Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

WIELKI ČIURLIONIS: OD LITWY DO UKRAINY

Слово Просвіти, №50 за 2005 рік

OSOBOWOŚĆ Prawdziwym wielkim świętem dla kijowian i gości stolicy było otwarcie w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy wystawy „Fantastyczny świat symboli, światła i harmonii Mikalojusa Konstantinasa Čiurlionisa”. Dwie wielkie sale faksymilowych odbitek prac artysty (oryginały prawie nie są eksponowane poza murami Narodowego Muzeum Sztuki im. M. K. Čiurlionisa w Kownie, ponieważ wykonane zostały nieutrwaloną pastelą i farbami temperowymi na papierze) po prostu oczarowały obecnych. I zdziwiły tym, że te faksymilowe odbitki nie tylko swoimi rozmiarami, jak mówił dyrektor Domu Čiurlionisa w Wilnie Stasys Urbonas, ale i subtelnością gamy kolorystycznej są maksymalnie zbliżone do oryginałów. Zaznaczył on również, że wystawa jest skierowana do szerokiego grona odbiorców, do ludzi, którzy pragną lepiej zrozumieć fenomen tego wybitnego artysty, kompozytora, myśliciela, w którego twórczości tak wyraźnie przejawia się synteza sztuk: plastyki i muzyki, a także jego głębokie filozoficzne myślenie, wyrażone językiem symboli. A ja u podstaw wszystkich gatunków jego twórczości widzę poezję. Dlatego też wydałem jeszcze w 1996 roku jego poezję w swoim przekładzie („Droga Čiurlionisa”, wydawnictwo „Etnos”). I oto na wystawie w Kijowie znów zobaczyłem genialną baśń „Zamek”, „Sonatę wiosenną”, „Sonatę morza”, a także pełne drżenia „Dziewicę”, „Strzelca” (ze „Znaków Zodiaku”), monumentalnego „Rexa”, słynną baśń „Królowie”, którzy trzymają w swoich rękach całą Litwę, i sam już marzę, by nasi królowie utrzymali w rękach Ukrainę. Prawdziwie wielkim Poetą jest on we wszystkich sztukach (tutaj dowiedzieliśmy się, że i w sztuce fotograficznej). WARTO WIEDZIEĆ ...Teraz często wspomina się tę postać, gdy w świetle ostatnich badań naukowych mówi się o bioenergetycznych możliwościach człowieka, o jego wszechogarniającej zdolności rozumienia i widzenia świata. Tak, on widział kolory dźwięków, on słyszał melodie barw, on odczytywał poezję wszystkiego, co istnieje — żywego i nieożywionego, on mógł odczytać informację z kalendarza aury kraju... On widział to, czego nie widzieli inni (i w sensie materialnym, i w duchowym), on słyszał muzykę, której nie słyszeli inni, on odczuwał to, czego nie odczuwali inni. Tworzył symfoniczne obrazy malarskie, kolorowe płótna muzyczne, poezje pełne czarownych barw i dźwięków, a wszystko spowijał przejmującymi rozmyślaniami o swoim litewskim narodzie. Tę potężną legendę, której na imię Čiurlionis, przechowuję w duszy i wyznaję przez całe życie. Już nawet nie pamiętam, kiedy po raz pierwszy dotknąłem jej czarownej głębi i głębokiego uroku. Ale znamienne dla mnie były dni (27 i 30 grudnia 1970 r.), kiedy twarzą w twarz spotkałem się z tym niezrównanym cudem — najpierw w Wilnie, potem w Kownie. Po pięciu latach — w Druskiennikach. Wychodzę z Galerii Čiurlionisa i świat mi się zmienił: jest zupełnie nie taki, jakim był dotąd. Teraz jest bogatszy, szczodrzejszy, mądrzejszy i bardziej rozważny. On skłania do zachwytu i rozmyślań, myślenia i pragnienia. Są oto i inspiratorzy — M. K. Čiurlionis i K. Šimonis. Mówią, że drugi z nich żyje i mieszka w Kownie. O, jaka to była rozkosz rozmawiać ze starym, mądrym mistrzem, który od razu przypomniał sobie pamiętne miejsca Kijowa, gdzie odbywał na początku wieku służbę wojskową. Nawet rysować uczył go artysta o nazwisku Szewczenko... A o Čiurlionisie Kazys Pietrowicz mówił jednocześnie jak o swoim bogu i jak o pobratymcu. Przecież nie raz wystawa ich prac była wspólna. Miałem szczęście spotkać w życiu tak miłego rozmówcę, który był do głębi duszy zakochany w Čiurlionisie i sam był wielkim artystą i poetą. On też otworzył mi w pewnym stopniu kluczyk do tej wielkiej i czarownej legendy, której na imię Čiurlionis. Wyobraziłem to sobie wyraźniej, gdy zobaczyłem jego, Šimonisa, wspaniały obraz „Idę w baśń”. Kazys Pietrowicz mawiał: „Čiurlionis rozumiał baśń, on w niej żył”. A ja dodałbym jeszcze: „Čiurlionis rozumiał baśń i wyznawał przypowieść, proroczą przypowieść”. Przekonałem się o tym, gdy w godzinach smutku i zwątpienia przychodziłem do niego po rozmyślania i radę. Do niego, bo właśnie on mógł zrozumieć moją nostalgię, żal i rozpacz, które sam przeżył jeszcze na tym świecie, bo właśnie on przemawiał do mnie i dźwiękami, i barwami, i słowem. U nas mówią: do wszystkiego miał talent. A mnie się wydaje: był poetą we wszystkich przejawach, dlatego też syntetyzował swoją osobowością, swoją twórczością i muzykę, i malarstwo, i poezję. Przemawiał jako poeta i swoimi płótnami, i sonatami, i utworami literackimi, nawet badaniami i listami. Czując się swobodnie we wszystkich sztukach, tak samo swobodnie korzystał z instrumentarium tych sztuk, ale energetyczną siłą wszystkich jego dzieł była jego dusza — dusza wielkiego Litwina, który wiedział, po co przyszedł na świat. W jego baśni-przypowieści „Zamek” uderza nas śmiałe spojrzenie w przyszłość swojego narodu. Artysta widzi zamek (czytajmy: miasto, Litwę) w powodzi promieni Słońca, wolności. Chociaż stroma droga do tych szczytów wiedzie przez ciężkie próby. Oświetlone tą wiarą, płyną nad morzem do rodzinnego kraju statki-chmury, statki-marzenia. I oto od marzycielskich słonecznych statków autor przechodzi do wyrazistego obrazu słonecznego jeźdźca (starodawny i — wreszcie — współczesny herb Litwy!), który nad dawnym miastem pędzi w przyszłość. Dynamikę postępu podkreśla wieloplanowość obrazu („Jeździec”), zhiperbolizowany obraz konia i jeźdźca z mieczem. Kiedy ktoś wyrzucał mu domy na drzewach w baśni-przypowieści „Królowie”, artysta powiedział: jeśli na gałęzi mieści się całe miasto, to jakież to drzewo, jaki las, co z takich drzew? Zapewne wtedy i królowie nie są zwyczajni, a olbrzymi, i w ich rękach nie zabawka, a cała wieś, cały litewski wszechświat. W tryptyku obrazów M. K. Čiurlionisa „Moja droga” czytamy: wyrastał na baśniach, legendach, potem — rodzinne krajobrazy, architektura Europy, natarczywe poszukiwania samego siebie, i dwie jego gwiazdy (gwiazda artysty i kompozytora; trzecia — poety — nie zapłonęła) wzeszły na niebo z ojczystej ziemi, bogatej w czarowny świat sztuki, niepowtarzalne piękno i czystość duchowego sumienia. I teraz tworzy artystyczny pomnik, w którym połączyła się historyczna przeszłość i wywalczona przyszłość. Postać wielkiego litewskiego artysty zawsze przyciągała uwagę ukr... Sonata morza. Andante ukraińskich pisarzy, malarzy, pedagogów. Zwracano się do niego jak do śmiałego twórcy w dziedzinie syntezy sztuk, jak do odważnego obrońcy idei narodowej i twórcy fundamentów sztuki litewskiej, jak do dobrego inspiratora i szczerego rozmówcy. I sam Čiurlionis wiedział, że Ukraina interesuje się nim. Wiosną 1910 roku jego dzieła „Bajka” oraz „Ballada” były eksponowane w Kijowie. W tym samym roku żona Zosė Čiurlionienė pisała do Mścisława Dobużyńskiego: „Ostatni Pański list, wysłany 28 marca, otrzymałam. Pisał Pan tam o wysłaniu obrazów do Paryża i Kijowa oraz o sprzedaży „Bramy egipskiej” za 100 rubli...”. Teraz dowiadujemy się z Druskienik, że jeden z tych obrazów, które były eksponowane w Kijowie, to „Ballada (lub Czarne Słońce)”... Niestety, nie wiadomo, gdzie on jest. Čiurlionis bywał na Ukrainie (Krym). I jego arcydzieła sztuki były tutaj, właśnie w Kijowie. Bóg raczy wiedzieć, może one gdzieś tutaj są do dziś. Przybyła na Ukrainę także jego poezja. Čiurlionis jest bliski Ukraińcom zarówno jako artysta, jak i jako strażnik duchowego kodu narodu. Ukraina szanuje litewskiego klasyka, przenika w tajemnice jego wieloaspektowego świata, poszukuje jego jeszcze nieodkrytych stron. Poeci, malarze i kompozytorzy dedykują mu swoje dzieła, aktorzy czytają go po ukraińsku, studenci jadą do Druskienik czy do Kowna, by zrozumieć, zainspirować się, wzbogacić Čiurlionisem. A mądrzy królowie uczą się od niego, jak trzymać w rękach swoją Ojczyznę.Dmytro CZEREDNYCZENKOzZoja ŻUK go na wejściu do komnat małżeńskich. Jednak inny mit – o jabłku niezgody, które spowodowało wojnę trojańską – powoli zmienił symboliczne znaczenie tego owocu. I już w późnej antyczności gałązka z jabłkami była atrybutem Nemezis, bogini zemsty. Tak samo z późnej antyczności przyszło do nas „jabłko królewskie”: złota kula, na której stała bogini Wiktoria, od czasów Augusta była oznaką rzymskich cesarzy. Potem, kiedy chrześcijaństwo wyszło z katakumb, postać Nike-Zwycięstwa zastąpił krzyż, i takie „jabłko” wraz ze berłem symbolizowało władzę monarchy. Tak oto dwa łacińskie paronimy i europejskie mity nałożyły się na biblijną opowieść: i jabłko stało się symbolem grzechu. Takim weszło nawet do ikonografii: Dzieciątko Jezus trzyma w dłoniach jabłko, jako symbol tego, że bierze na siebie grzech świata. A w dobie baroku zyskał rozpowszechnienie taki obraz Śmierci: szkielet, który wyciąga jabłko, mówiąc: „zapłatą za grzech jest śmierć”. Właśnie w czasie baroku kozackiego, wraz z pojawieniem się szkolnictwa i szerszym zastosowaniem łaciny, ten symbol przyszedł także na Ukrainę i tak samo mocno wrósł w naszą kulturę, jak w całej Europie. Być może stąd prawosławny zwyczaj niejedzenia latem jabłek aż do święta Przemienienia Pańskiego? Oto taka prawdziwa historia o tym, jak para paronimów i jedna przypadkowa pomyłka wpłynęła na rozwój kultury.Każdy, komu zdarzyło się widzieć ilustracje do biblijnej historii o upadku człowieka, koniecznie zauważył, że na tych obrazach wąż-kusiciel zazwyczaj proponuje pramatce Ewie skosztowanie jabłka. Jest to odzwierciedlone także we frazeologii, wyrażenia „grzeszne jabłko”, „jabłko grzechu” są zwyczajne dla naszego ucha. Jednak jeśli otworzyć Pismo Święte, to w Księdze Rodzaju nie znajdziemy żadnej wzmianki o jabłku. W opowieści o pierwszym grzechu mowa jest po prostu o „owocu”. I w ogóle w Biblii nie ma żadnych wzmianek o jabłkach czy jabłoni. Nie jest to dziwne, bo zdaniem uczonych na Bliskim Wschodzie w czasie pisania Historii Świętej jabłka po prostu nie były znane. Symbolicznymi owocami w tym regionie kulturowym uważano granat (właśnie on często figuruje na stronach Starego Testamentu), pigwę oraz figę (drzewo figowe i jego owoce niejednokrotnie wspomniano w Nowym Testamencie). Jakże stało się, że jabłko, ten smaczny i pożyteczny owoc, stało się symbolem zła i śmierci? Stało się to w średniowiecznej Europie gdzieś w VIII—IX wieku. Pewnego razu jakiś mnich, przepisując po łacinie Pismo Święte, zrobił pomyłkę: zamiast malum (zły, grzeszny) napisał malus (jabłoń). Któż wie, dlaczego pomylił się skryba: może był zmęczony, może czymś odwrócił uwagę od pracy... Kiedy zaś błąd zauważono, współbrzmienie słów malum-malus stało się powodem do głębokich rozmyślań.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn