Strona · s. 12strona oryginału ↗
ARTYSTA I PROWINCJA: KTO JEST WINNY?
Слово Просвіти, №50 за 2005 рік
— Mimo że dzisiaj wydanie książki nie stanowi problemu i niektórzy uważają, że jest to nawet łatwe, podsumowaniem Pani 30-letniej działalności na niwie literackiej stało się dopiero czwarte wydanie Pani poezji. Co, Pani zdaniem, jest niezbędne, aby publikować? — Nie jest tajemnicą, że aby wydać choćby niewielki tomik poezji w nakładzie tysiąca egzemplarzy, potrzebne są znaczne środki. Moje nazwisko, na przykład, ani razu nie trafiło na listę czy do programów, które przy wsparciu władz gwarantowały ukazanie się książek naszych bukowińskich autorów. Co prawda, pewnego razu władze obwodowe wyasygnowały mi 800 hrywien na wydanie tomiku, ale pieniądze zniknęły na szczeblu obwodowego zarządu kultury. Dla mnie do dziś pozostaje tajemnicą ich zniknięcie. Drogi zaś zdobywania funduszy na wydanie książek dzisiaj mogą być różne. Można skutecznie „usiąść na ogonie” jakiejkolwiek partii albo wyjechać z prowincjonalnych miast i wsi. No, można jeszcze wyjechać do pracy do Włoch czy Hiszpanii. Być może komuś uda się własnymi siłami wydać jedną książkę, ale na prowincji z tą jedną książką debiutant może nawet zginąć jako pisarz. Bo w prasie nie pojawi się ani jeden odzew na jego dorobek. — Czy zniknęli u nas krytycy literaccy? — Dzisiaj wydrukowanie komunikatu, odzewu, artykułu czy recenzji o nowej książce również kosztuje pieniądze. I jest to niemały problem, bo w regionach nikt dzisiaj nie śledzi procesu literackiego. Cała warstwa współczesnej literatury pozostaje poza uwagą krytyki, a co za tym idzie — i szerokiego ogółu, i może zostać utracona. — Czym więc dla pisarza na prowincji jest wydanie nowej książki? — Stwierdzeniem faktu, że coś zrobił w określonym przedziale czasu i że w sensie twórczym wciąż żyje. Nie chodzi tu ani o zysk finansowy (bo na tysięcznym nakładzie się nie zarobi), ani o twórczy, ponieważ recenzje czy odzewy pisze się przeważnie za pieniądze. — Kto pomógł Pani w wydaniu tego tomiku? — W ubiegłym roku obwodowa administracja państwowa przeznaczyła na wydawnictwa książkowe 120 tysięcy hrywien. Do tego czasu w obwodzie przeznaczano, z reguły, w granicach 20 tysięcy hrywien. To jedyny rok w mojej pamięci, kiedy tak duża suma została przeznaczona na wydawnictwa książkowe. I, na szczęście, trafiłam do tego programu. Książka ujrzała światło dzienne dzięki byłemu gubernatorowi Mychajle Romanowiwi i merowi Czerniowiec Mykole Fedorukowi. W tym roku przeznaczono tylko 24 tysiące na wydanie książek współczesnych autorów, klasyków i dla dzieci. Znowu stoją w kolejce do wydania J. Fedkowycz, O. Kobylańska... Co prawda, w ostatnich dniach przy doprecyzowaniu budżetu rada obwodowa podjęła decyzję o przeznaczeniu 40 tys. hrywien z budżetu regionu na wydawnictwa książkowe. U bukowińskich autorów pojawiła się nadzieja… — Pomimo znacznej liczby wydawnictw, czy sytuacja w dziedzinie wydawniczej nie jest lepsza? — Jeśli w czasach radzieckich pisarze zachodnich obwodów latami stali w kolejce do wydania książek w jedynym regionalnym wydawnictwie „Karpaty” w Użhorodzie, to dzisiaj tylko w Czerniowcach mamy ponad 10 wydawnictw o wysokim poziomie technicznym i dobrej poligrafii. Ale pomimo znacznej liczby wydawnictw, które pojawiły się w latach niepodległości na Ukrainie, Wiktor Juszczenko stwierdził, że dzisiaj na Ukrainie przypada na jednego ukraińskiego czytelnika 0,8 ukraińskiej książki, podczas gdy w Rosji — 8 książek, w Polsce — 20. Co daje podstawy, by mówić o normalnym, zarówno literackim, jak i wydawniczym procesie u naszych sąsiadów. Biorąc pod uwagę nasze realia, mamy podstawy, by mówić o tym, że sytuacja nie tylko znacznie się pogorszyła, ale i o tym, że wciąż nie mamy polityki państwowej wobec wydawnictw książkowych. — Dzisiaj w ukraińskim społeczeństwie obserwuje się prognozowany przez politologów jeszcze podczas rewolucji odwrót, ogólne niezadowolenie z nowej władzy i jej działań w dziedzinie kultury. Pani również odczuwa coś podobnego? — Chyba nie, bo nie miałam co do tego szczególnych złudzeń. Rozwiała je swoim błyskotliwym przemówieniem w Radzie Najwyższej przyszła premier Julia Tymoszenko. Proszę sobie przypomnieć, wtedy nie usłyszeliśmy merytorycznego programu dotyczącego polityki humanistycznej… Przez 15 lat niepodległości żadna ekipa rządząca nie miała zrozumienia, co to jest! A nowa ekipa rządząca to profesjonaliści w sferze politycznej i ekonomicznej, ale kultury to nie dotyczy. — Dlaczego? — Bo nasza ukraińska władza do tej pory nie wie, co robić z własną polityką kulturalną. Zrozumienia, czym jest kultura narodowa, narodowe pole informacyjne, jakie jest jego strategiczne znaczenie dla rozwoju kraju, jak państwo powinno je chronić, jak w ogóle z nim pracować — nasi urzędnicy nigdy nie mieli. Dlatego ludzie, którzy doszli do władzy prawie rok temu, w wielu kwestiach działali po omacku. I, moim zdaniem, oni z jakiegoś powodu boją się ludzi twórczych. Być może dlatego kultura jeszcze dzisiaj finansowana jest według zasady rezydualnej, a związki twórcze skutecznie kończą swoje istnienie. One dzisiaj nie wypełniają nawet funkcji socjalnych. A o bronieniu interesów członków związków, ustalaniu reguł gry, na przykład na rynku wydawniczym czy rynku sprzedaży ukraińskiej książki, w ogóle nie ma mowy. Jednym słowem: jeśli inne państwa mają już wielki kapitał właśnie z intelektu, to my wciąż szukamy z jakiegoś powodu zysku w handlu, do tego cudzym towarem. I to jest chyba główna przyczyna naszego upadku, im dalej, tym bardziej. Nawet radzieccy urzędnicy dobrze rozumieli, że elitę trzeba zachować. — Co, Pani zdaniem, stoi za ludzkim niezadowoleniem i za takim upadkiem w sferze humanistycznej? — Brak polityki narodowej w państwie. Dzisiaj rezygnuje się z niej na wszystkich szczeblach. Jeśli w latach 90., o których mówiliśmy, Ruch, słowa „narodowy”, „patriotyczny” brzmiały jak hymn narodu, jak oda do naszych oczekiwań, to dzisiaj partie polityczne boją się w swojej nazwie używać słowa „narodowy”... Ruch obecnie jest gdzieś na peryferiach ukraińskiej polityki. A przecież to ludzie, którzy tę ideę narodową prowadzili jeszcze na długo przed naszą niepodległością i bronili jej od pierwszych jej dni. Czornowoła zniszczyli, partie narodowo-patriotyczne rozbili. Dzisiejsi zaś politycy skupieni są, z reguły, na ekonomii, na podziałach własności. I są pewni, że państwo można zbudować tylko za pomocą dźwigni ekonomicznych i wpływów. I to jest jedna z przyczyn, dlaczego wciąż nie mamy polityki narodowej w państwie, a współczesne nowo powstałe partie polityczne nie mają podstaw ideologicznych. Chce się zacytować słowa Bohdana Stupki z jego wywiadu: „Nieszczęśliwy jest ten naród, który na łamach gazet czyta tylko o politykach, a nie o artystach”. — Jakie są pozytywne osiągnięcia nowej ekipy rządzącej? — Podoba mi się otwartość tej władzy i to, że stało się więcej wolności słowa. — Bukowinę opuszczają talenty. Co to jest? Tradycja czy konieczność, aby zaistnieć? — Migracja i redystrybucja intelektualnych sił wytwórczych w kierunku centrów administracyjnych i dużych miast odbywają się nieprzerwanie i wszędzie. Tylko w ciągu ostatnich dziesięciu lat Kijów powiększył się prawie o ćwierć miliona intelektualistów, którzy w ukraińskich prowincjach, z reguły, egzystowali na prawach wyrzutków. Jeden po drugim w swoim czasie opuścili Bukowinę Dmytro Hnatiuk, Mychajło Tkacz, Stepan Sabadasz, Iwan Mykołajczuk, Sofija Rotaru, Mykoła Mozhowyj, Sofija Majdanśka, Taras Unhurian, Lilija Sandulesa, Ivo Bobul, Aurika Rotaru, Karolina Kujek (Ani Lorak), Kateryna Bużynśka, Wasyl Wowkun, Lidija Żuk, Marija Matios, Petro Maha, Mychajło Wojczuk, Hałyna Tarasiuk, Dmytro i Nazarij Jaremczukowie, kilkudziesięciu naukowców, polityków. Wtedy, pięć lat temu, kiedy Wasyl Wowkun powiedział, że „Czerniowce to akwarium bez wody”, jego wyznanie nie tylko mnie zdziwiło, ale i zszokowało. Jednak dzisiaj przekonałam się: Wasyl miał trzykrotną rację. — I to przekonanie zrodziło takie wersy?
Ten kwiat, co jeszcze został w Czerniowcach, Jest go garstka – kwiatu z czeremchy. Nadchodzi mróz i wbija w serce gwóźdź – Cienki i długi – jak nocne godziny. To ostrze bije tam, w głębi, Gdzie, może, jest duszy pręcików wczesność, Gdzie lodem pokrywa się na dnie Wiosny w kryształowych żyłkach czekanie. Ten kwiat, co jeszcze został w Czerniowcach, Go wiatr unosi za ogrodzenie, Gdzie chodzą białe cienie w rudnikach, Gdzie czarne ręce wiekowego sadu... Dokąd nam przychylić ten kolaż – Czeremchę w mroźnej woalce? Tu dyszy on – bezceremonialny strażnik Poetyckiej pieśni na sztylecie. – Raczej od uświadomienia sobie tej atmosfery akwarium, w którym my tu żyjemy. Przecież artyści – to ludzie z obnażonym nerwem, którzy zawsze boleśnie reagują na swoją zawodową niepotrzebność. A w Czerniowcach do dziś święcie zachowuje się tendencja do wyznaczania “niezbyt pożądanych nazwisk”. I naturalnie, że artyści ją stale odczuwają i odpowiednio uwalniają terytorium. Przecież dla nich ważne jest bycie usłyszanymi, przeczytanymi, zrozumianymi, dlatego jadą tam, gdzie ich i usłyszą, i przeczytają, i zrozumieją. Dzisiaj od nas do Kijowa pojechał Pawło Dworski. Dlatego dusza i rodzi takie wiersze: POŻEGNANIE Z BUKOWINĄ Układają cenniki wszystkim, Kto jest jeszcze w mieście. A na placu głośnym Pieśni troiste. Skwierczą cymbały, jak w ogniu Niedźwiedzie sadło. My tu w tłumie sami – Nas skrajnie mało. Jak dobrze być pośród tych Rzeźbionych liści, Sercem czystym, złotym, Drobnym naszyjnikiem... Tam, gdzie nie piszą cenników Dwaj supości, Gdzie nie przypisują grzechów Trzej marnotrawcy. Gdzie nas tak mało, jak szarotek, I te zrywają. Nad cichym zmierzchem jodeł Cymbały grają. – Dzisiaj ukraińska stolica przejęła inicjatywę Moskwy. Jaki będzie w takich realiach przyszły los regionalnych centrów i małych miast? – Stolica pochłania cały prowincjonalny potencjał intelektualny. Ona koncentruje u siebie wszystko co najlepsze i kosztem tego rozwija się ekonomicznie, naukowo, a także wzbogaca się na poziomie kultury i sztuki. W stolicy wielka przyszłość. Ale straszna przyszłość czeka ukraińską prowincję. Już dzisiaj mamy smutną statystykę, która świadczy: co roku na Bukowinie znika jedna wieś. Jeśli zaś prowincja jeszcze straci regionalną inteligencję, która jest zdolna formować ideę narodową oraz normy moralno-etyczne w społeczeństwie, to zamieni się ona jeszcze w duchową pustynię. Rozmawiała Maria WYSZNEWŚKA, m. Czerniowce z * * * Bierzcie tę broń. Ja ją oddam, Ja – nie żołnierz, ja – scytyjska kobziarka, Ja chcę z polem być sam na sam, Ja chcę z niebem być ptakowi równa. Skrzydłem dotknąć chmurę do czoła, Skrzydłem przewracać promienie i wody I upaść w aksamitki kraj wsi Albo na przechylone ogrody. I chwilę nasycić się. I wchłonąć chwilę. Bierzcie tę broń, ja do niej nie pasuję, Za mną las wierzchołkami szumi, Ze mną dwie doby głosi chmura. ROMANOWI SZYCHEWICZOWI Ci bohaterowie już stali się trawą, Ścięgnami jesiennych grzybni, Jedynie dzięcioł stuka: “Do boju!” Pod świerkowym suknem całunów. Odpływa historia honoru, Odlatuje niepokorności klin: I sterczy na górskim rozstaju Siwy sotnik. To – brzoza jedna. W ziemiankach zgasły płuca, W kryjówkach – spróchniały kości. Gdzie wy, dzieci huculskie, zielone, Gdzie szybkich przewodniczek warkocze? Ukradkiem ktoś wspomni was cicho, W zapiecku, w zabitej wsi, I zaszlocha w strychu wichura, I zapłacze łza w popiele. Kto jeszcze płacze – ten duszy nie zgubi. Kto smuci się – ten pamięci nie zatraci. Ten bez zysku Ukrainę kocha, Ten bez niej ani raz nie odetchnie. 06.09.05. Czerniowce * * * Uciekać, uciekać, uciekać, Od szarych murów i marności, Lecz jak zostawić Karpaty, Tyś przecież niby karpacki poeta. I niby z czarnych jagód twoja krew, I mowa twoja od otaw, Gdzie w październiku parzą się owce, Gdzie księżyc gwiazd połknął. Uciekać, uciekać, uciekać! Za morze, za góry, za las I chmurę za grzywę złapać, I upaść z nią w zacier. Gdzie bełta gliną żaba, Gdzie mokną snopki trzody, Gdzie konik ze szczytów Perkałaby Napić się chce wody. Uciekać i schronienia szukać, Zaryć się w ziemię, jak kret, I tam, między korzeniami poznać, Jak dobrze urządzony świat. Wira KYTAJHORODŚKA “Czerniowce – to akwarium bez wody”, – właśnie tak jeszcze pięć lat temu scharakteryzował atmosferę miasta w wywiadzie dla gazety obwodowej “Bukowinśke wicze” obecnie zasłużony działacz sztuki Ukrainy Wasyl Wowkun. O tym i nie tylko prowadzimy rozmowę z redaktor naczelną gazety, członkinią Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy oraz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, poetką Wirą KYTAJHORODŚKĄ. A powodem spotkania stała się prezentacja jej nowego tomiku poetyckiego “Łowienie wiatru”, która odbyła się pod zasłonę jesieni w stołecznym Domu Pisarzy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
