych wierszy historiozoficznych Szewczenki z okresu „Trzech lat”… Tematem utworu jest rosyjskie zniewolenie Ukrainy i brak ukraińskiej elity. Ta ostatnia, zamiast stawiać opór Imperium Rosyjskiemu, wręcz przeciwnie, politycznie utożsamiła się z nim, przekształcając się w rosyjskie ziemiaństwo. Głównym problemem jest problem pamięci historycznej. Pamięć historyczna, według Szewczenki, jest gwarancją przyszłej konsolidacji społeczeństwa w celu wyzwolenia narodu ukraińskiego…”. Gniewno-satyryczne zwrócenie się Szewczenki do zdenacjonalizowanego ukraińskiego ziemiaństwa, niszczycielsko napiętnowanego w Posłaniu „I martwym, i żywym…” („Niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy”), nabiera w „Chołodnym Jarze” nowej demaskatorskiej, aż do sarkazmu, konkretności, związanej z wydarzeniem historycznym i złowrogą osobą: Nie chowajcie, nie depczcie Świętego prawa, Nie nazywajcie czcigodnym Okrutnego Nerona. Nie chwalcie się carską Świętą wojną. Bo wy sami nie wiecie, Co caryki czynią. A krzyczycie, że niesiecie I duszę i skórę Za ojczyznę!.. Na Boga, Owcza natura; Głupi szyję podstawia I nie wie za co! Och i Szewczenko! To trzeba tak elitarnych ukraińskich nieuków, którzy uważali się za skrajnie wykształconych, wbić w ich owczą nieświadomość, ograniczoność i beczenie o cudzą „ojczyznę”… Między innymi, w poezji Kobziarz jeszcze tylko raz (w „Dawidowych psalmach”) wspomniał to zwierzę domowe w tak samo morderczym kontekście: „I wrogowie nowi / Rozkradają, jak owce, nas / I żrą!..”. Ale w cytowanym tekście jest słowo, którego Szewczenko użył jeden raz nie tylko w utworach poetyckich, a w ogóle w słowniku jego języka ono więcej się nie pojawia. W akademickim Słowniku języka ukraińskiego ta rzadka jednostka językowa interpretowana jest właśnie według przytoczonych wersów z „Chołodnego Jaru”: „Caryk – pogardliwie. Zdrobn. od car”. Czyli, nawet nie carskie dziecię – u Szewczenki: „Czy będzie sąd! Czy będzie kara! / Carom, carzątkom na ziemi? Czy będzie prawda między ludźmi?”. A taki sobie nędzny caryk, w formie mnogiej – jeszcze bardziej mizerny. Dostrzegam w nim dwojaki sens – jeden już krótko rozważony, a drugi – dla naszej współczesności… Jakże my w pełni nie dostrzegliśmy, że Taras Hryhorowycz podarował potomnym tak dokładne i uderzające słowo – caryk?! Jakby wiedział, że właśnie oni zapanują w ukraińskim społeczeństwie, przebijając wielokrotnie na wylot jego narodową całość i moralność swoją nienasyconością, korupcyjnością, bezradnością, nieodpowiedzialnością, duchową prymitywnością, moralną nędzą, swoim umysłowym ubóstwem… Tacy sobie „caryki narodu”… Energetyka przyszłego testamentowego wiersza, o którym Szewczenko jeszcze nawet nie myślał, jaskrawo objawiła się w „Chołodnym Jarze” już w tym, że poeta zwrócił się do świętego miejsca, gdzie obok Motryńskiego – Motronińskiego monasteru koncentrowali się hajdamacy pod dowództwem Maksyma Żeleźniaka przed wyzwoleńczym powstaniem chłopów Prawobrzeżnej Ukrainy 1768 roku, które weszło do historii pod nazwą Koliszczyzny: W Jarze kiedyś hajdamacy Obozem stali, Naprawiali samopały, Włócznie strugali. W Jar wtedy schodzili się, Jak z krzyża zdjęci, Ojciec z synem i brat z bratem Jednomyślnie stanąć Na wroga podstępnego, Na okrutnego lacha. Gdzież ty podziałeś się, w Jar głęboki Wydeptana drogo? Nie zapomnijmy, co pisał o tych wersach Szewczenki Pantełejmon Kulisz pod koniec lat 80. – na początku lat 90. XIX wieku, wspominając Motroniński monaster, „gdzie łobuzował Żeleźniak ze swoimi hajdamakami, przedstawionymi w wierszach Szewczenki godnych historycznej prawdy, a nie kozackiej kłamliwości, której tak gorliwie służył on w swoim nieuctwie…”. W tym kontekście podkreślę, że w dwóch ostatnich wersach właśnie cytowanego wiersza Szewczenki Kobziarz skoncentrował potępienie bezczynności jego współczesnych i, można by rzec, historycznej niepamięci potomnych wobec hajdamackiej sławy, która powinna obowiązkowo inspirować do walki o wyzwolenie Ukrainy od Moskiewszczyzny. Przypomnę z „Epilogu” do poematu „Hajdamacy” (1839–1841): Zasiali hajdamacy Na Ukrainie żyto, Lecz nie oni je żęli. Co musimy robić? Nie ma prawdy, nie wyrosła; Krzywda powija... Rozeszli się hajdamacy, Dokąd który wie… ………………………….
A tymczasem starodawną Sicz zrujnowali… …………………………. A Ukraina na wieki, Na wieki zasnęła. Ten przejmująco-tęskny motyw wybrzmiał również w „Chołodnym Jarze”: Po co by, zdawałoby się, to wspominać, Co dawno minęło, Budzić bóg wie co dawne – Dobrze, że zasnęło. Ale w rzeczywistości Taras Szewczenko wiedział, co dalej robić, dlatego zapowiedział Ukraińcom absolutnie jasno: Pochowajcie i wstawajcie, Kajdany porwijcie I wrogą złą krwią Wolność skropcie. Kilka lat pokazując, że w poezji „Jak umrę, to pochowajcie…” chodziło właśnie o moskiewskie kajdany, zwracałem uwagę na bezpośrednie podpowiedzi poety. Powiedzmy, w poemacie „Kaukaz” nazwano tych, którzy uczyli „Kajdany kuć, / Jak i nosić…”. W poemacie „Mnich”, który Szewczenko przepisał w Moskwie w marcu 1858 roku z „Małej książeczki” do „Większej książeczki”, wszystko to skoncentrowano w jednym wersie: „Kajdany brzęczą… Mos- kwa…”. W wierszu „Chołodny Jar” Szewczenko ostro potępia wychowanka Uniwersytetu Moskiewskiego, członka-korespondenta Petersburskiej Akademii Nauk z wydziału nauk historyczno-politycznych, imperialnego historyka polskiego pochodzenia Apollona Skał- T. Szewczenko. Autoportret. 1845 r.
kowskiego (1808–1898), który lekceważąco szkalował ruch hajdamacki – poeta niezwykle precyzyjnie, dosłownie w cudzysłowie, przekazał jego stanowisko: „Гайдамаки не воины – Розбойники, воры. Пятно в нашей истории…” I dalej – bezlitosna odpowiedź Szewczenki: Kłamiesz, ludożerco! Za świętą prawdę-wolność Rozbójnik nie stanie, Nie rozkuje zakuty W wasze kajdany Lud ciemny… Tutaj jest absolutnie wyczerpująco zrozumiałe, o czyje kajdany chodzi, i w takim kontekście Szewczenko niedługo potem użył leksemu „kajdany” już w Testamencie. Wychodzi na to, że „Chołodny Jar” to jednak przedmowa… Między innymi, w poezji Szewczenki formy słowne „kajdanami”, „kajdanach”, „kajdany” spotykamy ponad siedemdziesiąt razy, ale naprawdę uderzający przykład użycia w odniesieniu do całego narodu ukraińskiego mamy w zaznaczonych dwóch przypadkach… Jednak nie omieszkam przypomnieć, że w następnym po „Chołodnym Jarze” utworze – parafrazie „Psalmy Dawidowe” (19 grudnia 1845 roku) – czytamy: Ukorzyła się dusza nasza Żyć ciężko w okowach! Wstańże, Boże, pomóż nam Wstać na kata znowu. W wierszu „Mijają dni, mijają noce…” (21 grudnia 1845 roku), wydaje się, skrajnie osobiście, ale w ustach Kobziarza uniwersalnie znacząco, wybrzmiały boleśnie-ogniste wersy: Strasznie upaść w kajdany, Umierać w niewoli, A jeszcze gorzej – spać, spać I spać na wolności… W kontynuacji wiersza „Chołodny Jar” dosłownie wers po wersie spotykamy jeszcze jeden jaskrawo-potężny wątek, w nim Szewczenko demaskuje prawdziwych „rozbójników”: Wy – rozbójnicy nienasyceni, Głodne wrony. Według jakiego prawdziwego, Świętego prawa I ziemią, wszystkim daną, I serdecznym ludem Handlujecie? Strzeżcie się więc, Bo biada wam będzie, Ciężka biada!.. Te ognisto-oskarżycielskie i proroczo-ostrzegawcze wersy dotyczyły bezpośrednio współczesnych poecie „nowych katów” – władców imperialnej Rosji, do których zaliczali się także ukraińscy przybysze z kozackiej starszyzny i szlachty, rosyjsko-moskiewskiego dworiaństwa, w tym ukraińskiego pochodzenia. Wszakże historia przekonująco pokazała, że prawda i proroctwo Szewczenki nigdy nie zamykały się w granicach jego czasu, tym bardziej szczególnie cytowane poetyckie wersy pozostają najlepszym tego potwierdzeniem. Roksana Charczuk zwróciła uwagę na to, że przepowiednia Szewczenki „spełniła się w czasach Republiki Chołodnojarskiej (1919–1922), kiedy Monaster Motroniński stał się centrum ruchu powstańczego przeciwko niemieckim okupantom, „białym” i „czerwonym” rosyjskim interwentom”. Tak, wtedy dosłownie spełniła się przepowiednia Kobziarza: powiał ogień nowy właśnie z Chołodnego Jaru. Jego powstańcy stawiali heroiczny opór czerwonym moskiewskim okupantom pod czarnym sztandarem z napisem „Wolność Ukrainy albo śmierć”. Jak nauczał Taras Szewczenko. Najodważniejsi z nich, „zalyszeńci” – „ogień zaciętych nie piecze” – nie przerwali walki nawet wtedy, gdy na Ukrainie ustanowiła się moskiewska dyktatura i nie było już żadnej nadziei na zwycięstwo. O nich napisał powieść historyczną „Czarny kruk” („Zalyszenec”) kongenialny „Chołodnemu Jarowi” Szewczenki, wybitny ukraiński pisarz Wasyl Szklar. Mam bezcenny egzemplarz utworu z jego autografem: „Mojemu ziomkowi Wołodymyrowi Melnyczenkowi – z medwyńskim ogniem w sercu. Was. Szklar. 3 lutego 2010 r.” Przypomnę, że słynna Republika Medwyńska, okrutnie stłumiona przez bolszewickie regularne wojska, w szczególności kawalerię Siemiona Budionnego, jesienią 1920 roku, walczyła o wolność Ukrainy jednocześnie z Republiką Chołodnojarską. Nie omieszkam powiedzieć także o tym, że będąc członkiem Komitetu ds. Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, wziąłem aktywny udział w przyznaniu Szewczenkowskiej nagrody z literatury 2011 roku Wasylowi Szklarowi za powieść „Czarny kruk” („Zalyszenec”). Szczególnie chcę podkreślić to, że proroctwo Szewczenki faktycznie niejednokrotnie sprawdzało się w historycznych skalach Ukrainy, kiedy Ukraińcy zabierali się do myślenia, „co im czynić / Z dobrymi panami, / Ludożercami złymi, / Z nowymi lachami?” Inna sprawa, że za każdym razem do władzy przycho-
Tłumaczenie maszynowe
Inna HONCZAR, Nowodniestrowsk, obwód czerniowiecki. Ostatnia strona westchnęła swoim szarym tłem, niby rozstajnie, a jakby i wdzięcznie… Cisza… Brakuje słów, bo rozumiesz, że one, doprawdy, usiadły milczącą kupką pod skrzydłami jesiennego tęsknego ptaka, tak podobnego do tego, który cicho i na zawsze zamarł na okładce książki, zrywając na pożegnanie wszystkie sidła… Zamykam, wzdychając od wiru wrażeń i odczuć, zaprezentowaną w stolicy książkę „Jestem ptakiem między sidłami” i zamykam oczy, łatwo wyobrażając sobie przed sobą jej autora – urodziwego wojownika o przyjaźnie otwartym spojrzeniu koloru nieba… Bohatera, który sam już jest w tym niebiańskim wojsku od 7 maja 2023 roku, a do tej pory tam, na zbolałych i wypalonych wojną ukraińskich rubieżach, bo do dzisiaj, niestety, nie znalazł miejsca ostatniego spoczynku przez przeklętych zwyrodnialców, którzy nie pozwolili wywieźć ciała… Ilja… Jego nazwisko – Czernilewski – było mi znane jeszcze ze szkolnego dzieciństwa, ponieważ w Nowodniestrowskiej pierwszej szkole pracowała wtedy jego ciotka ze strony ojca Julia Bolesławowna i jako ukraińska filolog zapoznawała kolegów i wychowanków z twórczością już wtedy znanego brata – poety, reżysera filmowego Stanisława Czernilewskiego, ojca Ilji. A już po kilku dniach od tragicznego 7 maja niemal cała facebookowa przestrzeń stopniowo, niczym obnażony nerw, obwieszczała nieuchronny ból: w wyniku ostrzału moździerzowego niedaleko osady Kamianka w rejonie pokrowskim obwodu donieckiego Ilja zginął – Boże, właśnie w dzień urodzin mamy.., na wieki pozostając 30-latkiem… Przerzuciwszy najpierw pośmiertne literacko-artystyczne wydanie wierszy Ilji Czernilewskiego, a to tylko 38 wierszy z okresu 2017–2022, które się zachowały, mimo woli zatrzymałam się na fotografiach z rodzinnego archiwum, chociaż wtedy wiele z tych fotospojrzeń wojownika o niebiańskich oczach wielokrotnie płoszyło duszę w strumieniu wiadomości. Teraz ptakiem między sidłami znajomy-nieznajomy utalentowany autor, muzyk, piosenkarz, aktor dubbingowy niewidzialnie był obok w swoich poetyckich spowiedziach, które zachwycały filozoficzną głębią, obficie przybraną w kunszt tchnięcia jej w słowo. Uderzały przeżytym bólem i stratami emocje, które skapywały z każdego nowego wersu, niczym łzy żałobnej świecy, której od pół roku bliscy nie mogą zapalić na nieistniejącym grobie, ale w każdej chwili wzdrygają się od jej piekącego dotyku. Zmuszały do powracania do metafor i obrazów, odczuwając wszystko przeżyte i niezapomniane, utracone i wymarzone, zgorzkniałe i rozwiane wiatrem, czym Ilja żył przez te 6 lat. Żył, tworzył, opiewał, pragnął, powracając myślami do swojego, dziecięcego: „Błękitnooki chłopcze z jasną czupryną, / wybacz, nie spełniłem obietnicy…” I któż wiedział.., że będzie leżał nie na rodzinnych ojcowskich żwańskich przestrzeniach, radośnie walcując myślami z natchnieniem, a gdzieś w obcym, rozchełstanym wojną wiosennym jarze, znajdując się w śmiercionośno-zachłannych objęciach wojny; że będzie płakać jego dusza letnimi deszczami, będą marznąć resztki zniszczonych butów i kamizelki kuloodpornej w jesiennej niepogodzie, a i zima zasypywać będzie nieubłaganie ten niewypłakany ból… „Ból, który nie zgaśnie wkrótce”, bo „dłubie wroną w skroniach” – właśnie tak jeszcze w październiku 2018 roku odczuł Ilja podobną stratę towarzysza – Maksyma. A teraz już w wiecznej żałobie za nim samym bliscy i krewni smucą się w żałobie jego własnymi słowami: „…to nasz świat na dwoje rozpadł się / z myślą, że ciebie już nie ma”. „Przyleciał, wyśpiewał i poleciał tam, gdzie sideł nie ma. Los…” – zebrawszy do kupy całą rodzinną żałobę, krótko napisze ciotka Julia Czernilewska. I tylko na stronach zbioru Ilja będzie przemawiał za każdym razem: I słońce wstaje, i mówi wszystkim kwietniową żarliwą i drżącą mowę, że wkrótce czasy nabywania, zmartwychwstań, że wierzyć musimy my w zwycięstwo. I palec prawej ręki pierścień obejmuje tak mocno, jakby dziecko mamusia, i, słysząc salwy świńskich armat, mówię sobie pewnie: ja powrócę. …Będzie powracał! Niechybnie będzie powracał 1000 razy – nakładem pośmiertnego zbioru! Zawsze będzie powracał spojrzeniem z muralu na domu we wsi Busza, w obwodzie winnickim, który stworzyli według pomysłu mamy Ilji, Olgi. Pieśniami będzie powracał, wierszami, pamięcią, ptakiem między sidłami… dobrze rozumie, że pisze o ludzkich losach, jak i motywuje to, że Ukrainiec musi zwyciężyć wszystkich, którzy nienawidzą ukraińskości (czytajmy szerzej – ludzkość), a tych, którzy będą próbowali zniszczyć go, – zlikwidować. Utwory, napisane w rozkwicie pełnoskalowej wojny, – to przypowieściowo-symboliczne, właściwie liryczne i liryczno-epickie zjawiska (nie można stwierdzić, że to mity, bo ofiarność naszych ludzi jest tak wysoka, że jakikolwiek mit czy apokryf jest za słaby dla wyrażenia) o ukraińskich mężczyznach jako o niezniszczalnych rycerzach; i tutaj ważne jest właściwie zrozumieć – to nie przejaw autorskiej naiwności. Autorka zobowiązuje tych, którzy jeszcze nie okazali się po rycersku, zrobić to, i sławi tych, którzy odpierają nawałę wroga nie jeden rok. Najmniejsza roślinka, według wersji autorki, sprzyja naszym obrońcom. Estetyka widzenia rodzinnego kraju jako części Europy, w retrospekcjach, od starożytności do współczesności, w legendach rodu, w biblijnych wizjach – to nasz kod, który wyjaśnia związki przyczynowo-skutkowe, w których Ukraina stała się tarczą Europy i całego cywilizowanego świata. Maniera autorki przy tym to misteryjno-balladowa, to właściwa epopejom, to wydarzeniowo-konkretna, to retorycznie szorstka, to niespodziewanie szczera; ona jest różna, jak życie w tyglu wojny, gdzie wszystko chce się zdążyć.
Tłumaczenie maszynowe
Autograf poezji “Chołodnyj Jar”
przybywali w absolutnie wystarczającej liczbie właśnie ci, którzy nie są zdolni rozbić “żywego serca / Za swój kraj”. Czyż narodowe “czarne wrony” nie zasiadały czy nie zasiadają w swoich historyczno-władczych niszach już uwolnionej od Moskali Ukrainy? Dlatego Szewczenkowe gniewne pytanie o “handel ziemią i ludem” do dziś pozostaje skierowane również do nich. Jak i jego groźne ostrzeżenie. Ten egzystencjalnie ważny wątek, rzecz jasna, nie został rozwinięty w “Jak umrę, to pochowajcie…”, jednak wyraźnie określony, a mianowicie: Szewczenko testamentowo nakazał wspomnieć go “w rodzinie wolnej, nowej…”. Naiwnie byłoby spodziewać się, że tolerowałby w niej “rozbójników nienasyconych”, oszustów ludzi i Boga… Zatem musimy uznać, że Szewczenkowy Testament w tej części nie został wypełniony i nie wiadomo, kiedy to się stanie i czy stanie się w ogóle… Przynajmniej wiemy, co okazało się najtrudniejsze w wykonaniu Testamentu narodowego Kobziarza. I faktycznie nieskończone w czasie… Ukraińcy dobrze pamiętają proroczy Szewczenkowy wyrok dla wrogów ich niepodległości, którym zakończył “Chołodnyj Jar”: Bo w dzień radości nad wami / Rozpadnie się kara. / I powieje ogień nowy / Z Chołodnego Jaru. Swoją drogą, właśnie tymi Szewczenkowymi słowami zakończyłem ja, student 5. roku wydziału historycznego Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. H. Szewczenki, artykuł “Nieśmiertelne symbole zwycięstwa”, opublikowany w maju 1968 roku na 200-lecie Kolijiwszczyny w obwodowej gazecie młodzieżowej “Mołoda hwardija”. Znowuż wracamy do Szewczenkowego Testamentu, bo przecież w nim nieuchronnie przewidziano: “I wrogą złą krwią / Wolność skropcie”… Wiecie, właśnie ból serca poety (“serce boli, a opowiadać trzeba”), rozlany w atmosferze poezji “Chołodnyj Jar”, stał się przede wszystkim duchową przesłanką do Szewczenkowego Testamentu… Sakralna miejscowość “Chołodnyj Jar” i dziś pozostaje symbolem ukraińskiej mentalności, wolnościolubności, nieugiętości, niezłomności, zwycięstwa, sławy… _________________________ 1 Rzymski cesarz (54–68 lata), z którym w despotyzmie Szewczenko porównywał Mikołaja I. W jednym z odpisów poezji było: “Nie zowicie wielebnym Mikołaja-Nerona”. 2 Szewczenkowe przypomnienie o kolonizatorskiej wojnie caratu na Kaukazie, potępionej przez Kobziarza w poemacie “Kaukaz”. 3 Ratyszcze – broń biała, włócznia, wystrugana z drzewa, ma wygląd długiego drzewca z ostrzem. W poemacie “Niewolnik” (1859) Szewczenko tak opisał zaporoską broń: “I szablisko, niby żmija, / I ratyszcze-drąg, / I samopał siedmiopiędziowy / Powisł za plecami”.
Stanisław NOWYCKYJ
Pośród tej współczesnej literatury, w szczególności poezji, którą nazywają militarystyczną, woluntarystyczną (albo po prostu uogólniają – utwory o wojnie), pośród pisarstwa kombatantów i niekombatantów wyróżnia się poezja winniczanki Iryny Zełenenkiej. Od początku działań wojennych na wschodnich terenach Ukrainy, czyli od 2014 roku, ona zarówno jako naukowczyni, jak i pisarka, przebywa w nurcie problemu zachowania Ukrainy jako suwerennego państwa europejskiego, w kręgu problemów praw i wolności Ukraińców, odnowienia tożsamości i przezwyciężania totalitarnych, posttotalitarnych i po-posttotalitarnych traum, wywodząc linie równoległe od syndromów wietnamskiego i afgańskiego do ukraińskiego (możliwie, tutaj nawet trzeba by było pisać te trzy przymiotnikowe określenia wielką literą). I póki ktoś rozmyśla, gdzież nowocześni Remarkowie, Fitzgeraldowie i Hemingwayowie, są rękopisy, które już są w literaturze światowej. I to są ukraińskie rękopisy. To twórczość wojowników i wolontariuszy. To twórczość tych, którzy długo nie rozmyślali – pisać o wojnie czy nie? Oczywiście, pisać. Niech nawet emocjonalnie, ale uczciwie. Kroniki przebiegu wojny, obserwowane z tyłów, też są potrzebne – zwłaszcza kobiece, dziewczęce, matczyne, siostrzane... Takie, czytając które czujesz, że to pismo samej Ukrainy. Połtawski pułk wyruszał na wyprawę z pieśniami Czurajiwny. Językoznawca, krytyk Witalij Borecki we wstępie do wydania “Ekspres-Mołodist” (2011 r., ten ciekawy rocznik ukazywał się przed pełnoskalową) nazwał Irynę Zełenenką królową postsymbolizmu. Stałe naleganie na arystokratyzm ducha bojowników o wolność Ukrainy różnych czasów w utworach artystycznych, w pracach naukowych dało podstawy nazywać autorkę w kręgach artystycznych jeszcze i księżną ukraińskiego słowa, co jednak nie odzwierciedla w pełni wszystkiego, co stanowi Zełenenka jako tekst. Są podstawy mówić i o pasjonarności osobowości, i o multimodalności oraz polikodowości jej pisma, które, najwyraźniej, wyrosło ponad imagologię i krajoznawstwo. W przededniu pełnoskalowej inwazji na Ukrainę wyszedł drukiem piąty zbiór liryki Iryny Zełenenkiej “Wasylky” (z akcentem na drugą sylabę), pełen wierszowanych opowieści o bohaterach i bohaterkach szeregu ważnych kampanii narodowowyzwoleńczych. Książkę centruje obraz bohatera-współczesnego, odważnego wojownika-obrońcy, który sprawnie włada najnowocześniejszą bronią strzelecką, przyjmuje przyszłe wyzwania i wsłuchuje się w Boży zamysł (niby typowy desperat-fatalista) jedynie poprzez interpretację z kobiecych ust. O tym w cyklu “Slasher”, w medytacyjno-portretowych zabawach: “Boogie-Woogie”, “Zima na Zamtosti”, “Zaprzęgam woły twoich brwi”. Wspomina Iryna Zełenenka i bojowych generałów, i najmłodszych żołnierzyków, którzy wyruszali na front, ledwo wymieniwszy osiemnastkę: “Kulczycki na Karaczun-górze”, “Szlocyk”. Poematy “Bohun w Winnicy”, “Apostołowie”, “Frankowi lotnicy”, “Szczedriwka dla Leontowycza”, “Siedzi Petlura pośród Winnicy”, “Generał Handziuk w Kijowie”, “Lidia Lytwiak”, w których szczegółowo wypisano legendarne obrazy realnych bohaterów i męczenników kilku kardynalnych w historii Europy epok (Hetmanatu i wojny wyzwoleńczej pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, epoki UNR i II wojny światowej), zapewne teraz odbierane są jak wspaniałe preludia i uwertury do tego, czym stało się pismo Iryny Zełenenkiej od 2022 roku, polifonicznym, sonatowym, dla wielkiej orkiestry symfonicznej. Bo to bardzo gęste pismo, w którym nie ma nic zbędnego, i ono zabiera czytelnika całkowicie, pochłania i nie puszcza do ostatniego słowa, jak i wojna – niby autorka wychodzi na oczyszczanie po ogniu przystrzelanym. I przy tym Iryna Zełenenka nie mędrkuje dla patosu czy autoreklamy, a
Tłumaczenie maszynowe
Andrij SODOMORA
Niestety, moje spotkania z Dmytrem Wasylowyczem Pawłyczką nie należały do częstych. I kiedy spoglądam wstecz na te chwile, czyli poruszenia życia, odczuwam niemal nieuchwytny nurt, w którym przebywał poeta i działacz społeczny. Odczuwam – i dziwię się: jak można było pogodzić dwa przeciwstawne sposoby życia – kontemplacyjny („poetycki”) i aktywny, działający (w młodości – nawet bojowy), jak można było to zrobić, zwłaszcza przy takim rozmachu jednego i drugiego?.. Ale spotkania z Pawłyczką to spotkania z jego twórczością. We wspomnienia o nim nieuchronnie wplata się to, co przeczytane. Przecież Owidiusz powiedział: „Obraz prawdziwy mój – w pieśni mojej”. Dlatego spróbuję jak najzwięźlej połączyć chwile wyrwane z życiowego nurtu – z tym, co przeczytane, odczute, zobaczone już wewnętrznym wzrokiem. Ogarnąć wzrokiem twórczość Pawłyczki nie sposób, nie sięgając najdalszych horyzontów literatury światowej, antycznej – w szczególności, a raczej – przede wszystkim. Zarówno z tego, co zauważone w realnym życiu, jak i z tego, co przeczytane, wyobrażone, coś jednego zapamiętuje się w szczególnym świetle, coś innego ustępuje jakby w cień... Wśród poetyckich obrazów, z których utkany jest żywy dywan liryki Pawłyczki, wciąż jeszcze jaśnieje w pamięci – właśnie ten: „Stoję niczym jawor w ognistej szacie, / Śniegom naprzeciw niesie mnie ziemia” („Pragnienie”). Wciąż jeszcze, choć poezja ta została napisana na początku lat siedemdziesiątych, mrocznych lat. Z takiego tła przebija się ten ognisty obraz. A dalej, znów na kontraście – biel: „...śniegom naprzeciw niesie mnie ziemia”. I jeszcze jeden kontrast: „Stoję...” – „niesie”... Podobnie w poezji antycznej: przeczytawszy wers – zatrzymujemy się, chcemy z nim pobyć, pójść ścieżkami, na które ten wiersz kieruje, jak i tymi, które sami dla siebie znajdujemy. Bo to – klasyczne dzieło, które wzywa każdym swoim słowem (poezja, która „bardziej dzwoni, niż waży” – nigdzie nie wzywa)... Zatem stoicy, na których pozycjach do końca stał nasz Kameniar... „Ogień w szacie słowa”... Kosmiczne wymiary twórczych horyzontów: „Niczym planeta błędna, lecę / W tajemniczą otchłań...” – w „Mojżeszu”; „Twoich dłoni świetlista łódź / Niesie mnie w kosmicznej przestrzeni...” – w „Hranosłowie”. Jawor, ulubiony poetycki obraz, który od razu staje się pieśnią („Jawor i jaworzyna” – jedna z najbardziej poruszających pieśni do słów Dmytra Pawłyczki)... „Płonęła sosna i jawor...” – w pieśni ludowej... „Stoi jawor nad wodą...” Semena Hułaka-Artemowskiego: „Nie rad jawor chylić się – / Woda korzeń myje...”. Wartki życiowy nurt nie aż tak podmywał korzeń, by autor „Hranosłowa” chylił się („Stoję niczym jawor...”): poeta w swoich zasadach, które cementowała miłość do Ukrainy („...całe życie oddałem Ukrainie”), nie chylił się – był przepełniony duchem antycznego stoicyzmu... Ziemia („...niesie mnie ziemia”); mnie, możemy kontynuować, – żywą cząstkę Matki-ziemi: „Tak odkryłem, że płomień miłości, / Płacze i radości w mojej duszy – / Wszystko z jedności ziemi mojej i krwi” („Ziemia”)... „Ziemio, moja płodna matko...” – znów głos Franki... Można iść dalej ścieżkami słów, z których powstał ten obraz, a oto – zakończenie sonetu: „Chcę żyć raz, ale w ogniu, / Co pali dusze spleśniałe i zwiędłe, / Wystrzeliwuje skrzydłami z ramion moich!”. Przysłuchajmy się jej – i ona znów poprowadzi nas, jeśli słowami Franki – „ścieżkami światowej historii i literatury”. Poprowadzi do Szewczenki („A daj żyć, sercem żyć...”), bo właśnie w sercu, a nie w ciele, jest ten ogień, który z człowieka czyni człowieka... Znów – do Franki: „A czego krew nie zdoła zmyć, / Spalamy ogniem-to!”. Do Horacego, który pragnie sławy żywej, która jest w słowie, dlatego widzi swój pomnik nie w brązie czy w kamieniu piramid, które pokrywają się wiekową pleśnią, a w obrazie potężnego drzewa, które z każdą wiosną przyodziewa się w świeże liście, „mowę drzew”; drzewa, które pod wiatrem jakby samo rwie się do lotu. Tak i czołowy rzymski liryk słyszy skrzydła, które już „za ramionami klaszczą”... Zgnilizna, pleśń, grzyb – wszystko to, co wyrasta w „najhaniebniejszym ze wszystkich niewolnictw – dobrowolnym” (Seneka), o czym tak dokładnie Dmytro Wasylowycz – w swoich „Wspomnieniach”: „Kto wpadł w duchową niewolę – będzie miał pleśń na swojej duszy, z kajdan ducha nie sposób wydostać się bez ran,
a pleśń zawsze aktywnie rośnie pod kajdanami”. I ta sama myśl – poetyckim słowem: “O ojcze, śmierć – to nie najgorsze w świecie. / Na skałę lepiej spadać, niż gnić / W jarzmie, przy carskim korycie!” (“Dedal i Ikar”). Otóż, tylko wspomnę Dmytra Wasylowycza – od razu staje ten ognisty obraz z “Sonetów podolskiej jesieni”: tutaj szczególnie wyraziście występuje płomienność słowa Pawłyczki, w którym myśl i obraz – to organiczna całość, jedność. Lecz jeśli w obrazie ze “skrzydłami” u Horacego, jak i w Owidiuszowych “Metamorfozach”, jest stopniowe przeistoczenie człowieka w łabędzia, to u Pawłyczki – błyskawiczność: ogień, którym żyje, “nieubłagany ogień walki”, – “wystrzeliwuje skrzydłami z ramion”. Jak tu nie wspomnieć Frankowej metafory: walczyć, “w jasny cel mierząc cały umysł”?.. Cały umysł i całą, płynącą z serca, wysoką, wybuchową energię twórczości. Ten “jasny cel” – budzić do życia swój naród... O tym błyskawicznym, gromowym impulsie – antyczni poeci, na przykład pierwszy europejski liryk, wojownik i poeta Archiloch: “Niby gromem uderzył Bromios – ducha w piersiach zapalił” (Bromios – Dionizos, bóg wina)... “Grom”, “błyskawica”, “ogień” – to kluczowe słowa u Pawłyczki; w nich – Frankowy zryw, Frankowa ciągłość w zrywie, zryw – w ciągłości. Obok tych gromkich, ognistych słów – najdelikatniejsze, najsubtelniejsze tony w liryce miłosnej Dmytra Pawłyczki (bo przecież na świecie “Wszystko nie to, gdy nie ma miłości”). Powiedział przecież Heraklit: “Jakąkolwiek drogą byś szedł, nie znajdziesz granic duszy: tak głęboka jest jej miara”. Wspominam ten czas, kiedy powstało “Pragnienie” (1972). Właśnie wtedy Dmytro Wasylowycz pracował już na stanowisku redaktora naczelnego “Wseswitu”, czasopisma, które przez te lata (1971–1978) stało się szerokim oknem na duchowe przestrzenie europejskiego i światowego pisarstwa. Skutki tej oświeceniowej w latach obskurantyzmu, twórczej pracy redaktora naczelnego – są znane: “Ja podanie złożyłem 22 czerwca 1978 r.; złożyłem i pojechałem zabierać swoje książki z redakcji, płakałem w samotności w swoim gabinecie, bo nie było w moim życiu droższej dla mnie pracy, jak praca we “Wseswicie” (ze “Wspomnień”)... Nie było droższej pracy, wszak to była praca dla rozbudowy horyzontów ukraińskiej kultury, dla światła, które rozprasza ciemność totalitarnego mroczniactwa. Wtedy to los podarował mi, niech nieczęste, ale tak drogie dla mnie spotkania z Dmytrem Wasylowyczem, Mychajłem Moskalenką, Wołodymyrem Zabasztanśkym, Anatolijem Czerdaklim, Dmytrem Czerednyczenką, wieloma innymi kijowskimi przyjaciółmi, pisarzami, tłumaczami... Wtedy czytelnik mógł usłyszeć po ukraińsku głosy antycznych: Horacego z jego wezwaniem “Sapere aude” (odważ się być mądrym), które stało się hasłem epoki Oświecenia; rzymskich poetów elegijnych, przede wszystkim wygnańca Owidiusza, którym zachwycał się Szewczenko; czołowego rzymskiego stoika Seneki, którego myśli stały się przewodnimi u Franki (“Tylko walczyć – znaczy żyć...”, “...w pracy skonać” i inne); niepowtarzalnego Arystofanesa, który nawet możnowładców wyśmiewał; tutaj też – głosy ze Średniowiecza: Arnolda z Villanovy z jego koncepcją zdrowego na duchu i ciele człowieka – jako mikrokosmosu (“Salernitański kodeks zdrowia” Arnolda z Villanovy), Wilhelma de Rubrucka, który w swoich relacjach (“Podróż do krajów Wschodu...”) podaje ważne wiadomości ze średniowiecznej historii Ukrainy... I wszystko to – mimo zakazów i “czarnych list”. Nawiasem mówiąc, utwory antycznych autorów popularyzował wtedy i lwowski “Żowteń” (obecnie – “Dzwin”); pisarz Jurij Kowal, obecny redaktor naczelny czasopisma, najaktywniej wspierał publikacje utworów antyku. Od tamtego czasu (ponad pół wieku upłynęło!) wiele zatarło się w pamięci. Pozostały, co dziwne, nastroje z moich podróży do Kijowa: atmosfera nocnych pociągów, dworców... Jakiś niby niepokój czy napięcie z przybyciem na kijowski dworzec... Zamglone jesienne poranki (dlaczegoś właśnie jesienne), dworcowy tłok, ówczesny w większości rosyjskojęzyczny Kijów... Zamyślony Szewczenko... Święta Zofia... “Złotem ćwiekowany błękit” (dzień wyłaniał się z mgły) – takimi, w narodowych barwach, widział horyzonty naszej stolicy Mykoła Zerow... Redakcyjne pokoje, które były wtedy frontem walki o język ukraiński; dla mnie w tamtym czasie – redakcja “Wseswitu”. Dmytro Pawłyczko, później szef redakcji “Słowa”, organu Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki, – w pierwszych szeregach obrońców naszego języka (“Za ojczyste słowo i pieśń / Twój syn pójdzie na śmierć!”)... Nie mogę przypomnieć sobie, o czym konkretnie rozmawialiśmy z Dmytrem Wasylowyczem, ale zapamiętałem najważniejsze – atmosferę naszego spotkania: energiczne, które od razu stawało się czynem, słowo redaktora naczelnego (“Czynem potwierdzaj słowa” – Seneka), jego głębokie zrozumienie wagi głosów wolnomyślnych Hellenów i nieugiętych w swoim humanizmie – rzymskich pisarzy. Szczere wsparcie Dmytra Wasylowycza w mig rozwiewało moją niepewność i wątpliwości, wzmacniało wiarę w to, że swoimi przekładami dołączam i ja do potrzebnej, wielkiej sprawy – odrodzenia ukraińskości. Takie samo wsparcie w ówczesnym “Wseswicie” czułem od Mychajła Moskalenki, którego postać (jak i wszystkich innych, którzy są we “Wspomnieniach”) tak dokładnie nakreślił Dmytro Wasylowycz: “Z milczącego zachowania Moskalenki, przerywanego jedynie krótkimi i niezwykle trafnymi zdaniami, niezbędnymi do rozwiązania konkretnej sprawy, wyczułem, że jest człowiekiem nieemocjonalnym, niegadatliwym, cichym, ale przepełnionym napięciem głębokiego myślenia”. Rzeczywiście: cicha woda – głęboka, głębokomyślność – cicha... W pracy nad przekładami i wykładami łaciny we Lwowskim Medycznym, wtedy jeszcze instytucie, szybko mijały lata, a wybory utworów antycznych pisarzy, które zabrzmiały na stronach kijowskiego “Wseswitu” i lwowskiego “Żowtnia”, zaczęły układać się w książki. Zapoczątkowało ten książkowy ciąg wydawnictwo “Dnipro” pełnym wydaniem poezji Horacego (1982), które już długo czekało na wyjście na świat. “Czekał towarzysz Horacy dwa tysiące lat, poczeka jeszcze trochę” – zapamiętał się czyjś głos. Lecz nie takiego zdania byli Dmytro Pawłyczko, Wołodymyr Zabasztanśkyj, Switłana Żołob (redagowała przekład; później, już jako redaktorka naczelna, na wszelkie sposoby wspierając moją translatorską pracę, prowadziła dalej książkowy ciąg antycznych autorów; później, w wydawnictwie “Osnowy”, z takim samym pietyzmem do antycznych, – Sołomija Pawłyczko)... A tymczasem życie wrzało, kipiała walka polityczna. W tym wirze, w kipieli, w niezliczonych obowiązkach – Dmytro Pawłyczko... Nie mogę nie zacytować... Pliniusza Młodszego: “Czyżby to nigdy ja nie porąbię, jeśli już rozwiązać ich nie sposób, tych więzów, które tak mnie ciasno opętały? Sądzę, że nigdy. Bo do starych obowiązków dodają się nowe, chociaż z dawniejszymi ja jeszcze nie uporałem się. Tak oto z dnia na dzień, wiążąc mnie węzłami i pętlami, wydłuża się ten łańcuch nieskończonych moich zajęć i obowiązków”... Dmytro Pawłyczko, ani na chwilę nie przestając być poetą, nie myślał tych “więzów” rąbać. Jak i Franko: “Nie opuszczaj mnie, piekący bólu... / Nad ludzkim cierpieniem, ludzką żałobą!”. Cierpienia i żałoby nie brakowało. Najczarniejsza żałoba w tamtych czasach – Czarnobyl, “blizna na naszym narodowym obliczu” (Dmytro Pawłyczko). Tę żałobę jakby przepowiadał Iwan Franko w swojej apostrofie do kaliny: “Czy burzy boisz się, czy gromu z błękitu?”. Grom jednak uderzył; niesłyszalny – tym straszniejszy. Była i burza, ale ta, która po ciężkim zastoju zmiata wszystko nieczyste: założenie Ruchu, walka o język ukraiński: “Wracajcie do swojego języka, / Moi zaślepieni bracia!”
odbudowy pamięci historycznej, bez której człowiek nie może być obywatelem, a ludność – narodem... Wszędzie – Dmytro Pawłyczko, wszędzie – jego słowo. Nie tylko poetyckie, pisane i mówione, ale też trybunne („Kochałem trybuny i ta miłość mi szkodziła. Ale też pomagała mimo woli otworzyć duszę, być sobą”)... Momenty, przebłyski życia, w których Dmytro Pawłyczko był obecny swoim słowem i swoim spojrzeniem, to właściwie były ważne kroki na ciernistej drodze do naszego narodowego przebudzenia, do ustanowienia naszej państwowości. Niewiele z tych momentów pozostało w pamięci. Były to, znowuż, chwilowe wrażenia: spotkania na wieczorach literackich i zebraniach, na forach książki w Kijowie, Lwowie, na rodzimym dla Dmytra Pawłyczki uniwersytecie imienia Franki; całkiem przypadkowe, na przykład w „Warenycznij”, która we Lwowie przy ulicy Piekarskiej (ukraiński wystrój i tylko ukraińska muzyka). A co przypadkowe, to zapamiętuje się lepiej: jak dziś widzę (zajrzeliśmy tam z Mychajłem Zaricznym), jak do „Warenycznoji” zaraz po nas weszli Dmytro Wasylowycz z Romanem Łubkiwskim; zajęli miejsca przy sąsiednim stoliku. Zobaczywszy nas, przysiedli się na chwilkę... Kilka słów... uśmiechy... przyjazne, a zarazem przenikliwe spojrzenie Pawłyczki... Zapamiętywanie, jak i czytanie, jest również wybiórcze. Lecz jeśli wybiórczość w czytaniu zależy od naszych zainteresowań i wiedzy, to zapamiętywaniem, jak zauważył jeszcze Platon, kieruje jakiś tajemniczy „pisarz” w naszej duchowej istocie. Ten pisarz wziął na pióro jeden moment, który trzyma się mojej pamięci tak mocno, jak i sonetowy początek „Pragnienia”... Było to w Kijowie, w czarnobylskie dni, kiedy wręczano mi nagrodę literacką imienia Maksyma Rylskiego. Wspominam tylko atmosferę wypełnionej sali, swoje wzruszenie, miejsce, gdzie siedziałem, a kilka rzędów przede mną, po prawej – Dmytro Pawłyczko. W pewnym momencie, przed moim wyjściem, Dmytro Wasylowycz odwrócił się i spojrzał na mnie. Było coś w tym spojrzeniu takiego, co rozgrzało i wsparło mnie wtedy, grzeje i wspiera do dziś. Była nie tylko właściwa autorowi „Rubajatów” przemyślana przenikliwość i natychmiastowość spojrzenia (łac. „ictus oculorum”, strzał oczu – jakby o spojrzeniu Pawłyczki) – była, poczułem to, jakaś bardzo wzruszająca przychylność do mnie, radość z tego, że moja praca została wyróżniona tak wysoką nagrodą, było ciepło wielkiej duszy poety. Ten moment – jak błysk, który utrwalił w pamięci moją pierwszą nagrodę translatorską... Trzeba nabrać ducha, żeby postawić choć krok w obszary translatorskie Pawłyczki: setki interpretowanych autorów, dziesiątki i dziesiątki języków, w które wsłuchiwał się tłumacz. Najczęściej przeglądałem „Światowy sonet” (1983), który obfituje w reminiscencje z autorów antycznych. Wzrok zatrzymał się na sonecie Edmunda Spensera (Amoretti, 75), w którym autor sięga myślą aż do Owidiusza: Odyseusz (Ulisses) na prośbę czarującej Kirke (opowiada jej o swoich wyczynach pod Troją) kreśli na piasku kontury Troi, rozmieszczenie wrogich obozów, ale tu „...fala na brzeg napłynęła – / I Troi, i Reza-wodza, i obozu – jakby nie było”... Podchwytując ten motyw, Spenser tworzy swój obraz: „One day I wrote her name upon the strand, / But came the waves and washed it away: / Again I wrote it with a second hand, / But came the tide, and made my pains his prey” – „Napisałem nad morzem na piasku / Jej imię, lecz nadbiegły fale / I zmyły tę pracę nietrwałą”... Czytając przekład dalej, zwróciłem uwagę na środkowe wersy sonetu, które wyróżniają się (jak w odach Horacego) swoją akcentowaną aforystycznością, wyrazistością obrazu: „Wszystko – proch na świecie. Nawet na mogile / Moje imię zetrze się od słoty!”. Od razu przypomniał się Szewczenko: „Krzyże dębowe pochyliły się, / Słowa deszczem zatarły się... / I nie deszczem, i nie słowami / Gładziutko Saturn ściera...” Przyjrzałem się oryginałowi (dosłownie): „Tak i ja sama będę podobna do tego rozkładu, / I tak samo będzie starte i moje imię”. Spojrzenie, krok wstecz (retro), w przeszłość – zawsze dotyk serca. Najlepiej o tym – Wergiliusz swoim słynnym wersem z „Eneidy”: „Są przecież łzy rzeczy, i to, co śmiertelne – dotyka serca”. „Kroplą wieczności” nazwał tę wierszowaną sentencję Wiktor Hugo („kropla” – to także „łza”), a „rzeczy” po łacinie (res) – to także wydarzenia, działania człowieka, jego myśli, uczucia, cała życiowa rzeczywistość.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wychwytujemy moment twórczości: zapewne i u tłumacza, gdy tylko przeczytał te wersy, rozbłysnął w pamięci zacytowany obraz z poezji Szewczenki („My w kupie kiedyś rośli...”), wybrzmiały słowa końcowe: „Gładziutko Saturn ściera”. Stąd – „mogiła”, „plucha”, których nie ma w pierwowzorze... Rozumiemy ważność skierowanego do tłumaczy ostrzeżenia Horacego: „Nie należy słowa oddawać tym samym słowem”. Twórczość poety... Twórczość tłumacza (tutaj i tłumacz jest poetą). W przekładach Dmytra Pawłyczki – szerokość jego duchowych horyzontów, twórcza transformacja obrazu, akcenty Pawłyczki, jego, Pawłyczki, bicie serca: „O nie – rzekłem, – nie zginiesz ty! / Mój wiersz pokona wszystkich wieków przypływy, / Pozostanie, jak światło czystości, / Na niebiosach twoje imię świetliste. / Czym śmierć, gdy nasza czułość i miłość / Życie następne wyhodują znów!”... Przypływy morza, wieków przypływy (w oryginale nie ma tego obrazu)... Za to, jak i u Mykoły Łukasza, jest w przekładach Dmytra Pawłyczki tak potrzebne dla pełnokrwistego życia przekładu, bardzo poprawne, wyważone wprowadzenie dawnego motywu czy obrazu w nowoczesny kontekst. Sześć obszernych ksiąg „Wspomnień”, dziesięć tomów dzieł poetyckich (sześć z nich – przekłady)... Przewracam strony – i słyszę głos Dmytra Wasylowycza: „Jak dziwnie widzieć swoje życie / W małej i spokojnej bryle książki!”. Jak wiele tych książek! Jak wiele stron w każdej książce!.. Czytam dedykacje... W myślach przeglądam i swój dorobek: czy wystarczająco zrobiłem, by zasłużyć na aż tak wysoką ocenę swojej pracy, aż taką, która wzrusza do łez, serdeczną przychylność?.. I wydaje mi się, że to nie moje przekładowe słowo prowadzi Dmytra Wasylowycza duchowymi ścieżkami antyku (w jednej z dedykacji – słowo „nauczyciel”), a jego, poetyckie i prozatorskie – mnie: pomaga na nowo spojrzeć na skondensowaną w aforyzmach mądrość starożytnych, głębiej zrozumieć, że antyk jest rzeczywiście żywy, że w twórczości głęboko wykształconego poety (muzy – „uczone siostrzyczki”) słychać ogólnoludzkie myśli i uczucia, wszak i w literaturze z niczego nic nie powstaje... „Mój Panie, dożyć daj do śmierci / Życiem, a nie nieboszczykowaniem. Amen!” Ktoś, zauważył Seneka, jest nieboszczykiem jeszcze za życia, a ktoś – żyje i po śmierci... „Żyję, jak ten górski potok, / Na spokój – ani chwili”... Jakie to, doprawdy, życie potoku – bez jego burzliwego ruchu? Jak w tym potoku może odpocząć fala?.. „Całe życie Borys Ten spierał się ze śmiercią i zwyciężył” (ze wspomnień o Borysie Tenie: „Człowiek z imieniem Dniepru”). Zatem „Memento mori” i „Vivere memento”, po raz kolejny się przekonałem – to jedno: „Pamiętaj o śmierci, dopóki jesteś zdrowy, / dopóki, jak klaczka, gra krew”. Soczyste porównanie (jest ich tak wiele u Dmytra Wasylowycza!) znowuż, myślę, prowadzi do antycznych: „Klaczko (a można: „Hej, klaczko...” – A. S.) tracka, czemu ode mnie uciekasz...” I dalej: „Obecnie ty tylko po łąkach swobodnie skaczesz i pasiesz się, / Dotąd, chyba, nie trafiał się jeździec śmiały tobie” (Anakreont – o narowistej dziewczynie, w przekładzie Hryhorija Kocura); „swobodnie skaczesz” – bo „gra krew”... „Żyć – nie bardzo delikatna rzecz” (Seneka). Czołowy rzymski stoik, który żył w czasach Nerona, wiedział to dobrze... „Kłaniam się Tobie... Ty nigdzie, w niczym nie myliłeś się!” – z dedykacji w książce „Grzmot w styczniu”... To ja Wam, Dmytro Wasylowyczu, kłaniam się – Wy byliście w tym burzliwym, z jego podwodnymi skałami, z ostrzami, które ranią nie tylko ciało, ale i duszę, niebezpiecznym nurcie, który przybliżał nas do Niepodległości. Ja go tylko dotykałem, byłem „jednym z wielu” (pierwsze wiece, niebiesko-żółta więź, która łączyła Ukrainę, pomarańczowy Majdan...). A w końcu, „Errare humanum est” (mylić się – w ludzkiej naturze). A oto „uparcie trzymać się swoich błędów” (Horacy) czy ukrywać je – to już inna rzecz. Jednym słowem, życie – to życie: „Moje życie – to nie puste plastry miodu, / Tam jest gorzki piołun rozczarowań, / Niziny ciemne i świetlane wysokości”... Słowa, które od razu przypomniały mi pierwszy wers satyry Persjusza: „O troski ludzkie! O ile w życiu pustki!”. Nie było w życiu Dmytra Wasylowycza pustki, tej bezsensownej, o której rzymski satyryk, w codziennej krzątaninie („kołem ciemnych trosk” nazywa ją Mykoła Zerow) – była godna podziwu pełnia tego życia – pieśnią (twórczością) i pracą, obowiązkami. Była jedyna, która nigdy nie opuszczała poety, wysoka troska – o los Ukrainy, jej Zmartwychwstanie: „Niech nie zostanie po mnie / Ani słowo, jakbym nie żył, / Żeby tylko ty, nieśmiertelna matko, / Za którą całe życie tęskniłem, / Z mogiły wstała!”. Są poeci od urodzenia; jest u nich i poezja, która od urodzenia – jest pieśnią; potrzebny tylko dotyk czułej na muzykę duszy. Tak do Frankowej „Czerwonej kaliny...” dotknął Bohdan Janiwski, do Pawłyczkowej „Jaworiny...”, do innych jego poezji – Ołeksandr Biłasz. Skąd ta śpiewność, i u autora, i u kompozytora – o tym Dmytro Wasylowycz: „Najlepsza poezja, która istnieje w języku ukraińskim, – to nasza pieśń ludowa [...] język, który pragnie być poezją”. Jak tu nie wspomnieć dawnej jedności poezji i muzyki, słowa i struny, człowieka i przyrody?.. A jeszcze – poezji i malarstwa („Poezja – jak obraz” – Horacy). Czy nie najlepszą ilustracją Horacjuszowskiego wyrażenia mogłaby być Pawłyczkowa poezja (z białych sonetów) „Lato”: czytając – widzimy w wyraźnych klasycznych zarysach wspaniałą, pełną pragnienia życia, jakby naprawdę pędzlem Rubensa wyśpiewaną scenę. Przy okazji, przypominam jedno z wydarzeń lwowskiego forum książki: prezentowano pięknie ilustrowany, z tekstami i nutami śpiewnik „Oj w gaju, przy Dunaju”. Była muzyka, były śpiewy. Wtedy też miałem okazję poczuć, czym jest dla Dmytra Wasylowycza ukraińska pieśń. Głębiej zrozumiałem jego poetyckie słowa: „Ja chcę w pieśń kołysankę / Powrócić choćby na chwilę”... Poeta pozostaje poetą, dopóki w duszy żyje jego dzieciństwo, matczyna pieśń... „Moja matka była niepiśmienna, ale ona znała na pamięć niemal połowę „Kobziarza” (ze „Wspomnień”)... Poczułem wagę i wzruszenie dalszej frazy: „Później zrozumiałem, jak wiele zawdzięczam tradycji rodzinnego czytania w naszej chacie”... Zimowe wieczory przy lampie... żywy głos... wyobraźnia (co słyszeli – to i widzieli)... Nic nie może równać się z tą atmosferą twórczej rozkoszy, którą tak cenili antyczni!.. Ale wróćmy do przyrody. Ona dla antycznych – współautorka ich pisania, dusza ich języka. Ona im „dyktowała” najbardziej wzruszające wersy ich poezji i prozy. O wadze tego jednoczenia – Dmytro Pawłyczko (ze wspomnień o Maksymie Rylskim): „I czy nie po raz pierwszy w ukraińskiej literaturze lat 20. XX w. pojawił się temat zależności człowieka od przyrody, przy czym człowieka z wysokim intelektem, który miłością do przyrody rozwija swoje zdolności umysłowe, widzi w szacunku do ziemi, do wody, do bezbronnego zwierzęcia i do śpiewającego ptaka swoje nie tylko biologiczne, ale i duchowe powołanie” (jakie głębokie i aktualne słowa!); dodajmy chyba tylko: z człowieka rozumnego – staje się człowiekiem mądrym, który nigdy nie skrzywdzi przyrody (ona wszak dla stoików – bóg)... Tą, powiedzmy, antyczną jednością człowieka z przyrodą oddycha, pulsuje liryka Dmytra Pawłyczki; z tej jedności – bogactwo środków wyrazu, jedność mikro- i makrokosmosu: „Znów gwiazda woła, jak poziomka” (co może być słodszym i bliższym ziemi, aniżeli poziomka, a co dalszym – aniżeli gwiazda?..); „Z nieba błękitnej miski /
„Leje się skwar...” Z tej jedności płyną subtelne psychologiczne zgłębienia poety: „Witam się z czereśnią, z wierzbą – / Nie patrzą. Wina moja ciężka, / Bo w świecie ja zbyt mało byłem sobą”. W tej jedności jest szczerość (jakże być nieszczerym w dialogu z Bożą pięknością?), w niej jest czystość serca, jego, według Skoworody, „weselenie”, wszak powiedział nasz wędrowny filozof: „W sercu nieczystym nijak mądrość gniazda nie uwije”... W tej jedności jest miłość we wszystkich jej wymiarach („wszystko nie to, gdy nie ma miłości...”); właśnie ona daje człowiekowi możliwość patrząc – widzieć, słuchając – słyszeć. Miłość i jej przeciwieństwo, tak zwięźle połączone u Katullusa (Odi et amo): „Miłości moja ogólnoskrzydła, / Ty lecisz w jesienną dal, / Lecz lepiej by cię zgasiła / Nienawiść, a nie żal”. Nienawiść do wszystkiego, co od wieków chce zgasić światło, zburzyć harmonię, doprowadzić człowieka do bezdusznej, strasznej istoty. Właśnie mowa, według antycznych, z człowieka czyni człowieka. Mowa to nie narzędzie, mowa to instrument, którym pragniemy przekazać harmonię Bożej piękności. Instrument, który stale doskonalimy („nie wystarcza słów”) – tworzymy nowe, wychodząc z założonych w mowie potencjałów. Nie podejmuję się nawet wyliczać neologizmów Pawłyczki – są ich setki (podobnie jak porównań, metafor, obrazów): wszystkie one są świeże, nie wymuszone, zgodne z duchem naszego języka. Tworząc nowe słowa, poeta ratował od zapomnienia także rzadziej używane, na przykład „umliwicz” – przysłówek, który tak przydał mi się, gdy jeszcze w dalekich latach siedemdziesiątych tłumaczyłem lirykę Horacego: „Od dzika, co wybiegł / z gęstwiny, on może oszczepem / w mgnieniu oka go przechwycić”... Spośród wszystkich zmysłów, „zwiadowców”, którym zawdzięczamy obraz otaczającego świata (Jan Amos Komeński), zmysł węchu jest szczególny („Pachnie chlebem trawa...”). W tej poezji jest skupisko światoodczuwania Pawłyczki; ostatnia strofa jest podsumowaniem: „Pachnie chlebem dziecię, / Co miłość je zrodziła. / Pachnie chlebem ziemia, / Co dała mi słońce i skrzydła”... Prawdziwy poeta, jakim widzi go Goethe, powinien pachnieć ziemią. Poeta – i jego poetyckie słowo, jak to u Franki: „Dla głodnych piecze pośpiesznie / Razowy, nie pański chleb”... „Pieśń i chleb” Pawłyczki to „pieśń i praca” Franki. Bo chleb to praca („Praca – nie wstyd, wstydzić się pracy – wstyd człowiekowi” – Hezjod)... Zatem „jakąkolwiek drogą byś szedł, nie znajdziesz granic duszy...”. W niej „wieczność nosimy”. W niej jest otaczający świat z jego barwami, zapachami, dźwiękami... U Pawłyczki widzimy ten zakres także w dźwiękach: „Cicho. Cicho. Cichsze od mchu / Wysokich świerków pnie” – i „Grzmią bryły gromu w skałach...” „Dusza raduje się, zachowując pamięć o pięknym”, – pisał Platon, rozmyślając nad poezją Safony. Raduje się – i rozszerza: „...cały rośniesz w bezmiar...” (Franko). Takie wzrastanie, rozszerzanie – jest w poezjach Dmytra Pawłyczki: myśl i uczucie, albo, jak u Franki, „świąteczne, uroczyste uczucia”, tutaj, zauważmy jeszcze raz, – jedność... Zurbanizowany, pośpieszny, daleki od przyrody wirtualny świat... Jak nam w nim brakuje takiego wzrastania, takiego rozszerzania, takiego dialogu ze wszystkim żywym, co w przyrodzie!.. Tak, strona po stronie, można rozmyślać nad niemal każdym wierszem, słowem czy obrazem liryki Pawłyczki, można i warto brać je za przedmiot badań filologicznych: zagłębione w grunt europejskiej i światowej kultury, skłaniają do wzrastania, wołają w drogę, do nowych horyzontów... Był rok 2017. Wydawnictwo „Apriori” (kierownik – pisarz Jurij Nykołyszyn) przygotowywało do druku wydany w dwóch numerach „Wseswitu” (1976–1977) wspomniany wyżej opis podróży flamandzkiego mnicha Wilhelma z Rubruk do stolicy Imperium Mongolskiego Karakorum (1253–1255). Wszyscy wiedzieliśmy, jak wiele znaczy dla Dmytra Wasylowycza książkowe wydanie tego utworu, wszak autor – „niemal pierwszy Europejczyk, który opisuje pracę rolniczą oraz ubiór Rusinów (Ukraińców) XIII wieku” (z przedmowy Dmytra Pawłyczki); wiedzieliśmy i dokładaliśmy wszelkich starań, aby książka wyszła ciekawa, elegancka, ciepła: nad wyglądem książki (okładka, dobór ilustracji) z duszą popracowała Wira Hryneć; Dmytro Wasylowycz pochwalił „profesjonalną, głęboką przedmowę historyka Andrija Kozyckiego”, redaktora naukowego, autora przypisów i słownika... Książka ujrzała światło dzienne pod koniec 2018 roku. Dwa lata wcześniej przy spotkaniu we Lwowie Dmytro Wasylowycz podarował mi drugi tom „Wspomnień” z wzruszającą wierszowaną dedykacją, którą pisał improwizując, właśnie przy mnie (początkowo – „Sława Ukrainie!”, niżej – tekst): „Drogi mój bracie, / Bracie Sodomoro, / Ja cię spotkam, / Chyba, bardzo szybko, / A jak nie spotkam, / Będzie przykro bardzo, / Nie zapomnij o mnie, / Drogi mój przyjacielu! 24.X.2016”. „Spotkam”, bo za rok planował kolejny przyjazd do Lwowa, aby wśród innych spraw jeszcze raz zweryfikować tekst przyszłej książki... Spotkaliśmy się... To była połowa września 2017 roku... Pamiętam, bardzo prosiłem Dmytra Wasylowycza, aby w swojej przedmowie nie aż tak wysoko oceniał moje zdolności translatorskie. Prosiłem, póki nie stało się wstyd za moją natarczywość, a jednak w jakimś zdaniu ukradkiem (mea culpa) zamieniłem drażniące, gdy odnoszą je do mnie, słowo „genialny” na skromniejsze – „utalentowany”... „Wreszcie – ta książka jest!” – takim radosnym okrzykiem Dmytro Pawłyczko zakończył swoje słowo wstępne... Nadeszła jeszcze jedna lwowska jesień 2018 roku... Forum Książki we Lwowie... Prezentacje... Dmytro Wasylowycz z żoną, Bohdaną Pawliwną, – na Uniwersytecie Franki... Był (wspomina Andrij Kozycki) w dobrym humorze; twarz, głos, ruchy – we wszystkim poznawało się młodzieńczą energię, zapał Pawłyczki. Podkreślał, że czytanie „Podróży” Rubruka, przede wszystkim dla studentów, – to bezcenne źródło poznania naszej dawnej historii. Wzruszająco deklamował swoją poezję „Karakorum” (później uzupełnioną i nazwaną „Rubruk”), którą napisał pod wrażeniem swojego pobytu w Mongolii (1988). Zapamiętały się ze szczególną emocją wygłoszone strofy, w których poznaje się nastroje i myśli samego autora wiersza: On modli się. Błaga żałośnie Boga Przyjąć ludzki świat pod swój pokrowiec. A siły zła zagnać do więzienia, Stworzyć świątynię nową ze wszystkich cerkwi. „O, Panie, moje modły rozpostarte Przed Tobą, wysłuchaj, zrób, Żeby nie bali się wolni ludzie śmierci, Żeby niewolnictwo znienawidzili niewolnicy!” W tych słowach – echo jeszcze jednej modlitwy, „Modlitwy za Ukrainę”, która wypełnia się tak głębokim uczuciem w czasach obecnej strasznej wojny, w której rozstrzyga się los naszej Ojczyzny: Władco światowych otchłani, Co widzisz wieczne i ziemskie, Przyjmij pod Swój pokrowiec Pański Moją państwo i mnie. Słyszę te wersy – głosem autora. Słowa, wypowiedziane z głębi duszy, zapamiętują się w głosie tego, kto je wypowiada, bo nie tylko oczy, spojrzenie, ale i głos jest lustrem duszy... Było to moje ostatnie ziemskie spotkanie z Dmytrem Wasylowyczem Pawłyczkiem... Śniegi, które ogrzewają ziemię, z każdym rokiem jakby ustępują przed jej lotem. W zeszłym roku nie wybieliły pól nawet pod koniec stycznia... Lecz nie przygasa w pamięci poetycki obraz z „Pragnienia”. Tak już bieleją te styczniowe śniegi, tak już czerwienieje ten wrześniowy ogień opiewanego przez Poetę drzewa... Listopad 2023 r. Andrij Sodomora, Andrij Kozycki oraz Dmytro Pawłyczko. Sala Lustrzana Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. I. Franki. Prezentacja ukraińskojęzycznego tłumaczenia książki Wilhelma z Rubruk „Podróż do krajów wschodnich”. 25 września 2018 r.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nauczaniu”. “Okręgowa Rada Szkolna w Buczaczu” potwierdziła “uchwały gminne w Leszczańcach, że polski język wykładowy powstał w nauczaniu w Szkole Ludowej Powszechnej w Leszczańcach” (Tamże. S. 8). Rada gromadzka dowiedziała się o tym dzięki Onufremu Pendzejowi, który po śmierci Łuckiego został pisarzem gromadzkim. Przeglądając pocztę, odkrył on list z potwierdzeniem Buczackiej Okręgowej Rady Szkolnej, sfałszowaną przez M. Adamowskiego i P. Tabakę decyzję Rady gromadzkiej oraz, pod nieobecność wójta komisarycznego, powiadomił o nim członków rady, wśród których był także Hryń Komarnycki. Rada gromadzka niezwłocznie zwróciła się do adwokata w Buczaczu, który wniósł pozew za nieprawdziwe posiedzenie i uchwałę Rady gromadzkiej do “sądu obwodowego w Stanisławowie”. Jednak polskie sądownictwo nie dawało żadnej szansy na sprawiedliwe ukaranie winnych. Co więcej: “M. Adamowski i P. Tabaka wzięli górę i zaskarżyli radnych oraz pisarza do sądu grodzkiego za obrazę czci w Potoku Złotym…” “ale wieś podniosła bunt i krzyki” (Tamże. S. 9). W rezultacie tego swoistego, jak wyraził się H. Komarnycki, “plebiscytu” język ukraiński pozostał językiem wykładowym i nauczania w szkole w Leszczańcach. Jednak “w 1922 r. zakończono urzędowanie w gromadzie w języku ukraińskim i pisanie” (Tamże. S. 11). Pogrom czytelni “Proświty” Ale atak na ukraińskość trwał nadal. Czy nie najbardziej widocznym jego przejawem był pogrom czytelni “Proświty” przez policję w 1923 r., dokonany przez wójta komisarycznego M. Adamowskiego i posterunkowego. Jak opowiada kronika, zrobili to w biały dzień, kiedy ludzie “rozeszli się w pola”, wybili okno i, wchodząc do czytelni, “zabrali nam bibliotekę”, książki, które podarowali ludzie, co powracali z wojny, “kto jakie miał”. Jako najdroższą rzecz, jaką mieli proświcianie, i jako najcięższą stratę oceniono zabrany przez napastników “protokół spisany przez Onufrego Pendzeja”, który był przewodniczącym czytelni od 1920 r. Jego szczególna wartość polegała na tym, że były w nim pięknie opisane wydarzenia i mógł on być “częścią historii wsi”. “i biblioteka, i ten protokół przepadły”. Było to drugie zniszczenie czytelni “Proświty” i jej biblioteki (pierwsze – w latach I wojny światowej). Przejawem narastającej polonizacji było zaprzestanie działalności “Siczy” przez polskie władze okupacyjne w Galicji w 1924 r. Lecz mimo wszystkich trudności czytelnia “Proświty” odrodziła się i działała przy utworzonej 7 grudnia 1924 r. przy aktywnym udziale H. Komarnyckiego spółdzielni “Zgoda”.
Tłumaczenie maszynowe
Iwan PENDZEJ, krajoznawca
Powstanie towarzystwa 8 grudnia 1868 r. we Lwowie pierwsze zebranie założycielskie utworzyło społeczno-kulturalno-oświatowe towarzystwo “Proświta”. Zgodnie z pierwszym statutem – organizację naukowo-oświatową. Jednak statut, przyjęty na drugim walnym zgromadzeniu w 1870 r., nadał działalności towarzystwa czysto oświatowy kierunek, który miał sprzyjać podniesieniu świadomości narodowej Galicjan, w szczególności “szerzyć oświatę wśród ruskiego ludu”. Towarzystwo wydawało czasopisma i książki w języku ukraińskim w stylu przystępnym dla chłopstwa i rozpowszechniało je wśród ludu, zakładało ukraińskie sklepy, szpitale, kasy oszczędnościowo-pożyczkowe, kółka sportowe i amatorskie, filie oraz czytelnie. Według stanu na 1897 rok działały 522 czytelnie, 146 sklepów, 124 kasy pożyczkowe i 60 magazynów (Charyton Wasyl. “Proświta” w Stanisławowie. Wpered (Tyśmienica), 1993, 4 września). Przed I wojną światową, w 1914 r., w Galicji było 77 filii, 2944 czytelnie “Proświty” ze 197 035 członkami. (“Proświta” na Stanisławowszczyźnie: Almanach Ziemi Stanisławowskiej. T. 1. S. 393). Według danych statystycznych, na które powołuje się Hryn Komarnycki, w 1901 r. w Galicji było 1044 czytelnie towarzystwa “Proświta”. W 1902 r. założono 295 nowych czytelni (Kronika Hrynia Komarnyckiego (rękopis). S. 120-121). Jedną z nich była czytelnia w Lisieńcach w obwodzie tarnopolskim.
Założenie czytelni Inicjatorem i faktycznym założycielem czytelni “Proświty” we wsi był autor kroniki Hryn Komarnycki. On oraz jego najbliżsi współmyśliciele Petro Pendzej i Onufrij Szewczuk pielęgnowali tę ideę przez długi czas. H. Komarnycki zwrócił się do księdza W. Noskowskiego z prośbą o pomoc w opracowaniu statutu czytelni. Podczas nabożeństwa we wsi Soroki, na którym był O. Szewczuk, proboszcz w cerkwi “wezwał go i dał Statut powiedział masz ten statut daj go Hryniowi Komarnyckiemu, żeby on zebrał 10 podpisów i by oddał mi” (Kronika… S. 124). Statut z zebranymi podpisami “odnieśli do ks. W. Noskowskiego, żeby on podał do Starostwa w Buczaczu do zatwierdzenia” (Tamże). We wrześniu 1902 r. “komitet z dwóch członków” wynajął chatę, żeby było gdzie przeprowadzić zebranie – mieszkanie Iwana Czernyhy – “szósta chata od cerkwi” (w stronę Jazłowca). Na nabożeństwie ksiądz W. Noskowski zaprosił chłopów do wzięcia udziału w zebraniu. Po nabożeństwie zeszło się 20 chłopów wraz z inicjatorami i sygnatariuszami statutu. Czytelnia “Proświty” została “ochrzczona imieniem Tarasa Szewczenki” (Tamże. S. 125). Organizacyjnie i ideowo należała do nurtu ukrainofilskiego (narodowskiego). Na propozycję H. Komarnyckiego przewodniczącym czytelni wybrano ks. W. Noskowskiego, a zastępcą – Iwana Olijnyka. Jednak ksiądz W. Noskowski odmówił. Sekretarzem jednogłośnie wybrano H. Komarnyckiego.
Rozwój ruchu oświatowego W listopadzie 1903 r. walne zgromadzenie czytelni “Proświty” odnowiło jej zarząd. Przewodniczącym czytelni wybrano Petra Tabakę, zastępcą – Petra Pendzeja, sekretarzem – Petra Mostowego, bibliotekarzem – Iwana Olijnyka, kasjerem – Hrynia Komarnyckiego.
W 1904 r. czytelnia otrzymała nowe miejsce. Ksiądz W. Noskowski użyczył ogród, chatę, dwie stare stodoły, a dobrodziej Stepan Tanczakowski, “notariusz” ze Złotego Potoku, wielki zwolennik edukacji i oświaty, mecenas – sporządził kontrakt na główne towarzystwo “Proświty” we Lwowie, sformalizował “czytelnię “Proświty” pod zarządem i urzędowaniem ukraińskich chłopów z Lisieniec” (Stefan Tanczakowski c.k. Notariusz w Złotym Potoku. Tamże. S. 129). Jesienią “dzierżawcy” Hryn Komarnycki i Iwan Olijnyk “przywieźli gliny wapna najęli robotników chatę wybielili”. 21 listopada 1904 r. po nabożeństwie w cerkwi ks. W. Noskowski poświęcił czytelnię “i odprawił panichidę”. “Na zebraniu było obecnych około 70 ludzi kobiet nie było ani jednej zapisało się do członków czytelni “Proświty” około 30 mężczyzn chłopców nic” (Tamże. S. 131). Zebranie wybrało zarząd czytelni. Po 1904 r. czytelnia rozwijała się, rosła liczba jej członków. 21 listopada 1909 r. walne zgromadzenie czytelni “Proświty” (około 150 osób) odnowiło jej “starszyznę”. Przed I wojną światową majątek, uzyskany z działalności gospodarczej czytelni, dochodził do 1400 koron, czyli był znaczny. Ale “w Wojnie Światowej przepadły wszystkie Akta i pieniądze”, “i nim po wojnie założyła się czytelnia-to umarł kasjer Petro Pendzej” (Tamże. S. 131). Żadna informacja o działalności czytelni w latach wojny nie zachowała się.
“Trzeźwa wieś” W warunkach niewiarygodnej nędzy i pijaństwa w 1909 r. we wsi rozpoczęto ruch “za trzeźwą wieś”. Inicjatorami odrodzenia trzeźwości we wsi byli autor kroniki oraz Andrij Buriak. Oni “umówili się zrobić taką Agitację żeby wszyscy członkowie i nieczłonkowie (czytelni – I. P.) przysięgli w cerkwi nie pić przez cały rok wódki, i członkowie czytelni dali słowo że złożą swoją przysięgę”. O tym powiadomili ks. W. Noskowskiego. Po nabożeństwie “uklękła cała cerkiew do 300 ludzi dwa palce do góry i ks. Noskowski przyjął przysięgę” (Początek Trzeźwa wieś // Tamże. S. 138).
“Sicz” Z udziałem H. Komarnyckiego w 1910 r. założono towarzystwo “Sicz”. “Statut pozwalał robić ćwiczenia Ruchowe i Strażackie, dawać przedstawienia Amatorskie, śpiewy zabawy itd. W Towarzystwie wolno schodzić się w mundurach. Na pierwszym zebraniu siczy wybrano starszyznę: Hryn Komarnycki – koszowy, Maksym Horbatiuk – esauł, Wasyl Pidlisnyj i Pawło Mostowy – czytelnicy. Do “Siczy” zapisało się około 100 ludzi rozwijało się Pięknie” (Towarzystwo “Sicz” // Tamże. S. 31).
Przedsiębiorczość W 1910 r. z udziałem autora kroniki został zorganizowany wiejski kredytowy spółdzielnia “Raiffeisenka” (nazwana imieniem założyciela spółdzielni kredytowych w Niemczech Raiffeisena Friedricha Wilhelma), która obsługiwała mieszkańców dwóch sąsiednich wsi Sorok i Lisieniec. Na jej pierwszym walnym zgromadzeniu był przedstawiciel ze Lwowa i ks. W. Noskowski (“Raiffeisenka” Soroki i Lisieńce // Tamże. S. 32). H. Komarnycki był również założycielem we wsi pierwszej organizacji spółdzielczej. W 1911 r. on, kończąc ze swoim kolegą towarzyszem Hryniem Chomutem kursy spółdzielcze w Buczaczu, zorganizował we wsi małe towarzystwo spółdzielcze, do którego zapisało się “około 24 członków”, którzy i “rozpoczęli spółdzielczą gospodarkę”. W tym samym 1911 r. “odbył swój kurs” Onufrij Pendzej, który, jak i H. Komarnycki, jak widać z kroniki, również odgrywał ważną rolę w życiu społecznym wsi, w szczególności w jej ruchu spółdzielczym. W 1912 r. H. Komarnycki wyjechał na zarobek do Ameryki, zostawiając gospodarkę spółdzielczą w dobrym stanie.
I w dalekim kraju idee „Proświty”, pielęgnowane w ojczyźnie, nie opuszczały H. Komarnyckiego. Wraz z innymi „świadomymi Ukraińcami” wziął on udział w założeniu dwóch towarzystw „Proświty”: w 1916 r. w mieście Minneapolis (stan Minnesota), gdzie został wybrany jego przewodniczącym, oraz w 1917 r. w mieście Milwaukee (stan Wisconsin), gdzie przewodniczącym wybrano Wasyla Koszela, a Hrynia Komarnyckiego – skarbnikiem. Oba towarzystwa nosiły imię Tarasa Szewczenki. W tym samym mieście przy cerkwi istniało towarzystwo imienia Iwana Franki. „Towarzystwa pracowały, dawały przedstawienia, a dochody przeznaczały na ukraińskie dobre cele” (Amerykańskie Towarzystwo Proświty // Kronika... s. 26). „Towarzystwo długo nie istniało, bo towarzysze rozjechali się do pracy do innych miast” (Tamże). Do rodzinnego domu autor utworu powrócił po I wojnie światowej, kiedy dokładnie – nie sprecyzowano. Nie wiadomo również, z jakim majątkiem. O swoich dolarach nie wspominał, zapewne dlatego, że po prostu ich nie miał. We wsi działało kółko „Silśkyj hospodar” (Rolnik). Zgodnie z protokołem posiedzenia z 1 stycznia 1919 r. jego przewodniczącym był Petro Szymkiw, a sekretarzem – Ambrozij Mostowyj. „Towarzystwo otrzymało subwencję w postaci sprzętu rolniczego, a mianowicie: kosiarkę konną i płużek”. Z cytowanego materiału wynika, że mieszkańcy Leszczaniec w działalności gospodarczej otrzymali pomoc od rządu Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. „Ukraińskie dobre cele”, natchnione pobytem w Ameryce, przeniknięte troską o lud wiejski, o „zapijaczony naród”, nawracaniem go do elementarnej kultury w życiu codziennym, edukacji i oświecenia, H. Komarnycki bronił w rodzinnej wsi, gdy w warunkach „polskiej niewoli” przyszło głębokie uświadomienie konieczności obrony ukraińskich interesów. Wznowiono aktywną pracę na niwie oświaty, spółdzielczości itp.
Represje Gdy nastała polska władza, pisze H. Komarnycki, bez żadnych ku temu przyczyn na rozkaz komisarza policji Mychajła Adamowskiego aresztowano 32 chłopów. „Ich pokuli i wysłali na Brygidki do Lwowa” (Brygidki – nazwa znanego więzienia – I. P.), gdzie siedzieli 4 miesiące. Zwolniono ich dzięki aktywnym naleganiom Jego Ekscelencji metropolity Andrzeja Szeptyckiego, który „prawie codziennie odwiedzał więźniów na Brygidkach” (Iwan Kamieńskyj // Kronika… s. 5). Mało prawdopodobne, by tak mogło być: po okupacji Galicji Wschodniej Polacy aresztowali A. Szeptyckiego. W 1921 r. zakwaterowany we wsi oddział polskiego wojska urządził awanturę w gospodarstwach chłopów: „bili kury, kaczki, zabierali ser, masło, jajka (bo to był Wielki Piątek Polski). Ludzie usłyszeli taki rabunek, zbierali kury w worki i dalej uciekać w lasy, w rowy, gdzie kto mógł, inni prosili, płakali, ale nic nie pomagało…” (Tamże. S. 6). Za namową komisarza M. Adamowskiego, który był we wsi również zamiast wójta, żołnierze odwiedzili jego sąsiada Iwana Olijnyka, „i tamtej wybili mu wszystkie kury, a Olijnyk cierpiał, aż w końcu, gdy zabijali 12-letniego koguta, Olijnyk otwarcie stanął w obronie. Ja daję 2 kury, tylko nie bijcie mi tego koguta. Wtedy żołnierze rzucili się na Olijnyka z kolbami. Ze słowami: „ty świnio, ty chcesz Ukrainy”, zaczęli okładać karabinami, tak go obłożyli, że ciągnął krzyże przez 6 miesięcy, darmo biedak cierpiał, takie nadużycie było wobec Ukraińców ze strony nakazanych wójtów” (Tamże. S. 7). Według słów autora utworu, I. Olijnyk to „zawzięty Ukrainiec”, a M. Adamowski – „zawzięty Polak”, którzy „żyli sobie jak pies z kotem” (Tamże. S. 6).
Próba narzucenia języka polskiego „I wiele, wiele było wszelkich nadużyć i sporów, i znęcania się, a wieś cierpiała jak niewolę”, zaznaczono w kronice (Tamże. S. 9). W sierpniu 1922 r. nakazany wójt M. Adamowski i były wójt Petro Tabaka, zmówiwszy się, „napisali fałszywe pismo do rady okręgowej szkolnej” w Buczaczu, w którym informowali, że rzekomo Rada gminna na posiedzeniu 5 sierpnia 1922 r. uchwaliła, „że w szkole powszechnej ludowej w Leszczancach ma być polski język wykładowy w”
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandr BAŁABKO Zdjęcia Wasyla ARTIUSZENKI Tak, to było jego stulecie, dwudzieste… Urodziwszy się na jego początku, on, rodowity mieszkaniec głębokiej wsi Krymky, która teraz znajduje się w obwodzie donieckim, poszedł na ochotnika walczyć o pokój dla całego świata na frontach I wojny światowej. Był ranny, doznał kontuzji, ale wierzył, że przelewa krew przede wszystkim za rodzimą Ukrainę. Te swoje marzenia wcielał w poezjach, za które wtedy, w latach wywyższania Stalina jako zwycięzcy, mógł otrzymać ze 25 lat za kratami. Potem był wydział wokalny szkoły muzycznej, wydział dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu im. Szewczenki. W 1977 roku ja, również jego absolwent, przyszedłem do pracy do redakcji gazety „Kultura i żyttia”. I od razu trafiłem do działu muzyki, któremu przewodniczył Mychajło Iwanowycz. Choć niedługo przyszło mi z nim pracować ramię w ramię (przeniesiono mnie na tematykę działalności kulturalno-oświatowej, co wymagało częstych wyjazdów służbowych, a komuż jeździć, jak nie niedawnemu studentowi), ale tę naukę pamiętam przez całe życie. W tamtym czasie Hołowaszczenko właśnie z bólem, krwią i nerwami walczył o wydanie w „Muzycznej Ukrainie” dwutomnika wspomnień o Sołomii i jej listów. My całą redakcją kibicowaliśmy mu. Bo ówczesna cenzura bacznie śledziła to, aby nie było nawet aluzji do przejawów „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”. Na przykład w przedmowie do pierwszego tomu nalegano na usunięcie takiego wersu: „Ukraina dała światu trzy genialne kobiety – Łesię Ukrainkę, Ołhę Kobylańską i Sołomię Kruszelnycką”. Dlaczego trzeba usunąć? Mówiono, na wszelki wypadek, bo Ukraina „dała”, a Rosja – nie! I kiedy w 1978 roku wyszedł pierwszy tom, a potem drugi, otrzymałem je od Mychajła Iwanowycza ze szczerą dedykacją. A przecież w jego dorobku są też książki o Ołeksandrze Myszusze, Modeście Menczynskim, Ołeksandrze Koszyciu, innych wybitnych artystach… Przez 15 lat przemierzałem europejskie ścieżki Gogola, Kociubynskiego, Wynnyczenki, Marii Baszkircewej, Serża Lifara, innych, a do postaci Sołomii Kruszelnyckiej odważyłem się przystąpić dopiero w 2018 roku, rozpoczynając podróże od Biłej, Tarnopola, Lwowa i dalej – do Włoch. Ale tym razem powstała powieść „Kimono dla Butterfly. Z życia Sołomii Kruszelnyckiej” – z faktami prawdziwymi, domniemanymi, uzupełnionymi i zmyślonymi… I drogowskazem na tej drodze był dla mnie ów dwutomnik Mychajła Hołowaszczenki, któremu też dedykowałem powieść. Ja do dziś, kontynuując go, jestem w niewoli wysokiej muzyki, niezrównanego śpiewu, perypetii zakulisowego życia teatralnego, karkołomnych wydarzeń w życiu ostatnich wielkich europejskich kompozytorów... 23 listopada z okazji 100-lecia Mychajła Hołowaszczenki w Narodowej Bibliotece Ukrainy im. Jarosława Mądrego odbył się wielki wieczór literacko-artystyczny. My z dawnym bliskim przyjacielem Mychajła Iwanowycza, dyrygentem, chórmistrzem, profesorem, przewodniczącym Ogólnoukraińskiego Narodowego Związku Muzycznego Petrem Andrijczukiem kilka miesięcy przygotowywaliśmy się do tego wydarzenia. Dzięki kierownictwu jednej z najstarszych stołecznych bibliotek, w szczególności jej głównej bibliotekarce, organizatorce wielu literacko-artystycznych wydarzeń w tej eleganckiej sali przy ulicy Mychajła Hruszewskiego, Tetianie Skirdzie, z wyprzedzeniem wyznaczyliśmy datę i godzinę przeprowadzenia wieczoru. Ale dzień okazał się niepogodny – to z deszczem, to ze śniegiem – a na dodatek zapowiadany chór „Darnyczanka” nie mógł wziąć udziału, więc myślałem, że przyjdzie niewielu ludzi. I jakże radosnym było nasze zdziwienie, kiedy sala o 16.30 była prawie zapełniona! Gospodarze przygotowali wspaniałą wystawę książek Mychajła Hołowaszczenki ze zbiorów biblioteki. Wieczór zaczął się minutą ciszy ku pamięci tych, którzy oddali życie za wolność Ukrainy. Przez wszystkie te miesiące kontaktowaliśmy się z synem Hołowaszczenki, Tarasem Mychajłowyczem: przygotowaliśmy do pokazu slajdów szereg unikalnych zdjęć z archiwum rodzinnego, dołączając też swoje zdjęcia z panem Mychajłem. A przecież należało odnaleźć i zaprosić ludzi, którzy dobrze znali i kochali jubilata. Ówczesną redakcję „Kultury i żyttia”, oprócz mnie, reprezentowali znawczyni sztuki i działaczka społeczna Ołena Sedyk, znany ukraiński fotograf Wasyl Artiuszenko. A społeczność dziennikarską Kijowa – sekretarz odpowiedzialna Kijowskiej organizacji Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Ałła Malijenko. Głośnymi oklaskami P. Andrijczuk i O. Bałabko witaliśmy obecnych pojawienie się w sali legendy ukraińskiej szkoły dyrygenckiej, akademika, ludowego artysty Ukrainy Iwana-Jarosława Hamkała, który wystąpił ze wspomnieniami. Niewiarygodnie ciekawe szczegóły współpracy z Hołowaszczenką opowiedział znany ukraiński tłumacz Jurij Pedan. Jeśli przeglądać strony dwutomnika o Kruszelnyckiej, to wszystkie fragmenty recenzji, listy, wspomnienia w języku włoskim przetłumaczył właśnie pan Jurij. Miałem zamiar, poznawszy się, pokłonić mu się nisko. Tak też zrobiłem, razem się sfotografowaliśmy. Muzykologów i, właściwie, uczennice Hołowaszczenki, które pod jego kierunkiem zamieściły swoje pierwsze publikacje w prasie, reprezentowały doktor filozofii ze sztuki Wałentyna Kuzyk i Hałyna Stepanczenko, kandydat nauk o sztuce Iryna Sikorska, redaktor naczelna ukraińskiego czasopisma internetowego Ołha Holinska. One wtedy były młodszymi koleżankami takich znamienitych specjalistów jak Marija Zahajkewycz i Mykoła Hordijczuk, a teraz – same są znamienite i mają wysokie stopnie naukowe. Wystąpił ze słowami podziękowania dla wszystkich organizatorów i uczestników, czytał wiersze ojca oraz swoje syn Hołowaszczenki Taras, który przyszedł ze swoim synem Mychajłem. A nie lada atrakcją wieczoru stał się występ pieśniarski kierowanej przez Petra Andrijczuka kapeli bandurzystów Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki. Wieczór przekroczył zaplanowany harmonogram, ale wielu miało poczucie, jak wiele jeszcze nie zostało wspomniane, nie zostało powiedziane, nie zostało napisane o Mychajle Hołowaszczence, uosobieniu całej epoki naszej kultury na przełomie dwóch stuleci. Na koniec – dwa zamieszczone w książce poezji Tarasa Hołowaszczenki „Sicz bez szabli” wiersze Mychajła Hołowaszczenki w odstępie 42 lat. Ty tak Ukrainę kochałeś, Jak kochają ojciec i matka syna – Swoje jedyne dziecko – I cały naród tego uczyłeś. Lecz, widzisz, nie tak to się wiedzie, Czemuś gdzie cienko, tam i rwie się, Oto i u nas. Było ich mało – Tych wolnomyślicieli-kozaków, Lecz już teraz i tych nie stało, Po całym świecie rozrzuciła Ich zła dola biedaków. Jedni na Sybirze, za Uralem, Drudzy po świecie się rozbiegli. Jednych niedola zmuszała, A inni sami się wyrzekli Od matki naszej, Ukrainy, Gdzie się urodzili, wzmocnili I wyszli na ludzi. Lecz na próżno Zwiecie się synami Ukrainy, U was nie ma jej, nie ma. Wy splądrowaliście wszystko, co święte Dla serca każdego z nas, Zapomnieliście mowę mamy i taty, Dziadów i pradziadów… A was, Ukrainy wierni synowie, Dawno na wieki przeklęli. O, licho będzie, biada wam, Moim niegodnym ziomkom, Kiedy podniesie się Ukraina, Jak ojciec stanie przeciw synowi, A brat na brata nóż podniesie Za to, że służy moskalom. O, ile ludu tu zginie! A krwi, krwi! Boże mój! Poleją się rzeki po Ukrainie, Czerwonym stanie się morze sine, Kiedy za wolność Ukrainy Powstaną mściciele do boju! 27.11.1949 r.
Do domorosłych janczarów Chciałbym powiedzieć, lecz nie śmiem – Boję się, że dobrze nie potrafię, Ale czekajcie, nie spieszcie się, Ja postaram się… Bo pragnę Słowa swoje w pieśni włożyć. W życiu zaś jestem całkiem niezauważalny, Zawsze poważny, nieprzyjazny, I serce mam, jak na grzech, Wrażliwe, niczym kwiat delikatny, Ale i twarde, niby orzech. Jedno i myślę, i wiem – Że Ukrainę kocham, Że bardzo ciężko na świecie żyć Niewolnikiem niemym w rodzinnym kraju, Gdzie wszystko pełza, wszystko milczy. Oto i żyję, i nudzę się światem Pod bolszewickim ciężkim gniotem I nie dziwię się temu, Że już zapomniałem, że z Testamentem Umarł Taras. Chwała mu! Chwała tobie, przedziwny synu, Śpiewaku wielkiego kraju! Narodzie mój! Narodzie mój, obudź się wreszcie, Spójrz, co robią w Budapeszcie, Berlinie, Pradze i Sofii… Powiedz choć słowo – o, Mario! Że my jeszcze wszyscy nie oniemieliśmy, Że nie niewolnicy my, nie Mongołowie, Że w żyłach krew nie ostygła, Kozacka krew. Ona przecież gorąca I heroiczna u nas natura… Narodzie mój, zdejmij bielmo Z oczu swoich! Zrozum obłudę, W którą wprowadzili nas partokraci, Żeby zrusyfikować, obrać, Odebrać język mamy i taty, Żeby nie było w nas nawet wspomnienia, Że my kozaccy potomkowie, Żebyśmy i dalej razem z wami Byli pokornymi niewolnikami. Czyż jarzmo niewolników dremiących, Was i nie uwiera, i nie męczy, Czyż wam jeszcze nie obrzydły Te upokorzenia, krzywdy I wieczny strach, i los bydła? Czyż nie lepiej za wolność, Za szczęście rodzonego narodu Pójść na bój i tam skonać, Niż wiek w niewoli dożywać? O, Boże mój, dodaj nam siły, I wywyższ, i wznieś, Uratuj nam Matkę-Ukrainę, Naród od wstydu wybaw! 21.08.1991 r.
Tłumaczenie maszynowe
W Kijowskim literacko-memorialnym muzeum Maksyma Rylskiego (Golosijiwśkyj manuard) trwa wystawa indywidualna malarki i pisarki Walentyny Dawydenko „Rodzime brzegi”. Walentyna Dawydenko i Wałerij Franczuk. Walentyna Dawydenko to artystka o szerokim talencie twórczym. W jej dorobku znajdują się książki „Zielona gwiazda marca”, „Nocna wieża”, „Flet Euterpe”, „Białą lampę wniosę ci w noc”, tomik wierszy dla dzieci „Bajkowe fotografie”, przekłady współczesnych poetów włoskich. Jest współautorką wspólnego projektu z kompozytorem Iwanem Taranenką „Mistrz snów” – albumu piosenek jazzowych do wierszy Walentyny Dawydenko. Jej poezje zostały przetłumaczone na język angielski, grecki, hiszpański, włoski, polski i francuski. Pani Walentyna stworzyła 12 filmów telewizyjnych o współczesnych ukraińskich artystach w ramach cyklu „Artystyczny mansard”; jest autorką i reżyserką filmu telewizyjnego o Janie Pawle II „Gałązka sosny z ulicy Boccea”, autorką projektu „Barwy włoskiej Umbrii” – wystawy włoskich artystów w Kijowskiej miejskiej galerii „Ławra”. Jako grafik książkowy opracowała własny tomik poezji „Białą lampę wniosę ci w noc”, książkę prozatorską Uliany Hlibczuk „Dziewczynki” oraz tomik poetycki rzymskiej poetki Ticiany Colusso „Monolog oliwki”. Wystawy indywidualne Walentyny Dawydenko odbywały się w Ukraińskim funduszu kultury, Kijowskim domu uczonych NAN Ukrainy, Narodowym muzeum literatury Ukrainy, Narodowym muzeum ukraińskiej ludowej sztuki dekoracyjnej i in. Była uczestniczką plenerów na Słowacji, w Polsce, we Włoszech, a także uczestniczką ukraińsko-polskiego projektu artystycznego odtwarzania w malarskich płótnach architektury sakralnej kościołów na terytorium Ukrainy. Dzieła artystki znajdują się w prywatnych kolekcjach na Ukrainie, w Niemczech, Polsce, Kanadzie, Włoszech, Grecji, Macedonii, na Litwie i Słowacji. Pracuje w dziedzinie malarstwa i grafiki. Otwierając wystawę, poetka i tłumaczka Ołena O’Lir podkreśliła, że przyjaciele Walentyny Dawydenko zebrali się na święcie poezji i malarstwa, a to dwa skrzydła twórczości pani Walentyny. Jej dziełom malarskim właściwe są kontemplacja i skupienie, które w naszych czasach są rzadkością. Głos piękna brzmi cicho, przenikliwie, tylko najwrażliwsze ucho może go usłyszeć. W poezji jest wiele obrazów wizualnych, które mógł stworzyć tylko artysta. Również w wierszach jest dużo muzyki. Same pejzaże są romantyczne, nieco wyidealizowane, są tu motywy Kijowa, krajobrazy rodzinnej Czerkaszczyzny, Włoch. Narodowy artysta Ukrainy, laureat Szewczenkowskiej nagrody Wałerij Franczuk przypomniał, jak na początku lat 90. XX wieku Walentyna Dawydenko zaprosiła go do audycji radiowej. Od tego czasu zaczęła się ich znajomość. Również Wałerij Ołeksandrowycz wspomniał o pierwszej wystawie indywidualnej artystki. Przez lata, które od tego czasu upłynęły, pogłębiła się w swoich kolorach. Z okazji prezentacji nowej wystawy artysta podarował jej jedną ze swoich prac. Koleżanka Walentyny Dawydenko, dziennikarka Ołena Trofymowycz, wyznała, że ta swego czasu uczyła ją wielu rzeczy od zera, kiedy przyszła pracować do radia. Umiała przystępnie wyjaśnić, nawet jak trzymać mikrofon. Pani Walentyna ma dar dziennikarski od Boga, tak samo jak dar artystki i pisarki. – Początkowo chciałam zaprezentować na wystawie tylko cztery prace i nazwać ją „Pory roku 2022”. Z obrazów namalowanych po 24 lutego 2022 roku ułożyły mi się wiosna, lato, jesień i zima – opowiedziała Walentyna Dawydenko. – Obraz „Rodzime brzegi” dał nazwę ekspozycji, to brzegi z mojej małej ojczyzny Czerkaszczyzny, którą bardzo kocham. Osobiście dla mnie bardzo drogą pracą są „Górskie cyklameny”, szkic do nich stworzyłam przed samym początkiem wojny. A potem, z pierwszymi dramatycznymi momentami, kiedy zaczęło się bombardowanie Kijowa, poważnie rozważałam to płótno, jak i niektóre inne, jako nadające się do ochrony okien w mieszkaniu. Lecz później namalowałam obraz „Górskie cyklameny” i wspomniałam później w jednym z wierszy o początku wojny. „Moją szybę wtedy zasłoniły niebieskie całuny./Znalazłam ten szkic i nazwałam „Górskie cyklameny”. Od pierwszych dni wiedziałam, że nigdzie nie pojadę, ale wtedy jeszcze nie byłam pewna, czy wrócę do twórczości. Obraz „Chryzantemy” to wspomnienie dzieciństwa, rodzinne podwórko i kwiaty, które bardzo kochała moja mama. Również na wystawie zaprezentowałam akwarele-donaty, uzyskane z ich sprzedaży środki pójdą na potrzeby ZSU… Do autorki wystawy było niemało pytań od zainteresowanej publiczności. – Jak narodziła się piosenka „Mistrz snów”? – Było to ponad dziesięć lat temu. Dowiedziałam się, że kompozytor Iwan Taranenko napisał piosenkę do mojej poezji. Podziękowałam, chociaż pomyślałam, że wiersze, które piszę, jakby nie są do piosenek. Ale później u kompozytora narodził się cały cykl „Mistrz snów” pod tytułem jednej z moich poezji. Album audio pod takim tytułem zaprezentowano na międzynarodowym festiwalu muzycznym w Narodowej akademii muzycznej Ukrainy. Niedawno Iwan Taranenko grał swój koncert w sali Kijowskiej organizacji Narodowego związku kompozytorów Ukrainy i wspomniał o jednej z piosenek naszego albumu pod tytułem „Lot”. Ten wiersz napisałam bardzo dawno, ale nagle jego słowa okazały się oszałamiająco aktualne obecnie, w tym dramatycznym okresie ukraińskiej historii. I kompozytor wyraził życzenie, aby ta piosenka teraz zabrzmiała także w innych językach europejskich. Ogólnie w moim życiu było wiele takich twórczych skrzyżowań. Jestem wdzięczna tym artystom, którzy zainspirowali mnie w poezji i malarstwie i w wielu kwestiach pomogli. – To, co jest przedstawione na obrazach, widzieliście w życiu czy to wasza wyobraźnia? – Często to wrażenie z nowego miejsca, nowego kraju. Nie umiem malować abstrakcyjnie z wyobraźni. Potrzebuję emocjonalnego obiektu – pejzażu, nastroju. Chociaż ten obiekt nie zawsze można rozpoznać na mojej pracy, ale on jednak obrazowo jest obecny. Chcę podziękować Muzeum Maksyma Rylskiego za wspaniałą prezentację mojej wystawy i mojego wieczoru poetyckiego. To dom ze swoją atmosferą i jest mi ona tak samo bliska, jak poezja Maksyma Tadejowycza i jego przekłady. To unikalny człowiek, który jest poza czasem. – Opowiedzcie o miejscu Włoch w waszym twórczym życiu. – Jeszcze w dzieciństwie zobaczyłam w albumie reprodukcję obrazu Botticellego, zabrzmiała mi jak muzyka. Byłam tam po wielu latach jako dziennikarka na audiencji Papieża Pawła – Jana II. To było po awarii w Czarnobylskiej AES, kiedy Europa przygarnęła nasze dzieci. Zafascynował mnie melodyjny język włoski. Później go wyuczyłam, bo wymagały tego projekty twórcze. Z czasem zwróciłam się ku przekładom włoskiej poezji. Ułożyłam antologię włoskiej poezji od XII w. do współczesności. Tutaj przedstawiona jest twórczość 76 poetów, teksty, które nigdy nie były tłumaczone na język ukraiński. – Co możecie powiedzieć o współpracy z artystami? – Ona u mnie zaczęła się od ławy studenckiej. Nawet swoją pracę dyplomową nazwałam „Dar artysty – dar pedagoga”. Stworzyłam czternaście filmów o ukraińskich artystach, wśród nich także o Wałeriju Franczuku. Ten film kręciliśmy w muzeum pod otwartym niebem, jesienią. Również napisałam wiele artykułów o artystach. Wystawa Walentyny Dawydenko w Muzeum Maksyma Rylskiego potrwa do końca roku. Własna inf.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe