Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

CZAS NA „KOMISJĘ DLA PIĘKNA KIJOWA” NADSZEDŁ. ALE KTO JĄ STWORZY?

Слово Просвіти, №50 за 2004 рік

Potworny biurowiec z betonu i szkła, niedawno wybudowany na terenie rezerwatu „Starożytny Kijów” (na lewo od cerkwi św. Mikołaja Nabrzeżnego). Rok 2003. „Współcześni architekci wyrządzili szkodę starożytnym miastom Europy, prześcigając każdą Luftwaffe”. Josif Brodski. Przytoczone w epigrafie wypowiedzenie poety Josifa Brodskiego — laureata Nagrody Nobla, człowieka o globalnym światopoglądzie, głębokim i śmiałym myśleniu — dotyczy tych krajów Europy, które w pełnym tego słowa znaczeniu uważane są za europejskie; tutaj tradycje kulturowe, które kształtowały się wiekami, są jeszcze silne i dzisiaj, a życie publiczne regulowane jest prawem. A jak wiedzie się historycznym miastom naszego kraju, który przeżył tyle wstrząsów społecznych, idzie, nie zważając na zdobycie upragnionej niepodległości, i w którym do dziś panuje nihilizm prawny? Wyczerpującą odpowiedź na to pytanie można otrzymać, obserwując stosunek do dziedzictwa historyczno-architektonicznego w wielostronnej stolicy Ukrainy, najstarszym centrum cywilizacji wschodniosłowiańskiej — mieście Kijowie. Pomimo istnienia ustawodawstwa o ochronie zabytków, tak samo surowego jak na zachodzie, w historycznym jądrze Kijowa (właściwie, jak i w innych starodawnych miastach kraju) nie mniej intensywnie niż w niesławnych latach 30. XX wieku niszczy się całe historyczne budynki, w tym również te, które mają status zabytków architektury i historii, znajdujące się pod ochroną państwa. Na ich miejscach bardzo szybko wyrastają budynki-potwory z betonu i szkła o prymitywnych geometrycznych formach, które w krzykliwy sposób nie wpisują się w otaczające środowisko architektoniczne. Dokąd patrzą odpowiedzialne osoby państwowe i dlaczego przez lata niepodległości kraju, tak jak przez wszystkie lata władzy radzieckiej, nikt z winnych takiego barbarzyństwa nie poniósł kary adekwatnej do kolosalnych szkód wyrządzonych naszym narodowym wartościom duchowym? „Żywiołowy” parking pod murami cerkwi św. Mikołaja Nabrzeżnego. Rok 2003. Cerkiew św. Konstantyna i Heleny oraz dzwonnica. Widok ogólny od południowego zachodu. Plan i zachodnia fasada dzwonnicy przy cerkwi św. Konstantyna i Heleny. Rysunek inwentaryzacyjny I. Kedryna. Rok 1841. WANDALIZM REKONSTRUKCYJNY. Zrozumiałe, że nie chodzi o przekształcenie starodawnych miast w całkowite „nietykalne” rezerwaty i muzea, ale problemy współczesnego budownictwa miejskiego powinny być rozwiązywane w sposób racjonalny, rozsądny... Tak, jak dzieje się to w krajach kulturalnych, gdzie w nie mniejszym stopniu niż u nas tempo życia odbija się na historycznych centrach. Jednak tam, dla przykładu, dla budowy ogromnych budynków bankowych, biurowych, handlowych, hotelowych itp. wyznacza się (z reguły poza granicami historycznych dzielnic) specjalne działki, nazywane centrami „biznesowymi”; a starodawne części miast zachowują swoją „aurę”, swój historyczno-architektoniczny wizerunek, który kształtował się wiekami. Jest to charakterystyczne dla Paryża, Madrytu, Londynu, Wiednia, Budapesztu, Krakowa i wielu innych miast stołecznych Europy. Zatem fałszywe twierdzenia naszych rodzimych demagogów od architektury o tym, że rozwój stolicy Ukrainy zmierza drogą ogólnoeuropejską, nie odpowiadają rzeczywistości, a ci z naszych rodaków, którzy bywali za granicą, przekonują się o tym naocznie. Bezsprzecznie, w Europie do współczesnych potrzeb — niewielkich hoteli, pomieszczeń biurowych, sklepów — z powodzeniem przystosowuje się także starodawne budynki, jednak przy tym nie tracą one swojego autentycznego wyglądu. Jeśli, na przykład, bankier lub przedsiębiorca wynajmuje piękny budynek — zabytek architektury, to podpisuje umowę z odpowiednimi instancjami państwowymi o tym, że jest zobowiązany oszczędnie użytkować budynek, niczego w nim nie przerabiać, a w celu przeprowadzenia remontów zwracać się do specjalistów-konserwatorów. W ten sposób, zachowując dziedzictwo kulturowe, miasta Europy odczuwalnie zasilają swój budżet kosztem przyciągania turystów. U nas zaś — „zarzynają kurę, która powinna znosić złote jajka”. Każdy ukraiński, a często i zagraniczny „najemca” lub „prywatyzator”, otrzymawszy w swoje posiadanie piękny historyczny budynek, może otoczyć go wysokim płotem, wybić szyby w oknach, zdjąć dach i przetrzymać go w takim stanie rok lub dwa, a potem przyprowadzić komisję urzędników i otrzymać od nich pozwolenie na wyburzenie budynku jako takiego, który nie nadaje się do dalszego użytkowania. Przy tym od wszelkich wyrzutów sumienia za to, co się stało, urzędnicy łatwo się odżegnują: no przecież nie mogą zaglądać w każdą szparę w płotach! A tymczasem za płotem wyrasta wielopiętrowy nowy budynek, każdy metr „powierzchni użytkowej” którego (jeśli wznosi się go w centrum miasta) będzie przynosił jego właścicielom, rzecz jasna, o wiele większy zysk, niż gdyby pojawił się gdzieś na obrzeżach, gdzie zgodnie z prawem powinno być jego miejsce. Nowobudowlanym i rekonstrukcyjnym wandalizmem w Kijowie objęte są już prawie wszystkie jego rezerwatowe strefy ochrony architektury, gdzie zgodnie z obowiązującym prawem kategorycznie zabronione jest prowadzenie jakichkolwiek prac budowlanych na dużą skalę, a dozwolone jest jedynie odtwarzanie utraconych elementów architektonicznych. Bezprawne budownictwo obecnie coraz częściej ma miejsce na terenie Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego „Starożytny Kijów”, do którego wchodzi większa część Podola — najstarszej dzielnicy handlowo-rzemieślniczej Kijowa. Realne niebezpieczeństwo zagraża już na Podolu arcydziełom ukraińskiego baroku — budowlom kultowym XVIII wieku, stworzonym przez geniusza słynnego architekta I. Hryhorowicza-Barskiego. Te budowle sakralne słusznie są zabytkami architektury o znaczeniu narodowym, strefa ochronna których, zgodnie z obowiązującym prawem, powinna rozciągać się na nie mniej niż 50 metrów wokół nich po obwodzie. Chcę przypomnieć, że w porównaniu z dość gęsto zaludnionymi krajami Europy, w których wokół zabytków architektury wyznaczono często 300-metrową strefę ochronną, nasza norma jest śmiesznie znikoma, ale i ona jest stale naruszana. Przykładem takiego rażącego naruszenia prawa jest wzniesienie obok cerkwi św. Mikołaja Nabereżnego na Podolu, w odległości nie większej niż 20 metrów na wschód od świątyni, ujęcia wody z ceglanym pawilonem na górze. Fakt ten był aktywnie omawiany w mediach i wywołał negatywną ocenę opinii publicznej. Informowano, że budowa ujęcia została zrealizowana wbrew stanowisku wspólnoty cerkiewnej św. Mikołaja Nabereżnego, faktycznie na terenie dawnej posiadłości cerkiewnej. Kiedyś w tym miejscu, obok cerkwi, znajdował się cmentarz, dlatego podczas prac budowlanych znajdowano dużą liczbę ludzkich kości. Pawilon ujęcia, wzniesiony w pseudohistorycznych formach (przypominających cerkiewny baldachim), pstrokato pomalowany, wygląda absolutnie niestosownie w historycznym otoczeniu historyczno-architektonicznego rezerwatu „Starożytny Kijów”, na terenie którego znajduje się cerkiew św. Mikołaja Nabereżnego. Tworząc ostry kontrast ze szlachetnie wyrafinowanym obliczem architektonicznym starodawnej budowli sakralnej, pawilon ujęcia bezczelnie odwraca uwagę od zabytku, narusza wyobrażenie o chronologicznej kolejności i stylistycznych cechach zabudowy chronionego terenu Podola. Jeszcze jednym skrajnie negatywnym wydarzeniem w losach świątyni stało się wzniesienie od strony północno-wschodniej ogromnego wielopiętrowego budynku biurowego z betonu i szkła. Ta wielkoskalowa nowa budowla, zrealizowana zresztą bez należytego uzgodnienia z Zarządem Ochrony Zabytków his- Dokończenie na s. 12

s. 12 · strona oryginału ↗

Dokończenie. Początek na s. 11. historii, kultury i środowiska historycznego Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej, wizualnie pozbawiła świątynię dawnej monumentalności i faktycznie zniszczyła zabudowę zagrodową całego kwartału podolskiego rezerwatu (zginął także budynek z pocz. XX w. — ciekawy zabytek architektury w stylu modern, który stał w tym miejscu). Transport samochodowy, który obsługuje ten budynek-potwora, parkuje w zwartym rzędzie tuż pod murami świątyni, tworząc żywiołowy parking, co stwarza realne zagrożenie dla bezcennego arcydzieła architektury w razie wybuchu pożaru lub innego nieszczęścia. Należy zaznaczyć, że nawet w czasach radzieckich parkingi obok zabytków architektury były kategorycznie zabronione przez instrukcje ochrony zabytków. W czasach ukraińskiej niepodległości te instrukcje, pozostając dawnymi tylko na papierze, są stale łamane tam, gdzie pachnie dużymi pieniędzmi. Do wszystkiego dołączyła jeszcze jedna bieda — zaczęło się zawilgocenie ścian i sklepień budynku w wyniku naruszenia cyrkulacji źródeł podziemnych; do tego doprowadziły bezprawne nowe budowy wokół. Wszystkie te czynniki w atmosferze spalin samochodowych wyrządzają niepowetowaną szkodę unikalnemu zespołowi malowideł ściennych świątyni. LICZĄC TYLKO NA POMOC PAŃSKĄ. Wspólnota cerkiewna Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, kierowana przez jej proboszcza ojca Stefana, dokłada tytanicznych wysiłków dla zachowania unikalnej budowli sakralnej. Wielokrotnie wynajmowali mistrzów-konserwatorów (na własny koszt) w celu nałożenia izolacyjnego tynku na ściany części ołtarzowej świątyni, które stale zawilgacają od strony ujęcia wody. A na chodniku wzdłuż północnej fasady świątyni, aby choć trochę oddzielić parking, wspólnota zamówiła i ustawiła piękne ceramiczne wazy z kwiatami. Już nie pierwszy rok ojciec Stefan próbuje uzyskać od kijowskich władz pozwolenie na ogrodzenie choć niewielkiego terytorium z dawnej zagrody cerkiewnej, która, według znanych planów historycznych, przed rewolucją była dość znaczna. Jednak sprawa z jakiegoś powodu w ogóle nie rusza z miejsca. Nie może nie budzić niepokoju los jeszcze jednej budowli sakralnej Hryhorowicza-Barskiego, położonej również na Podolu przy ul. Szczekawyckiej 6/8 — cerkwi św. Dymitra. Budowla kultowa została wzniesiona ku czci świętego Dymitra z Rostowa wkrótce po kanonizacji tego wybitnego działacza cerkiewnego i społecznego, w latach 1756—1758. Początkowo cerkiew znajdowała się na drugim poziomie dzwonnicy przy starodawnej podolskiej cerkwi świętych Konstantyna i Heleny. W połowie XIX w. cerkiew św. Dymitra znacznie rozszerzono kosztem dobudowy do dzwonnicy od strony wschodniej prostokątnej bryły z trzema absydami. Na początku lat 30., kiedy z inicjatywy urzędników-ateistów zburzono cerkiew św. Konstantyna i Heleny, rozebrano również górny „dzwonny” poziom dzwonnicy z gruszkowatą kopułą. I mimo to ocalały do dziś korpus cerkwi św. Dymitra zachowuje charakterystyczne dla twórczego stylu Hryhorowicza-Barskiego cechy i prawnie posiada status zabytku o znaczeniu narodowym. Bez wątpienia ta budowla sakralna powinna być w państwowym programie odtwarzania wybitnych zabytków architektury sakralnej Ukrainy, zgodnie z którym odrodziły się już, jak feniks z popiołów, Sobór Michajłowski o Złotych Kopułach, Sobór Zaśnięcia Matki Bożej Ławry Peczerskiej, cerkiew Narodzenia Chrystusa na Podolu i inne. Jednak cerkiew św. Dymitra do tej pory znajduje się w bilansie sąsiedniej szkoły średniej jako sala sportowa. Ale najbardziej niepokoi fakt, że naruszając granice strefy ochronnej tego zabytku o znaczeniu narodowym (która, jak już wspomniano, powinna wynosić nie mniej niż 50 metrów), obecnie z porażającą szybkością wznoszony jest duży budynek. Stoi on niemal w zwartej zabudowie, w odległości 6 metrów, obok wschodniej (ołtarzowej) części budowli cerkiewnej, przeszkadzając w normalnym wizualno-estetycznym odbiorze tego wybitnego przykładu architektury ukraińskiego baroku. Nawiasem mówiąc, tę 6-metrową odległość właściciele nowej budowy zamierzają wykorzystać na przejazd samochodów ciężarowych. Ta okoliczność w przyszłości (kiedy budowli cerkiewnej przywrócą jej pierwotną funkcję duchową) będzie przeszkadzać w przeprowadzaniu procesji wokół świątyni. Martwi też to, że budowa nowego obiektu prowadzona jest wprost na terytorium, które kiedyś, jak potwierdza dostępna dokumentacja ikonograficzna, należało do zagrody cerkiewnej. Według świadectw miejscowych mieszkańców, w wyniku zakrojonych na szeroką skalę prac budowlanych, prowadzonych obok zabytku, w jego ścianach powstały i powiększają się pęknięcia, odpadają cenne elementy dekoracji fasad. Intensywny proces niszczenia budynku jest oczywisty także dla samego autora niniejszego artykułu, który oglądał go dwa lata temu przy pisaniu książki „Podolskie świątynie Kijowa” (wydanej w 2003 r. przez wydawnictwo „Technika”), gdzie cały rozdział poświęcono cerkwi św. Dymitra. Nie wiadomo, kto i kiedy oderwał tablicę ochronną z północnej fasady budynku. Obecnie znajduje się on w skrajnie niezadowalającym stanie technicznym i jeśli niezwłocznie nie zostaną przeprowadzone środki przeciwawaryjne, to wkrótce stracimy tę perłę. Zważywszy na wszystkie przytoczone wyżej fakty, zasługują na uznanie i wsparcie wysiłki na rzecz odrodzenia świątyni, które podejmują członkowie wspólnoty cerkiewnej imienia świętego Dymitra z Rostowa, która niedawno narodziła się na Podolu. Zwracają się oni z listami do różnych instancji, „pukają do drzwi” odpowiednich instytucji państwowych i chce się mieć nadzieję, że te drzwi dla nich się otworzą… Wierzę, że z Bożą pomocą znajdą się także sponsorzy — dobroczyńcy dla tej szlachetnej akcji. Na początku lat 90. autorowi tych wierszy — wówczas pracownikowi naukowemu instytutu „Ukrprojektrestawracja” — wraz ze znanym architektem-konserwatorem W. I. Korniejewą udało się zajmować opracowaniem projektu renowacji cerkwi św. Dymitra, wykonać niezbędne do tego badania historyczno-archiwalne. W procesie żmudnej, długotrwałej pracy ujawniono dokumenty historyczne (tekstowe i ikonograficzne), które pozwoliły stworzyć projekt na gruntownym poziomie naukowym, w zupełności wystarczającym, aby przywrócić budowli historycznie wiarygodny wygląd. Materiały projektowe przechowywane są w archiwum instytutu i mogą zostać wykorzystane do odtworzenia świątyni. Renowacja cerkwi św. Dymitra bez wątpienia przywróciłaby temu ważnemu pod względem kulturowo-historycznym i architektoniczno-artystycznym obiektowi Podola jego dawne znaczenie urbanistyczne. „ODTWARZANIE” CZY ZNIEKSZTAŁCANIE? Ostatnio w mediach zaczęły pojawiać się niepokojące doniesienia, że na Podolu, obok cerkwi Pokrowskiej — również arcydzieła Hryhorowicza-Barskiego — planowane jest „odtworzenie” jakiejś ormiańskiej cerkwi. Według źródeł historycznych cerkiew ormiańska na Podolu rzeczywiście istniała, ale spłonęła podczas pożaru. A w połowie XVIII wieku obok jej dawnych fundamentów wzniesiono cerkiew Pokrowską, która dotrwała do naszych czasów, dobrze zachowując swój barokowy wygląd. Jeśli chodzi o starodawną cerkiew ormiańską, to o jej wyglądzie architektonicznym, materiałach, formach, konstrukcjach nie zachowały się żadne informacje. Dlatego zrozumiałe jest, że w jakichkolwiek kiczowato-historycznych, supernowoczesnych czy innych formach nie zbudowano by ponownie cerkwi ormiańskiej, ta nowa budowla będzie niedopuszczalnym nonsensem, podobnym do wspomnianego już pijalni wód obok cerkwi św. Mikołaja Nabrzeżnego. Aby zaspokoić potrzeby religijne kijowskich Ormian, można znaleźć w mieście wystarczająco dużo innych placów, bardziej odpowiednich do tego celu, nie spekulując faktami z odległej historii, które dla samych Ormian na dzień dzisiejszy nie są paląco aktualne. Wielu naszych rodaków ma teraz możliwość wyjeżdżania za granicę i widzenia na własne oczy, jak w cywilizowanych krajach dba się o dziedzictwo historyczno-kulturowe, w szczególności architektoniczno-artystyczne. Mimowolnie nasuwa się pytanie: dlaczego takiego stosunku do dorobku kulturowego nie ma u nas na Ukrainie? Przecież to dziedzictwo jest nieodłączną częścią ogólnoludzkiej skarbnicy kultury, a ukraiński rząd wielokrotnie podpisywał różne umowy na szczeblu międzynarodowym (karty, konwencje) o dbałości o zabytki architektury i historii, zachowaniu autentycznego wyglądu zabytków w strefach ochrony architektury, historycznych krajobrazów naturalnych itd. Przecież bez tego nie ma co liczyć, że nasz kraj kiedykolwiek jako równy zostanie przyjęty do światowej wspólnoty. Pozwolę sobie zauważyć, że za sytuację, która wytworzyła się w kraju, za panujące bezprawie, odpowiedzialni są nie tylko urzędnicy, którzy płaszczą się przed inwestorami i zleceniodawcami różnych prac budowlano-rekonstrukcyjnych, ale, i nie w ostatniej kolejności, ambitni architekci, którzy pragną sławy i wielkich zarobków. Bezceremonialnie zagarniają strefy chronione swoimi nowymi budowlami, bezkarnie niszcząc „rekonstrukcjami” zabytki architektury. Ktoś z dziennikarzy nazwał ten proces „rekonwracjami”, mając na myśli aż nadto rozpowszechnioną ostatnio praktykę łączenia prac restauratorskich i rekonstrukcyjnych, które zniekształcają zabytek do niepoznania. Właśnie tacy pseudoarchitekci, Portret świętego Dymitra Rostowskiego. XVIII w. którzy przy obecnych stosunkach rynkowych stali się właścicielami prywatnych pracowni twórczych, mają status urzędników różnych szczebli i, co za tym idzie, aktywnie uczestniczą w działalności (a dokładniej — w antydziałalności) różnorodnych organów ochrony zabytków. Z powodu wspomnianych okoliczności uważam, że warto byłoby stworzyć specjalny komitet ds. ratowania narodowych wartości artystycznych, do którego weszliby intelektualiści, wykształceni, patriotycznie nastawieni ludzie różnych profesji, którzy nie kierują się celami komercyjnymi. W czasach przedrewolucyjnych istniały, jak wiadomo, takie organy, jak „Cesarskie Towarzystwo Archeologiczne”, „Komisja dla piękna miasta” itp. I w naszych czasach w wielu historycznych centrach Europy problemy ich współczesnej zabudowy rozwiązują rady honorowych obywateli. A kiedy zdarzają się przypadki naruszenia norm urbanistycznych, to odpowiedzialność spada na architektów, którzy są zobowiązani gruntownie znać ustawodawstwo swojego kraju i których za błędy oraz naruszenia pozbawia się licencji. Czas już i do naszego ustawodawstwa o ochronie zabytków wnieść odpowiednie uzupełnienie o bezpośredniej odpowiedzialności architektów i innych projektantów za ich dzieła. Mychajło DEHTIAROW, historyk sztuki, członek Związku Artystów Ukrainy, członek rzeczywisty Nowojorskiej Akademii Nauk P.S. Kiedy ten materiał przygotowywano do druku, redakcja gazety otrzymała dodatkowo od proboszcza cerkwi św. Mikołaja Nabrzeżnego ks. Stefana Jaremczuka jeszcze bardziej porażającą informację: wbrew decyzji Rady Kijowskiej (z 23 października 2003 r. nr 122 (995)) o zwrocie w stałe użytkowanie działki ziemi przy cerkwi i, lekceważąc obowiązujące ustawodawstwo o ochronie zabytków, obecnie administracja państwowa rejonu podolskiego (przewodniczący Hryhorij Romaniuk) wszelkimi sposobami wspiera firmę „Harantija-Nabereżna” w budowie prywatnego hotelu na niewielkiej działce pomiędzy perłami architektury narodowej — cerkwiami św. Mikołaja Nabrzeżnego i św. Eliasza. Przy tym planowane jest zniszczenie granitowego Krzyża z dzwonem, ustawionego w 1993 roku przez Kijowski Fundusz Kultury według projektu architekta A. Ihnaszczenki i poświęconego przez nieżyjącego już patriarchę Wołodymyra (Romaniuka). „Wszystkim tym, którzy złożyli życie swoje na ołtarzu Ukrainy” — represjonowanym duchownym i wszystkim wiernym Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej. Przewiduje się również zniszczenie grobów duchownych na zamkniętym w latach 30. XX wieku cmentarzu przycerkiewnym, położonym na terenie cerkiewnym. Plan posiadłości cerkwi św. Dymitra. Rysunek z 1863 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn