Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

FENOMEN WASYLA ILLIASZENKI

Слово Просвіти, №50 за 2005 рік

OSOBOWOŚĆ czy to już ta szczęśliwa pora nauki we Wszechzwiązkowym Państwowym Instytucie Kinematografii — WGIK-u?! Odleciała już na poetycki Olimp i w Noosferę — Świat Ducha, Mądrości i Miłości — wysokopoetycka Dusza niezapomnianego, burzliwego Mykoły Winhranowskiego — współmyśliciela, przyjaciela i druha Wasyla Illiaszenki. Byli oni, świadomi Ukraińcy, w nauce u różnych sławnych mistrzów. Winhranowski u Ołeksandra Dowżenki, a Illiaszenko — u Serhija Gierasimowa. Do pracy dyplomowej Wasyl Illiaszenko upodobał sobie scenariusz Liny Kostenko „Sprawdźcie swoje zegarki”, który zwyciężył w republikańskim konkursie na najlepszy scenariusz. Takiego filmu nie ma, ale on był. Najdokładniej świadczy o tym sam Illiaszenko: „Był nakręcony i zmontowany materiał — 2000 metrów. Potem było w 1966 roku Biuro Polityczne KC KPU. Po czym już niczego nie było. Materiał filmu — 25000 metrów — został spalony przez kagebistów na terenie studia Dowżenki w specjalnych beczkach na oczach reżysera, a 2000 metrów zmontowanego filmu nikt więcej nie widział. Zagadkowo zniknął też znany tryptyk A. Fużenki — „Golgota”, który rzeźbiarsko przedstawiał trzech ukrzyżowanych ukraińskich poetów: Wołodymyra Bułajenkę, Fedora Szwindina oraz Łeonida Łewyckiego. Ze wszystkim było skończone jednocześnie: ze scenariuszem znanej poetki, z reżyserem i filmem. Co prawda, Łeonid Osyka, ratując jednostkę produkcyjną, nakręcił na tym materiale film „Kto wróci — do kocha”, ale Lina Kostenko nie uznała go za swój, a Iwan Mykołajczuk odmówił tam grania, ponieważ stylistyka filmu nie była jego… Serhij Gierasimow, który przyjeżdżał do studia oglądać materiał swojego ucznia, początkowo dobrze przyjął materiał, lecz po wyjeździe w towarzystwie zastępcy przewodniczącego Komitetu ds. Kinematografii O. Łewady do KC KPU, ze łzami w oczach powiedział swojemu uczniowi, że już niczego nie da się uratować, film zginął… Scenariusz był poetycki. Była w filmie niezwykle ciekawa „odyseja ducha” o poetach, którzy poszli na wojnę i nie wrócili. O losie poezji na Ukrainie. O wojnie. O miłości. O znęcaniu się władzy nad poetami. Scenariusz zawierał w swojej tkance i poezję, i mistycyzm, i ciekawe wygięcia formy, i niezwykły wątek: wszak po wojnie martwi poeci wrócili do Kijowa żywi, przyszli do Związku Pisarzy z prośbą o przyjęcie ich do Związku. Były tam i nowatorskie poszukiwania, zwłaszcza w scenie „Trendelenburg”, gdzie faszyści przetaczali krew z jeńców wojennych do specjalnych naczyń przez strzykawki. W scenie „Golgota” każdy poeta, zabity na wojnie, przychodził i stawał na swój krzyż. Brzozowe szubienice z powieszonymi płynęły obok Kijowa, i ci powieszeni byli jeszcze żywi. W scenie „Czytanie wierszy” poeta Wołodymyr Bułajenko — grał go Iwan Mykołajczuk — czytał poezje o wieczności na cmentarzu przy grobach M. Hruszewskiego i strzelców siczowych. A w „Domu obłąkanych” poeci z krzykiem „Niech żyje Stalin!” wyskakiwali przez okno w dół na bruk. Niezwykłe były także postacie filmu: „Człowiek, który zamiata Kulę Ziemską”; „Człowiek, który jest za tą władzą, która jest u władzy”; „Jarema Jaskażuk. Młynarz. Z tego kozackiego rodu, czyj pradziad jeszcze, kiedy Turcy sadzali go na pal, wykrzyczał: „A ja jednak powiem!” I jego żona, która zarżnęła koguta”. I był w scenariuszu równy, bezstronny głos obiektywnego czasu: „Towarzysze, sprawdźcie swoje zegarki. Widzieliście ludzi, zaangażowanych w historię narodu...” WARTO WIEDZIEĆ zamek w Olesku, co na Lwowszczyźnie, — wybitny zabytek architektury XIV— XVII wieków, który wznosi się na stromym wzgórzu, przyciągając nie tylko turystów i Stylistyka