Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

UCZCIWOŚĆ WOBEC SIEBIE NAWET

Слово Просвіти, №50 за 2004 рік

1. Jestem pewna, że niektórych oburzy moje prowokacyjne pytanie: czy potrzebny jest podręcznik do etnologii? Jednak nikogo nie zdziwi inne, bardziej tolerancyjne: jaki powinien być podręcznik do etnologii? Na ten temat zawsze znajdzie się coś do powiedzenia. Być może ja też wyrażę własną opinię, ale nie teraz. Mam przed sobą podręcznik „Ukraińska etnologia”, wydawnictwo „Znannia” z 2004 roku, drugie wydanie. Rozdźwięk między oboma wydaniami to aż dziesięć lat. Czy więc ten podręcznik jest aż tak potrzebny? Szczery patriota mnie nie zrozumie, dla niego to rzecz święta i może on wyliczyć na palcach obu rąk wszystkie narodowe świętości, których czczenie wielu drażni i często bywa wyśmiewane przez mniej świadomą ukraińską młodzież oraz zagorzałych ukrainofobów. Nie chciałabym zaszkodzić tej książce, z której się nie uczyłam i uczyć nie będę, ale przeczytałam ją i postanowiłam wyrazić przemyślenia na temat jej pojawienia się. Jeśli przypomnieć samą historię nauki etnograficznej, to napotykała ona na znacznie większy opór ze strony władz niż całkowicie zakazana ukraińska nauka historyczna. We wszystkich czasach było to podejrzane i, według słów Iwana Franki, „niebezpieczne zajęcie”. Warto wiedzieć dlaczego. 2. XX wiek rejestruje proces upadku i stopniowego wymierania ludowych zwyczajów, obrzędów, sztuki, a etnograf przypomina zbieracza kłosów po żniwach na polu, które wkrótce pokryje się śniegiem. Kto zebrał zboże wcześniej i gdzie przechowuje plony? Wiedza, nasze ukraińskie Wedy, przechodzi z rąk do rąk, z ust do ust, ale ogniwo czasem pęka, nie ma komu przekazać, żadna ręka nie wyciąga się naprzeciw... Wiedza musi być przekazywana. To podstawowa zasada kultury. To, co znika ze świadomości, pozostaje w niezgłębiony sposób na poziomie podświadomym, w pamięci genetycznej następnych pokoleń. Najtrwalsze przed zapomnieniem okazują się typy twarzy i charaktery, skąd być może pochodzi mit o poprzednich wcieleniach i nowych narodzinach. Najlepszymi słowami pociechy dla tego, kto opłakuje, będą: „On jeszcze wróci”. Charakterystyczne, że uderzające powtórzenia wyglądu, usposobienia, znaków na ciele odbywają się poza wolą człowieka i bez jego udziału. Stąd wiara w Los. Na pewnym poziomie rozwoju intelektualnego zaczyna to niepokoić człowieka i wychodzi on zbierać kłosy na polu, nad którym panują nie okresowe zmiany pór roku czy dnia, a zegar odliczający lata życia. Jeśli nie zdąży zakończyć pracy, na jego miejsce przyjdzie ktoś inny. To potężny instynkt samozachowawczy rodu. Znacznie gorzej jest człowiekowi, który został wyrwany z rodzinnego środowiska i nie ma kogo zapytać, a do tego mieszka daleko, w mieście. Bardzo go to zuboża, przede wszystkim jako twórcę. Musi mówić tylko o sobie, nie jest w stanie znaleźć oparcia. Właśnie to dzieje się obecnie z ukraińską kulturą, w szczególności z literaturą, wreszcie dzieje się w świecie, który się globalizuje. Totalna komercjalizacja nie pozostawia miejsca na bezinteresowną służbę zmarłym i nienarodzonym rodakom. Chociaż Guillaume de Beauplan pisał kiedyś, że Ukraińcy żyją dniem dzisiejszym, nie oznaczało to, że nie pracowali na przyszłość. Bo skąd w takim razie wzięliśmy się my? 3. Praktycznie wszystkie współczesne podręczniki do historii i etnologii wysuwają tylko jedną ogólnie przyjętą teorię pochodzenia narodu ukraińskiego — słowiańską, kultywując Trypole. Taka jednomyślność nie świadczy o wolności myśli, a raczej o porozumieniu. Słowianie wchłonęli niemało plemion, a w V wieku po Chrystusie na terytorium przyszłej Ukrainy przybyło wielu ludzi z Bałkanów, a także plemiona celtyckie, które pozostawiły po sobie toponimię oraz zwyczaje i podania, które zlały się z właściwie słowiańskimi. Nie istnieje monolityczny naród, chyba że jest bardzo mały i żyje w geograficznej oraz politycznej izolacji od dawna. Być może sprzeczność między Wschodem a Zachodem ma właśnie takie genetyczne podłoże, ale to w żadnym wypadku nie jest podstawa do separatyzmu, a wiedzieć czy informować o takich rzeczach nie oznacza zagrożenia dla bezpieczeństwa narodowego. Dla mnie wzorem naukowego i filozoficznego podejścia do etnografii jest artykuł profesora Fedora Wowka (1847—1918) „Sanie w rytuale pogrzebowym na Ukrainie”. Właśnie takie konkretne podejście w kontekście badań światowej nauki jest w stanie dowieść wspólnoty pochodzenia różnych grup etnograficznych. W podręczniku, nad którym rozmyślam, jest bardzo wiele porównawczych charakterystyk różnych regionów Ukrainy. Sama jestem nosicielką kultury ludowej, bo wyrosłam na Bojkowszczyźnie i mogę dodać coś od siebie. Na przykład odnośnie świętowania Piotra i Pawła czy Iwana Kupały w mojej wsi. Tam nawet domy dekoruje się nie takimi ziołami, jak w sąsiedniej wsi Nahujowice. Cóż więc mogę twierdzić o bycie innego narodu, który z pewnością jest tak samo niejednorodny? Zatem przede wszystkim trzeba szukać w całej tej różnorodności jakichś szczególnych cech, stosując nowoczesne metody badawcze. Właściwie zmierzam do tego, że stworzenie podręcznika do etnologii to bardzo trudna sprawa. Ten podręcznik napisał cały zespół autorów pod kierownictwem Stepana Pawluka. Uczeni porozumieli się między sobą, jaki ma on być. Ciekawie byłoby, gdyby taki nowoczesny podręcznik napisał jeden człowiek. Byłby bardziej konceptualny i mniej encyklopedyczny. Moim zdaniem nie warto było ograniczać się do archetypów związanych z chrześcijaństwem, a bardziej orientować się na archetypy nakreślone przez autorytatywnego C.G. Junga. Ja osobiście nie zgadzam się z mitem, że chrześcijaństwo organicznie wrosło w świadomość Ukraińców. Równolegle rozwijała się kultura pogańska, ROZKOSZ Z KSIĄŻKĄ Paul MAAR. Co dzień to sobota. — Winnica: Tezyc, Soniasznyk, 2004. — 160 s. (oprawa). O tym, że każde dobre życzenie (nawet najbardziej niedorzeczne) może się zrealizować, marzą nie tylko dzieciaki, ale i dorośli. A jednak może. Pewnego razu do waszych drzwi zapuka mały cętkowany potworek (czy poczwara?) i bez waszej zgody zacznie spełniać wasze zachcianki. Najważniejsze — uwierzyć, a do tego trzeba przeczytać książkę. Jestem pewna, że spodoba się wszystkim. Bohdan BOJCZUK. Trzy powieści. — Kijów: Fakt, 2004. — 376 s. (oprawa). A tej książki dzieciom lepiej nie dawać. Niech podrosną. A trzema nowymi powieściami Bohdana Bojczuka, członka Grupy Nowojorskiej, rozkoszujcie się sami. Szczere „Krajobrazy podglądacza”, gdzie erotyka i cynizm przeplatają się z dowcipem, romantyczny „Alipiusz II i jego narzeczona” oraz nostalgiczno-filozoficzne „Życie z Alicją poza lustrem”. Kogoś to zaszokuje, komuś się spodoba, ktoś będzie rozpoznawał siebie w bohaterach. „Nikt nie jest w stanie oprzeć się miłości młodej dziewczyny” — twierdzi autor (czy bohater). Obrona i atak, szturm wymarzonych zamków i… alkohol. Chcecie — przyjmujcie, nie chcecie — nie, wszak czytanie to rzecz bardzo intymna. Nazar FEDORAK. Ogród boskich owadów. — Iwano-Frankiwsk: Lileja-NW, 2004. — 180 s. (oprawa). Wybrane poezje Nazara Fedoraka, wydane przez „Lileję-NW”, mogą być wspaniałym prezentem dla waszych przyjaciół dzięki oprawie i rysunkom Jurka Kocha. Ale lepiej — podarujcie je samym sobie. Tutaj jest wszystko, co wiecie, ale w obrazowaniu odbiorą Państwo na nowo. „Kiedy odchodzą przyjaciele żartem / Zegary stają i ciężko / Błąkać się po świecie białym, droga ptaszyno, / Do gniazd powracając chwiejnie”. Poezja rozpaczy i miłości — przejmująca i powabna. Trzeba ją dawkować jak dobre wino, przejąć się nią i przesiąknąć, zmoknąć do nitki w deszczu uczuć, by jakoś, gdzieś, komuś — słowami lirycznego Bohatera — wyszeptać modlitwą: „Zatrzymać się choć raz przed tobą, / Pochwycić iskrę z wiecznego ognia. / Takich nocy sobie na śmierć nasnię, / Na cztery strony świata położę głowę!..” Wołodymyr PANCZENKO. Wołodymyr Wynnyczenko: paradoksy losu i twórczości. — Kijów: Twim inter, 2004. — 288 s. (opr.). Historia życia i twórczości utalentowanego pisarza i Wodza, który się nie spełnił. Próba obiektywnego przeanalizowania wszystkich sprzecznych faktów biografii i wypełnienia luk. Spuścizna epistolarna i opowieść o Wynnyczenku-człowieku. Złamane kobiece serca i szczerość z

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn