Strona · s. 4strona oryginału ↗
JĘZYKOWE BEZKULTURZE DOKUMENTÓW URZĘDOWYCH
Слово Просвіти, №50 за 2005 рік
PROBLEM Wiele problemów, takich jak problemy terminologii naukowej, problemy transliteracji pisma ukraińskiego, problemy pisowni języka ukraińskiego, problemy tworzenia podręczników użycia języka ukraińskiego oraz inne problemy o charakterze społecznym i gospodarczym, można połączyć w jedną grupę: problemy rozwoju ukraińskiej kultury narodowej. Do pewnego stopnia problemy te są naświetlane w dokumentach urzędowych — aktach normatywno-prawnych organów władzy ustawodawczej i wykonawczej. Ponieważ język jest najważniejszą, determinującą cechą narodu i jego kultury narodowej, zatrzymajmy się dokładniej nad charakterystyką językową dokumentów urzędowych. Niedawno jeden z autorów tej notatki miał okazję uczestniczyć w przygotowaniu do druku zbiorów przepisów technicznych, zarejestrowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości i opublikowanych w Oficjalnym Biuletynie Ukrainy, które zostały zharmonizowane (uzgodnione) z dyrektywami Unii Europejskiej. Wrażenie jest przygnębiające: w dokumentach urzędowych, które mają status aktów normatywno-prawnych organów władzy wykonawczej, obowiązkowych do wykonania, dopuszczono mnóstwo błędów gramatycznych, stylistycznych i terminologicznych, które mogą spowodować błędną interpretację poszczególnych zapisów. To samo można powiedzieć o dokumentach urzędowych innych kategorii: dekretach Prezydenta Ukrainy, ustawach Ukrainy, uchwałach Rady Najwyższej Ukrainy, uchwałach i dekretach Gabinetu Ministrów Ukrainy, aktach normatywno-prawnych innych organów władzy wykonawczej itp. Jeśli braki językowe można wybaczyć autorom czy twórcom dokumentu urzędowego, to redaktorom tych braków (z niewielkimi wyjątkami) się nie wybacza. Zatem albo dokumentów urzędowych w ogóle się nie redaguje, albo redaguje się je bardzo źle. W obu przypadkach nie jest to ozdoba ukraińskiego społeczeństwa w ogóle, a jego elity administracyjno-politycznej w szczególności. Dokumenty urzędowe (jeden mniej, drugi bardziej) są nasycone terminologią surżykową i wyrażeniami surżykowymi. Zapewne nie znajdzie się na świecie inny przykład, aby przywódcy narodu w dokumentach urzędowych tak drwili z języka narodowego. Aby nie męczyć czytelników, podano tutaj tylko cząstkę surżykowych przykładów z dokumentów urzędowych. Przykłady: Powirka (ustawa Ukrainy „O metrologii i działalności metrologicznej” oraz szereg norm państwowych). Powinno być „wywiriannia” (zob. Słownik języka ukraińskiego w 11 tomach (SUM, t. 1, s. 365), ponieważ „powirka” to „spis osób w celu sprawdzenia obecnych” (SUM, t. 6, s. 674). Ale zrusyfikowani metrolodzy byłego ZSRR kategorycznie odmówili przyjęcia terminu narodowego. Postanowka na wyrobnyctwo (powinno być „zaprowadzenie do produkcji”). Enerhozberezhennia (powinno być „enerhooszczadnist”). Jednist wymiriuwan (powinno być „odnakowist wymiriw”). A co dopiero wyrażenie „...koło posudyny powynno wymiriuwatycia iz hranycznoju pohrisznistiu...” (zob. „Oficjalny Biuletyn Ukrainy”, nr 15. — 2004, s. 177). Dokumenty urzędowe to twarz narodu: w nich, jak w lustrze, odbijają się wszystkie osiągnięcia i wszystkie bolączki społeczeństwa. A w życiu często zdarza się, jak w anegdocie: językiem kierują nie prawa języka, a język praw. I użyte w dokumencie urzędowym wyrażenie surżykowe, nawet jeśli jest jedno, jest powielane w tysiącach i milionach egzemplarzy. Czyżby na Ukrainie nie było wysoko wykwalifikowanych redaktorów, aby redagować dokumenty urzędowe? Jeśli tak, to najwyraźniej nie działa (nie rozwija się, a zatem degraduje) szkoła wyższa. A może tych redaktorów nikt nie szukał, przesiąknięty obojętnością wobec kultury narodowej? Możliwe, że redaktorzy wydań urzędowych i oficjalnych organów władzy to przeważnie „swoi” ludzie, rosyjskojęzyczni w życiu codziennym, którzy nie wiedzą, że „ne wprawi” — to nie jest ukraińskie wyrażenie (zob. „Oficjalny Biuletyn Ukrainy”, nr 17. — 2004, s. 208), a zawiadamia się nie kogo, a komu (tamże, s. 217). Ale kiedy z głośnika radiowego czy z ekranu telewizora z ust wysoce autorytatywnych dziennikarzy czy lektorów padają wyrażenia w rodzaju „składaje 10 %” czy „zhidno zakonu”, człowiek przeraża się na myśl: języka nie znają kierownicy, języka nie znają dziennikarze, języka nie znają redaktorzy. Albo każdy na swoim miejscu stał się obojętny wobec kultury narodowej, w końcu wobec swojej Ojczyzny, która go zrodziła. A znajomość języka to ich obowiązek zawodowy! A co dopiero mówić o takich subtelnościach tekstów naukowo-technicznych, jak „deformiwnyj”, „deformowanyj”, „deformownyj”, „deformuwalnyj”, „zdeformowanyj”, „zdeformownyj”, które wyrażają różnorodne właściwości materiałów i pracy z tymi materiałami oraz wyrobami z nich, a których nie zawsze można odszukać w obowiązujących słownikach wyjaśniających czy ortograficznych, a tym bardziej nie odszukać zaleceń dotyczących użycia tych słów. Redaktorzy i niektórzy specjaliści-językoznawcy, wychowani w czasach radzieckich, boją się jak ognia takich słów i tekstów z tymi słowami. Dla nich bardziej przyzwyczajone są prorosyjskie formy „deformuiuczyj” (surżykowa kalka z ros. „deformirujuszczij”) i „deformowanyj” (od „deformirujemyj”), które wykorzystują wszędzie niezależnie od kontekstu. I od takich „normatywnych” wyrażeń (zgodnie z ustaloną wśród oficjalnych językoznawców terminologią i tradycjami) gubi się głęboka struktura i osobliwości języka ukraińskiego oraz jego środków wyrazu. Pracownicy — redaktorzy i eksperci Instytutu Standaryzacji
(IS) Derżspożywstandartu Ukrainy (DSSU) często zwracają się do Instytutu Języka Ukraińskiego NAN (IUM) w sprawie potwierdzenia zasadności lub obalenia tych czy innych językowych „nowacji” — niezwykłych dla ogółu społeczeństwa słów lub wyrażeń, używanych w standardach krajowych. Jednak w ostatnim czasie kierownicy placówek naukowych DSSU, a także kierownicy samego DSSU, zaczęli metodami administracyjnymi ograniczać używanie w standardach krajowych leksyki, która choć trochę nie wpisuje się w normy polityki „zlania się języków” byłego ZSRR. I wysuwana jest bardzo „poważna” z ich punktu widzenia podstawa: język i jego rozwój — to nie zadanie placówek DSSU; my nie jesteśmy Instytutem Języka Ukraińskiego. Ale przecież i IUM nie jest placówką, która ma tworzyć czy chociażby w jakikolwiek sposób regulować ukraiński język naukowy. I wpadliśmy w błędne koło. Kto zatem ma dbać o język naukowy — język dokumentów naukowych, język dokumentów oficjalnych? Chyba tylko Instytut Ukraińskiego Języka Naukowego (IUNM), zlikwidowany jeszcze w latach 30. XX wieku. Jeszcze jeden problem ukraińskiej kultury: oddawanie ukraińskiego pisma innymi alfabetami, alfabetami innych światowych pism. Już od 10 lat toczą się spory wokół stworzenia krajowego standardu transliteracji ukraińskiego pisma alfabetem łacińskim. Dwie szkoły transliteracyjne — słowiańska (zorientowana na alfabety łacińskojęzycznych języków słowiańskich) i angielska (zorientowana na angielski wariant alfabetu łacińskiego) — ugrzęzły w niekończących się sporach, jak oddawać łacinką słowa w rodzaju „Kyjiw”: Kiev, Kiew, Kyiv, Kyiw, Kyjiv, Kyjiw, Kyїv czy wreszcie Kyїw — wariant, zgodnie z opinią uznanych ukraińskich fonetyków, najbliższy ukraińskiej fonetyce, który można przekazać alfabetem łacińskim. (Dla informacji: w niektórych językach łacińskojęzycznych, na przykład angielskim, francuskim, literę „ї” używa się do dokładnego odtworzenia w piśmie słów obcego pochodzenia; ponadto litera „ї” jest również w alfabecie łacińskim zgodnie z międzynarodowym standardem ISO 9 dotyczącym transliteracji cyrylicy literami alfabetu łacińskiego). A póki mężowie uczeni tłuką się między sobą czołami, Ministerstwo Sprawiedliwości Ukrainy podjęło arbitralną decyzję, by pisać „Kyiv”. Lecz ta decyzja pozostała tylko decyzją, czyli zamiarem rozwiązania problemu, a nie jego rozwiązaniem. Poczta elektroniczna poprzez pajęczynę międzynarodowych sieci elektronicznych informuje cały świat, że w Kijowie mieszkają „kijawianie” (od adresu e-mailowego Kiev). Doprowadzić sprawy do końca Ministerstwu Sprawiedliwości albo się nie udało, albo nie wystarczyło cierpliwości, intelektu i środków. Ale środki się znajdują! Znajdują się, bo mnożą się standardy resortowe. Na dzień dzisiejszy obowiązują resortowe dokumenty normatywne dotyczące transliteracji Ministerstwa Sprawiedliwości, Państwowego Komitetu Łączności, MSW, Ministerstwa Transportu, nie mówiąc już o oficjalnych standardach (międzypaństwowe GOST 16876, GOST 7.79 oraz międzynarodowy ISO 9). I wszystkie te standardy ustanawiają w odniesieniu do języka ukraińskiego różne normy. A w oficjalnych dokumentach panuje nieład! Kto na Ukrainie będzie zajmował się rozwojem ukraińskiej kultury narodowej? Przecież wiadomo: rozwój i upadek (po angielsku — degradation, degradacja) — to dwa przeciwieństwa, które określają historyczny los każdego narodu: albo naród żyje i rozwija się przez wieki, albo upada (degraduje) aż do całkowitego zniknięcia. Całkiem niedawno z ust zastępcy dyrektora placówki naukowo-badawczej DSSU ds. pracy naukowej przyszło usłyszeć: „A zacziem Institutu standartizacii tierminologija? Pust nieju zanimajutsia razrabotcziki standartow, a Institutu standartizacii ona nie nużna”. Tak oto otwarcie w obcym języku kierownik z ukraińskim nazwiskiem nakreślił niedaleką przyszłość terminologii jako jednego z elementów języka, języka jako jednego z elementów kultury i kultury jako przyszłości narodu: ukraińskiemu narodowi i jego administracyjno-politycznej elicie ukraińska kultura w ogóle, a język ukraiński w szczególności, nie są potrzebne. I on, być może, ma rację: państwu ukraińskiemu ukraińska kultura nie jest potrzebna, nie ma ono na to środków. Na Ukrainie, jak się okazuje, nie ma środków na utrzymanie nie tylko placówek w rodzaju Instytutu Ukraińskiego Języka Naukowego, ale nawet na utrzymanie działów terminologii naukowej w Instytucie Języka Ukraińskiego i Instytucie Standaryzacji: problemami terminologii naukowej zajmują się w ramach dodatkowych obowiązków tylko niewielkie grupy w tych placówkach, a problemami ukraińskiego (państwowego!) języka naukowego — w ogóle nikt w żadnej placówce. Można wyciągnąć wniosek: jeśli nie rozwija się język naukowy — nie rozwija się nauka w całości.
A społeczeństwo bez rozwoju nauki jest skazane na upadek. Kto na Ukrainie jest zobowiązany do rozwiązywania problemów rozwoju ukraińskiej kultury? Okazuje się, że nikt. Okazuje się, że na Ukrainie nie ma na to środków. Czyż to nie paradoksalne: na Ukrainie nie ma środków na rozwój ukraińskiej kultury, to znaczy języka, gospodarki i innych składników kultury narodowej! Administracyjno-polityczna elita nijak nie może zrozumieć, że rozwój gospodarki jest możliwy tylko wtedy, gdy rozwijają się wszystkie inne składniki kultury narodowej. Państwo musi ustanowić ustawodawstwo językowe i pilnie śledzić jego przestrzeganie. Państwo musi znaleźć środki na utrzymanie oddziałów terminologii naukowej w Instytucie Języka Ukraińskiego, Instytucie Socjologii oraz w innych ośrodkach naukowych. Państwo musi znaleźć środki na odnowienie Instytutu Ukraińskiego Języka Naukowego. Państwo musi dbać jednocześnie o rozwój wszystkich składników kultury narodowej: języka, jego pisowni, jego odzwierciedlenia w innych alfabetach; wszystkich rodzajów sztuki; sportu (nawiasem mówiąc, całkowicie zdenacjonalizowanego, czyli nieukraińskiego!); gospodarki i tak dalej. Czyż nie można zakończyć dostępu do kierowania państwem, jego instytucjami, zakładami, przedsiębiorstwami ludzi narodowo wyrodnych? Jeszcze nigdy działalność ludzi narodowo wyrodnych nie prowadziła do rozkwitu narodu, jego kultury i jego gospodarki jako jednego ze składników kultury narodowej. Właśnie dlatego pierwszym krokiem każdego narodowego kraju świata musi być ustanowienie narodowego ustawodawstwa językowego i odpowiedzialności za jego nieprzestrzeganie. Za przykład weźmy Czechy, Polskę, Francję, Szwecję, Rosję, a nawet poradziecki Kazachstan. Nawiasem mówiąc, do wyborów Prezydenta Kazachstanu z 18 kandydatów dopuszczono do udziału w wyborach tylko 5 osób, ponieważ reszta nie zdała egzaminu z państwowego języka kazachskiego! We Francji, której językowi państwowemu nic i nigdy nie zagrażało, przyjęto aż trzy ustawy o ochronie języka francuskiego. W Federacji Rosyjskiej na zebraniu Rosyjskiej Akademii Edukacji, które odbyło się niedawno, rozpatrywano jedno jedyne pytanie: „O roli języka rosyjskiego w życiu państwa i społeczeństwa”. A na Ukrainie ustawodawstwa językowego, skierowanego na ochronę i rozwój języka ukraińskiego, można uznać, że nie ma: nie jest wykonywana decyzja Sądu Konstytucyjnego dotycząca państwowego języka ukraińskiego, przez organy władzy, ich środki masowego przekazu, placówki oświatowe ignorowany jest dziesiąty artykuł Konstytucji Ukrainy. Jak podkreślił Prezydent Ukrainy W. Juszczenko, z 59 opublikowanych na Ukrainie książek tylko jedna jest w języku ukraińskim! A tymi skąpymi środkami budżetowymi, które powinny być kierowane na ochronę i rozwój języka ukraińskiego, Ministerstwo Kultury nie wie, którą dziurę załatać. I na tym tle jest wielu polityków, którzy deklarują jakieś uciski rosyjskiej mniejszości narodowej i języka rosyjskiego. Ukraina to geometryczne centrum Europy i bez Ukrainy Europa jest nie do pomyślenia. Ale światu potrzebna jest nie dzisiejsza Ukraina, a silne państwo z wyraźnie zaznaczoną kulturą narodową, której podstawą jest język narodowy. Państwo, w którym panuje obcy język, a co za tym idzie, obca gospodarka, obca kultura, Europie nie jest potrzebne! Jewhen KOZYR, Heorhij FILIPCZUK Oficjalne dokumenty to oblicze narodu: w nich, jak w lustrze, odzwierciedlone są wszystkie osiągnięcia i wszystkie nieszczęścia społeczeństwa. A w życiu często zdarza się, jak w anegdocie: językiem kierują nie prawa języka, a język praw. I użyte w oficjalnym dokumencie surżykowe wyrażenie, nawet jeśli jest jedno, jest powielane w tysiącach i milionach egzemplarzy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