poetyckiego, nowatorskiego, dość skomplikowanego i w słowie, i w dramaturgicznej konstrukcji scenariusza dawała możliwość reżyserowi dla artystycznych objawień, dla realnych poszukiwań w formie i eksperymentów, dla stworzenia filmu-requiem, filmu-poemu. Czym reżyser i skorzystał w pełni. Za co i zapłacił. Nie trzeba myśleć, że Biuro Polityczne chciało rozprawić się z buntowniczym filmem po prostu tak, od niechcenia, że niczego kramolnego, niedozwolonego metodą socjalistycznego realizmu tam nie było, i decyzja została przyjęta w pośpiechu, bezmyślnie, na próżno. Wszystko tam było. I forma, która przeważała nad treścią, i treść, która nie była dozwolona w tamtych czasach. I poszukiwania, eksperymenty. I wyrafinowanie języka filmowego. I poetyckie zaszyfrowania: metafory, symbole, tropy. To na co liczyli autorzy filmu? Na to, że takiego filmu nikt już zabronić nie będzie mógł, że sztuka sama przebije sobie drogę. Że zwycięzców się nie sądzi. Wszak nie było zdrowego rozsądku w tym, żeby zniszczyć taką pracę, spalić ogniem i puścić z dymem… Takie wrażenie, jakby wszystko zabrał sam diabeł! Chcieli na zawsze zakopać reżysera, uczynić ogólnoukraińskie pośmiewisko, zemścić się na wybitnej poetce za nieakceptowalny dla nich światopogląd, że film nie jest charakterystyczny dla Ukrainy i dla studia. Autorzy niczego się nie bali, mając nadzieję, że film sam się obroni, postoi za sobą — nie bywa inaczej… Bywa! Jeszcze jak bywa! W imię totalitarnej ideologii, w imię ideologicznej stabilności i niezawodności kierownictwa sztuką można poświęcić i niezwykły film, i ludzkie losy. Lina Kostenko na zawsze, niestety, odeszła z kina. Jak nie ciężko w poezji, to w kinie jeszcze ciężej. Strata dla nowej ukraińskiej sztuki filmowej, która dopiero zaczynała się w latach 60., jest ogromna. Wszak właśnie scenariusz „Sprawdźcie swoje zegarki” był najbardziej poetycki dla „poetyckiego kina”, które właśnie się odradzało. Reżyser po tej katastrofie tak i nie podniósł się z kolan… Była jeszcze jedna strata: rola Wołodymyra Bułajenki, niezagrana przez Iwana Mykołajczuka. Rola, która była mu bliska duszy i sercu, bardzo bliska duchem. Co działo się w duszy Wasyla Illiaszenki w tamtym czasie, a i później, mało kto może pojąć. Tylko przypadek, a raczej Boża Opatrzność uratowała go od samobójstwa… Nie od urażonej dumy, a od twórczego losu, zacisnąwszy zęby, napisał kilka książek dobrej prozy artystycznej, — przy tych książkach miałem szczęście być redaktorem, — i został członkiem Związku Pisarzy. Potem w wieczną niewolę wzięła go Poezja. Wszak, w istocie, i poetyckie kino zaczynał od poetyckiego scenariusza „Zegarków”. Kino, które jakoby się nie odbyło, bo zniszczone. To później pojawił się Paradżanow z „Cieniami zapomnianych przodków” według powieści naszego miłośnika słońca Mychajła Kociubynskiego, przez co i srogo zapłacił, chociaż film zdobył najwyższe międzynarodowe nagrody. Jeszcze w czasie — nieprzemijająca twórczość Jurija Illenki, Iwana Mykołajczuka… Dalej Illiaszence także, uważaj, Bożą Opatrznością przyszło być już tolerancyjnym sekretarzem komitetu partyjnego i głównym redaktorem studia Dowżenki i, co wyjątkowo ważne, wykładowcą i kierownikiem katedry sztuki filmowej w Instytucie Teatralnym imienia Karpenki-Karego. W dopiero co wydanej poetyckiej książce „Łzy słońca” Illiaszenko sam świadczy o sobie: „Po wąsatej dyktaturze nastąpił feudalizm Chruszczowa i Breżniewa, kiedy poddani kochali kraj zwycięskiego socjalizmu, jak swoją własną chatę, i pracowali w kołchozach jako państwowi chłopi pańszczyźniani, a my, dzieciaki, zbieraliśmy kłosy, oddawaliśmy państwu, głodowaliśmy i cieszyliśmy się. Aż do zwycięstwa „demokracji”… Takie istnienie na świecie wyciosało ze mnie fenomen dziwny: odlew niewolnika i buntownika, mieszankę pokory i niepokory, co, między innymi, zapewne, jedno i to samo. Kadr z filmu „Sprawdźcie swoje zegarki” (Wołodymyr Bułajenko — I. Mykołajczuk, narzeczona — T. Koroluk) Fenomen okazał się tragicznie śmieszny. I niepowtarzalny, bo w tak durnowatym odcinku historii raczej nie przyjdzie żyć żadnej innej istocie. A dlatego całe życie czułem, że istnieję w jakimś dziwnym, widmowym świecie i w jakimś nieprawdopodobnym kraju. Całe życie o coś pytałem i szukałem, buntowałem się i klęczałem, próbowałem znaleźć prawdę i poznać świat, zasłonięty przede mną to żelazną kurtyną, to wąsami wodza… Tylko mój dobry nauczyciel Serhij Gierasimow oraz jeszcze kilka duchowych osób — M. Winhranowski, H. Szpalikow, Klara Łuczko — zaszczepili we mnie wiarę i poczucie artysty. Reszta przekonywała, że jestem po prostu przypadkowym w sztuce wieśniakiem, który dziwnie oderwał się od swoich kur i krów oraz zajął się nie swoją sprawą… Dlatego też moje najbardziej chimeryczne i zdumiewające poszukiwania oraz odkrycia w filmach zawsze odbierano jako przypadek, ze złośliwym zdziwieniem i irytacją. Na moje obrazy mało kto zwracał uwagę, — częściej je cięto, szarpano, znęcano się nad nimi, jak nad bezbronnym kaleką… Nie obrażam się, orzę swoją niwę, bo tak mi wychodzi, bez tego nie mogę, a co wydaje się z boku — Bóg jeden święty wie…” Drogi Wasylu Wasylowyczu! Taka już niwa przez Pana zaorana, że padnę na kolana! Przecież wszystko, co Pan zrobił do tej pory, — to nieogarniony ciężar artystyczny nadludzkiej siły! Ogromny instytut powinien był stworzyć obiektywną i patriotyczną „Historię ukraińskiej sztuki filmowej”, „Teorię sensów kina światowego” w siedmiu tomach, a Pan zrobił to sam! A przecież jeszcze — filmy fabularne, książki prozy, poezji… Fenomen twórczej natury na tym właśnie polega, że nie da się jej zniszczyć, zakopać, zatkać jej ust. Motywy z „Zegarków” powtórzyły się po wielu latach w filmie „Obietnica”, ale nie było już obok Liny Kostenko… Twórcze siły Iljaszenki wybuchły w czymś innym. Po raz pierwszy wyszła „Historia ukraińskiej sztuki filmowej”, która obejmuje cały okres (1893—2003 lat) ukraińskiego kina. Książka ma swoją oryginalną koncepcję, traktowanie wydarzeń, odkrywa wiele nieznanych dotąd dokumentów, powołuje się na istotne źródła, co czyni opowieść, podsumowania i uogólnienia naukowo-historycznymi, poznawczo niezbędnymi, społecznie dojrzałymi. Autor niezwykle odpowiedzialnie i systemowo obejmuje i przemyśliwuje złożony proces rozwoju sztuki filmowej na Ukrainie, opowiada o losach poszczególnych ludzi i filmów, prowadzi czytelnika przez złożoną, momentami dramatyczną drogę, którą przebyła nasza kinematografia w swoim stuletnim okresie… A co dopiero mówić o siedmiotomowej „Teorii sensów kina światowego”! Tego nie ma żadna kinematografia świata! Każdy kraj mógłby szczycić się takim dorobkiem, gdyby go posiadał. Bo gdzie jeszcze spotkacie pod jedną okładką cały modernizm XX wieku i jego teoretyków, estetykę i filozofię kina, a do tego jeszcze to, jak ono powstaje (tom „Księga reżyserii”). Tytuły tomów mówią same za siebie: „Awangarda kinematograficzna”; „Filozofia światowych społeczeństw i kinematografii”; „Estetyka kina i sztuk składowych kina: malarstwa, muzyki, literatury”; „Szczytowe osiągnięcia kina światowego” (analiza najlepszych filmów światowej sztuki filmowej); „Praktyka kina: „Księga reżyserii”; „Praktyka kina: „Filozofia i estetyka sztuk ekranowych”... Nie będę tutaj mówił o poezji i prozie Wasyla Iljaszenki, kilku jego książkach „Etiud o kinie”, ponieważ i tak widać fenomenalność tej artystycznej osobowości w naszej Ukrainie… Mykoła STEBLINA, m. Kijów

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn