Strona · s. 6strona oryginału ↗
POJEDNANIE, POROZUMIENIE, UZNANIE
Слово Просвіти, №50 за 2005 рік
Temat pojednania weteranów Wielkiej Wojny Ojczyźnianej oraz żołnierzy UPA pozostał trudnym dziedzictwem przeszłości. Czy w ogóle możliwe jest pojednanie dwóch antypodów, dwóch wrogów w minionej walce i czy jest ono potrzebne w takiej formie, w jakiej jest proponowane? Metodami, które są w tym celu stosowane, problemów nie da się rozwiązać, ponieważ istnieją głębokie sprzeczności w postrzeganiu wydarzeń historycznych, naszej teraźniejszości oraz dalekiej przeszłości. KONTYNUACJA TEMATU HISTORYCZNE ŹRÓDŁA PROBLEMU Sprzeczności są wpisane w same podstawy naszej rzeczywistości. Od czasów rozpadu Rusi Kijowskiej terytorium Ukrainy przez długie lata było podzielone na oddzielne regiony z często przeciwnym ustrojem, odmiennymi zwyczajami i tradycjami, gdzie każda nowa władza wprowadzała swoje porządki, kształtowała swoją wizję historii. Jak sprowadzić tę wizję do wspólnego mianownika? Szukając obecnie prawdy w kwestiach wzajemnych relacji między weteranami Wielkiej Wojny Ojczyźnianej a żołnierzami UPA, możliwości ich pojednania, logicznie byłoby zlecić historykom przeanalizowanie dokumentów archiwalnych i zaproponowanie własnej wizji problemu. Ale cały problem w tym, że te dokumenty historyczne pisane były przez zwaśnione strony, a obraz przeciwnika w nich jest czarniejszy od smoły. Jak, jakimi barwami śledczy NKWD, który urodził się nie wiadomo gdzie poza Ukrainą i nie ma najmniejszego pojęcia o historii Ukrainy Zachodniej, mógł malować w protokole przesłuchania obraz żołnierza UPA? Tak samo, jakimi epitetami mógł obdarzać tego śledczego represjonowany rodowity mieszkaniec Ukrainy Zachodniej? Dlatego przy całym szacunku do dokumentów archiwalnych, tutaj lepiej kierować się ogólnymi przesłankami historycznymi i prostą logiką. Po rozpadzie Rusi-Ukrainy na oddzielne posiadłości praktycznie w każdym rdzennym Rusinie, pomimo polityki okupacyjnej, żyła idea ukraińskiej jedności. Jej tak i nie udało się wytępić kolejnym władcom, choć w ruch szło wszystko: od broni po łapówki, zdradę i kłamstwo. Tę praktykę kontynuowali, każdy na swój sposób, nowi gospodarze. Kultywowano stworzony obraz wroga, naród rozbijano i dzielono według różnych cech — na swoich i obcych, wschodniaków i zachodniaków, przyjaciół i wrogów. Szkalowanie i zombifikowanie rdzennej ludności prowadzono metodycznie i celowo, byle tylko wytępić uczucia narodowe, miłość do rodzinnej ziemi, najmniejsze myśli o własnym państwie, narodowej Ojczyźnie. I metoda działała: znajdowano wrogów tyle, ile było trzeba. Wróg był potrzebny jako cel do wyrzucenia energii. Historia podzieliła Ukrainę na oddzielne regiony, które dostały się różnym władcom. Pierwszą złamaną gałęzią z naszego wspólnego drzewa stała się Ruś Zakarpacka, która prawie dziewięć wieków była pod obcym panowaniem. Nowi władcy zajęli tutaj najlepsze, urodzajne ziemie, wypierając rdzenną ludność w góry, zaczęli zachowywać się jak prawowici gospodarze. Kraj poddał się madziaryzacji, językiem urzędowym stał się węgierski. Urzędnicy, szkoły, armia stały się węgierskimi, po ukraińsku rozmawiali tylko drwale i pasterze wysoko w górach. Czas pracował na nowy reżim, zmieniały się pokolenia, postępowało rozwarstwienie społeczeństwa: jedni otwarcie wspierali nowe porządki, drugim było nie do tego, a trzeci — wahali się, w zależności od okoliczności. Tak, nawiasem mówiąc, było podczas wszystkich zmian. Rdzenni Rusini Zakarpacia, pozbawieni swoich praw, byli zmuszeni przetrwać, ale nie zapominali o swoim. I kiedy w 1939 roku zaistniały odpowiednie warunki, proklamowali swoje niepodległe państwo — Ukrainę Zakarpacką. Lecz z tym nie mogli pogodzić się ani hortyści, ani faszyści, ani bolszewicy. I utopili młode państwo we krwi. Radziecka Ukraina nie wstawiła się za swoimi jednokrwistymi braćmi, nie podała ręki pomocy. Wyzwalając podczas wojny Zakarpacie od Niemców, bolszewicy jednocześnie prowadzili poszukiwania Augustyna Wołoszyna — Prezydenta Ukrainy Zakarpackiej, którego należało zniszczyć jako wroga ludu. Oto jak brat „wspierał” brata. A weźmy inne regiony — Galicję i Wołyń, które również przez stulecia były okupowane przez sąsiadów. Wydawało się, że po brutalnej polonizacji i pacyfikacji lat trzydziestych nic ukraińskiego tutaj nie zostanie. Prowadzono aktywną ofensywę na ukraińskie organizacje społeczne i stowarzyszenia, na ukraińską szkołę i ukraiński Kościół. Na próżno siły lewicowe spoglądały z nadzieją za drugą stronę Zbrucza. Nie domyślały się, że po traktacie ryskim kierownictwo bolszewickie zawarło z Piłsudskim tajne porozumienie o walce z przeciwnikami politycznymi. Niemniej jednak, kiedy w 1939 roku zgodnie z paktem Mołotow-Ribbentrop wojska radzieckie wkroczyły na terytorium Ukrainy Zachodniej, witano je — kto czerwonymi, kto niebiesko-żółtymi flagami; a kto — przyglądał się, co z tego wyjdzie. Ludzie oczekiwali zmian i nie mogli sobie wyobrazić, że zaledwie po dwóch latach zostanie tu represjonowanych 10% ludności, cały kwiat ukraińskiej inteligencji znajdzie się w kazamatach, na zesłaniu. Odwiecznym marzeniem miejscowych chłopów była własna ziemia i każdy z nich dorobił się w swoim życiu swojego, choćby niewielkiego, skrawka ziemi, a władza radziecka wszystko to zabrała. Do przechowywania zbiorów i utrzymania inwentarza zamożniejsi chłopi mieli solidne budynki, duże stodoły pod blachą, a teraz wszystko to bezbożnie skonfiskowano, a ich zrobiono parobkami lub wysłano na Sybir. Ludzie żyli w strachu. U wielu pojawiła się nostalgia za Austro-Węgrami, za starymi porządkami. A zagraniczne stacje radiowe, jak na złość, podrzucały oszałamiające projekty nowego porządku i to robiło swoje. Kiedy zaś po odwrocie wojsk radzieckich otworzyły się drzwi więzień i ludzie zobaczyli morze krwi oraz zamordowane ciała, to przerazili się. SPOTKANIE z wielu obwodów Ukrainy, czołowe miejsce wśród których zajmował pułkownik Wasyl Łewkowycz (Woronyj). Mówiono o rozwoju patriotycznego wychowania współczesnej młodzieży, historycznych przesłankach rozwoju ruchu patriotycznego na Ukrainie oraz drogach współpracy organizacji Bractwa Żołnierzy UPA, Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów i Wszechukraińskiej Młodzieżowej Organizacji Społecznej „Młoda Proświta”. Przy dźwiękach bandury wszyscy razem śpiewali liryczne, żartobliwe, kozackie i powstańcze pieśni. To spotkanie bardzo spodobało się zarówno organizatorom, jak i gościom, i pojawiła się propozycja organizowania częściej takich spotkań nie tylko w zachodnich regionach Ukrainy, ale i na wschodzie. Bohdana ZASTAWSKA
Zerwała się ostatnia nić zaufania do braci ze Wschodu. Nieprzypadkowo część obywateli powitała Niemców kwiatami. Pewną rolę odegrał tu wizerunek niemieckiego porządku z czasów wspólnego przebywania w monarchii austro-węgierskiej. Część mieszkańców Galicji kształciła się w Wiedniu i Berlinie. Co więcej, znaczna grupa członków OUN i innych ukraińskich organizacji, którzy w 1939 roku uciekli przed bolszewikami za San, teraz wraz z Niemcami wracała do Lwowa. To oni właśnie proklamowali we Lwowie 30 czerwca 1941 roku państwo ukraińskie. Lecz kiedy do Lwowa wkroczyli Niemcy, zwłaszcza gdy nie uznali samoproklamowanego państwa ukraińskiego i wysłali jego kierownictwo do obozów koncentracyjnych, ludzie zrozumieli, że między okupacyjnymi wojskami niemieckimi a tymi Niemcami, na których swego czasu z podziwem patrzyła cała Europa, jest kolosalna różnica. Ludzi po raz drugi oszukano. Stosunek do Niemców radykalnie się zmienił i z czasem przerodził w zbrojną walkę. Weźmy jeszcze jeden region. Największa część Ukrainy przez prawie 350 lat była w składzie Rosji i ZSRR. Prowadzono tu politykę rusyfikacji, a w czasach radzieckich — jeszcze dodatkowo internacjonalizacji: ojczyzną dla wszystkich obywateli, niezależnie od przynależności narodowej, był Związek Radziecki. Nie można pominąć tego, że przez lata władzy radzieckiej, w wyniku wielkich głodów, kolektywizacji, industrializacji, wyniszczenia ukraińskiej inteligencji oraz odpowiedniej pracy politycznej, znacznie zmienił się tu skład ludności, jej mentalność, jej reagowanie na wydarzenia polityczne. Sprzyjała temu również migracja ludności jako składowa polityki państwowej, mieszanie się narodów, utrata przez wielu z nich tożsamości narodowej. Część zdegradowanych Ukraińców już nie obrażała się, gdy nazywano ich chochołami. Sami też tak siebie nazywali. To również pogłębiało różnice między mieszkańcami Wschodu a mieszkańcami Zachodu. NA WOJENNYCH ROZDROŻACH W przededniu wojny naród ukraiński był rozszarpany nie tylko terytorialnie, ale i pod względem orientacji politycznej. W każdym regionie prowadzono własną politykę, kultywowano własne poglądy, własną postawę obywatelską. I jeśli w Radzieckiej Ukrainie młode pokolenie kształtowało się pod wpływem panujących melodii tamtych czasów „Szirokaja strana moja rodnaja” czy „Z piesniej o Stalinie naczinajem my dień”, to na Zachodniej Ukrainie były to motywy „Boże Wielki, Jedyny, nam Ukrainę chroń” oraz „Szcze ne wmerła Ukraina”. Właśnie te dominujące melodie na wschodzie i zachodzie Ukrainy kształtowały pojęcie ojczyzny, synowskiego obowiązku. Były one różne na tych rozdzielonych rzeką Zbrucz ziemiach. Historia wyraźnie podzieliła Ukrainę na regiony i uformowała dwa typy Ukraińców, z których każdy kochał swoją ojczyznę, ale na zachodzie Ukrainy tą ojczyzną była Ukraina, a na wschodzie — „nieobiatnyj Sowietskij Sojuz”. Wojna i czasy niemieckiej okupacji były wielką próbą dla całego narodu. „Przygotowawcze” dwa lata (1939—1941) nie zdołały w krótkim okresie zmienić mentalności mieszkańców Zachodu i zjednoczyć ich z mieszkańcami Wschodu w jeden bratni naród. Przeciwnie, pogłębiły one konfrontację. Innej odpowiedzi na ówczesną politykę bolszewików nie można było oczekiwać. I dlatego reakcja na niemiecką okupację, zwłaszcza na początku wojny, okazała się różna. Z czasem na całej Ukrainie rozpoczęła się wojna partyzancka. Obie siły walczyły z Niemcami, ale pod różnymi sztandarami. I wielkim błędem kierownictwa ZSRR, zwłaszcza kierownictwa USRR, było to, że nie potrafili zjednoczyć tych dwóch antyfaszystowskich nurtów w jeden wielki strumień. Miejscami sytuacja układała się tak, że dwa przeciwstawne zgrupowania partyzanckie znajdowały między sobą porozumienie (pochód Kowpaka na Karpaty przez terytorium UPA nie mógłby się odbyć bez takiego porozumienia. Przypomnijmy, jak dotkliwie odczuwał to komisarz Rudniew i przypłacił ostatecznie za to życiem), ale wyższe kierownictwo tego nie rozumiało. Nie mogło postąpić inaczej, gdyż podejmując negocjacje z UPA, trzeba było przepraszać za represje z lat 1939—1941 na Zachodniej Ukrainie. Bojowników UPA wzywano jedynie do poddania się. Nie pomogło też kilkaset oddziałów fałszywej UPA, przerzuconych na terytorium Zachodniej Ukrainy, zwłaszcza przeprowadzane przez nich akcje prowokacyjne. Było jasne, że poprzednia polityka będzie kontynuowana. Potwierdziły to już pierwsze działania władzy radzieckiej na wyzwolonym od Niemców terytorium. Dlatego walka toczyła się do ostatniego naboju. Siły były nierówne. Bojownicy UPA zdawali sobie sprawę, że wygranie zbrojnej walki przy tak nierównym stosunku sił jest niemożliwe. Lecz nie zdradzili idei, nie złamali przysięgi, którą każdy pamiętał jak „Ojcze nasz” — zdobyć państwo ukraińskie albo oddać za nie życie. Związek Radziecki wygrał i tę wojnę. Wszyscy, którzy pozostali przy życiu z bojowników UPA lub ich krewnych, zostali surowo ukarani za „zdradę Ojczyzny”. Radziecka propaganda zrobiła z nich wrogów, przestępców i ten obraz wszedł „w krew i kości” łatwowiernych obywateli.
Wydawałoby się, że w niepodległej Ukrainie można by na drodze sądowej przejrzeć sprawy oraz przywrócić honor i godność bojownikom o wolność Ukrainy, ustalić wreszcie, czy zdradzali oni Ojczyznę. Jeśli chodzi o państwowe rozumienie treści tej konfrontacji, to tutaj nie ma żadnych problemów, ponieważ Niepodległa Ukraina nie jest w nią zaangażowana. Co więcej, w pewnym stopniu narodziła się ona na tle tych konfrontacji. A każdy uczestnik konfrontacji sam powinien zdecydować dla siebie, jak ma odkupić przed Bogiem swoje grzechy. On jest Najwyższym Sędzią i Jemu sądzić, gdzie jest prawda, a gdzie zmyślenie. Pojednanie oczywiście pociąga za sobą wzajemne wybaczenie obu stron i obietnicę, że podobne wydarzenia nigdy więcej się nie powtórzą. Kto, za co i przed kim powinien przepraszać? Weterani Wielkiej Wojny Ojczyźnianej za to, że wypełniali przysięgę wojskową, czy żołnierze UPA, którzy również wypełniali przysięgę wojskową i walczyli o niepodległość Ukrainy? Zrozumiałe, że żadna ze stron nie zgodzi się na takie pojednanie i takie wybaczenie, ponieważ główna wina nie leży po ich stronie. Należy szukać innej drogi wyjścia z tej zagmatwanej sytuacji. Decydującym krokiem do osiągnięcia zgody w społeczeństwie na tym i kolejnych etapach jest wcielenie w naszym państwie idei narodowej, bo tylko ona może pogodzić i zjednoczyć naród wokół sprawy utwierdzenia i budowy Sobornej Niepodległej Ukraińskiej Państwowości. Byłoby dobrze, gdyby Prezydent, kontynuując chwalebne tradycje ukraińskich hetmanów, wzniósł w złotogłowym Kijowie świątynię Zmartwychwstania Ukrainy ku czci Jerzego Zwycięzcy lub Matki Bożej Opiekunki — świąt czczonych przez wszystkich Ukraińców, jako pamięć o wszystkich tych, którzy walczyli, bronili naszego państwa przed wrogami, którzy oddali swoje życie za niepodległość Ukrainy, i pojednał w ten sposób społeczeństwo. Ta świątynia mogłaby stać się początkiem Ukraińskiego Panteonu, o którym marzyły światła narodu, gdzie należy uczcić wszystkich budowniczych Ukraińskiego państwa, poczynając od czasów książęcych. Problem jedności narodu jest stary. Wszystkie nasze nieszczęścia, jeszcze od czasów Rusi Kijowskiej, zaczynały się właśnie od braku jedności, który powstawał czy to spontanicznie w postaci wojen domowych, czy był świadomie inspirowany z zewnątrz. Zrozumiawszy wielką niszczycielską siłę niezgody, z czasem wybrano ją jako instrument polityki państwowej. Drogo kosztowały nas takie podziały. Wszyscy rozumiemy, że głoszona „polityka bratnich narodów” była bardziej hasłem niż treścią życia. Bo skąd wzięły się GUŁAG-i, Bykownia, Demianowe Łazy i inne Pola Marsowe? Obecnie to historia. Ale historię piszą żywi ludzie, każdy dla siebie, dla swoich potomków, dla ich świetlanej przyszłości. Przeczytajmy więc swoją historię właśnie pod tym kątem i wznieśmy się choćby o stopień wyżej ponad oszczerstwa, plotki i nieprawdę. Nie dla sławy. A dla dobra. Walentyn JABŁONSKI, deputowany ludowy Ukrainy drugiej kadencji, profesor. Jeśli w Radzieckiej Ukrainie młode pokolenie kształtowało się pod wpływem panujących melodii tamtego czasu „Szirokaja strana moja rodnaja” czy „Z piesniej o Stalinie naczinajem my dień”, to w Zachodniej Ukrainie były to motywy „Boże Wielki, Jedyny, nam Ukrainę chroń” i „Jeszcze nie umarła Ukraina”. Właśnie te panujące melodie na wschodzie i zachodzie Ukrainy kształtowały pojęcie ojczyzny, synowskiego obowiązku.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
