Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

GEOPOLITYKA

Слово Просвіти, №50 за 2007 рік

Wołodymyr JAWORIWSKIJ PRZESĄDY I REALIA Przypomnijcie sobie burzliwy 89. rok. Lato. Górnicy Donbasu w strojach górniczych siadają na placu przed komitetem obwodowym partii i rozpoczynają pierwszy potężny wielodniowy strajk przeciwko ówczesnej władzy komunistycznej. Było to niesłychane pod względem śmiałości wyzwanie rzucone zgniłemu, wskroś skorumpowanemu systemowi. Jako deputowani ludowi ZSRR wraz z Wołodymyrem Czerniakiem przyjeżdżaliśmy do nich, zjeżdżaliśmy do kopalni imienia Zasiadki, gdzie niedawno wydarzyła się wielka tragedia, rozmawialiśmy z członkami komitetu strajkowego, który działał precyzyjnie, systemowo i nieugięcie stawiał swoje żądania wobec władzy. I któż mógł przewidzieć, że ci śmiałkowie, odważni ludzie, którzy dla wolności gotowi byli iść do radzieckiego więzienia w razie porażki powstania górniczego, — po pięciu latach będą jedynie „pionkami” w zorganizowanym przez „czerwonych dyrektorów” pieszym marszu na Kijów, aby wyżebrać od rządu swoją prawnie zarobioną pensję, zagrabioną przez kierownictwo kopalni i obwodu. Szli już jako upokorzeni petenci, szli do ukraińskiego rządu, któremu przez pewien czas przewodził ich, doniecki, dyrektor kopalni Juchym Zwiagilski. Miejscowa władza już zrastała się z miejscowymi bandytami, oni razem okradali górników, we wszystkim obwiniając ukraińską Niepodległość, nastawiając przeciwko niej doniecką prostą ludność... Zapoznajcie się: Japończyk Hiroaki Kuromiya. Ukończył uniwersytety w Tokio i Princeton, napisał książkę „Wolność i terror w Donbasie”: „Ciekawe, że nawet w szczytowym okresie stalinizmu Donbas zachowywał pewne elementy wolnego stepu, udzielając schronienia ludziom pozbawionym praw obywatelskich, wygnańcom, uciekinierom, przestępcom i innym. Niektórzy z nich byli tak potrzebni do zapewnienia funkcjonowania przemysłu Donbasu, że kiedy politycznie niepewne osoby wysiedlano z miast i wsi Donbasu oraz całego kraju, im pozwalano pracować w donbaskich kopalniach. Kiedy w wyniku wojny i innych nieszczęść pojawiło się mnóstwo nędzarzy i bezdomnych, Moskwa znów kierowała ich do Donbasu albo wysyłała ich tam jako niepożądane i niebezpieczne, w oczach władzy, elementy. Dlatego w oczach Moskwy Donbas był politycznie podejrzany. Kiedy Stalin postanowił wytępić swoich politycznych wrogów (realnych i potencjalnych), Donbas nieuchronnie stał się obiektem masowego terroru. Rzeczywiście, istnieją dowody, że Donbas był wśród regionów kraju, które najbardziej ucierpiały od stalinowskiego krwawego terroru. Ci, którzy szukali anonimowości, woleli Donbas. W tym aspekcie Syberia, która również ucieleśniała wolność, mogłaby być nie mniej atrakcyjna niż Donbas, jednak Syberia symbolizowała i raj, i piekło. I choć przed rewolucją na Syberię jechało wielu przesiedleńców (w szczególności Ukraińców), po rewolucji stała się ona raczej symbolem wygnania, katorżniczej pracy i śmierci, zwłaszcza dla Ukraińców, którzy chętniej szukali szczęścia w znacznie bliższym Donbasie. Przez całą swoją historię Donbas był politycznie niekierowalny. Siły politycznych metropolii, które próbowały zawładnąć sercami i myślami Donbasu, za każdym razem ponosiły porażki. Najwyraźniej objawiało się to podczas okresów kryzysowych — rewolucji i wojny domowej, w latach II wojny światowej i wtedy, gdy rozpadł się Związek Radziecki. W odróżnieniu, powiedzmy, od sąsiedniego Donu, który w 1917 roku wysunął swoje idee polityczne (takie jak „republika kozacka” i „republika radziecka”), Donbas odrzucał wszelkie ugrupowania polityczne. Atmosferę polityczną Donbasu uważały za trującą i niebezpieczną wszystkie partie. Lew Trocki, śmiertelny wróg Stalina, najlepiej opisał historię polityczną regionu: „Do Donbasu można jechać tylko z (polityczną) maską przeciwgazową”. W wyobraźni Moskwy Donbas był przepełniony „wrogami”. I postrzeganie Moskwy, całkiem prawdopodobnie, było słuszne, co dowodzi ta książka. Jednak władzy politycznej udawało się najzdolniejszym politykom od dnia zasiedlenia Dzikich Pól. Historię Donbasu pisali, z reguły, ideologiczni najemnicy, pisali jak dyktando — nawet nie jak streszczenie, nie jak samodzielny utwór. I dlatego w jednych pracach Donbas jawił się jako kawałek rosyjskiej ziemi, przypadkowo przypisanej do Małorosji. W innych — to zdenacjonalizowana wspólnota bez własnych korzeni, bez narodu w komunistycznym mroku? Skąd pochodzą światowej sławy obrońcy praw człowieka Mykoła Rudenko i Ołeksa Tychyj? Skąd wielcy ukraińscy poeci współczesności Leonid Tałalaj, Wasyl Hołoborodko, Ołeh Oracz, Switłana Zahotowa, która utwierdziwszy się jako rosyjskojęzyczna poetka, pewnie i utalentowanie przeszła na ukraiński i jakby równiej zaczęła pracować, odetchnęła jej poezja... Ukraina w XVI—XVII w. Wzięto z wydania: Arkas M. M. Historia Ukrainy-Rusi. — SPb., 1908

s. 5 · strona oryginału ↗

Górnicza osada w Gorłówce pod koniec XIX w. Zaczerpnięto z wydania: Oczierki istorii Donieckoj obłastnoj komsomolskoj organizacyi. Kijów—Donieck, 1987. * * * …Surowy klimat czyniły jeszcze gorszym ponure warunki socjalne. Rosyjski inżynier, który na początku lat 90. XIX w. otrzymał przydział do Rutczenkowa, obok Juzówki, pozostawił takie wrażenie o Donbasie: „A nuda, jednostajność skrajnie szarego życia były nie do zniesienia. Wokół równy jak stół step, nawet bez ani jednego wąwozu, zimą oślepiająco biały, wczesną wiosną czarny ze śnieżnymi roztopami, wspaniały tylko na początku lata, kiedy »woroniec« (dzika piwonia) zalewa go czerwienią, a śpiew setek skowronków... Biednowka, Sobacziejewka, Kabyzdohowka. Ponury humor tych nazw jak najlepiej określał ich bezradośny wygląd”. Artysta N. Kasatkin, który mieszkał w Aleksandrowsku-Gruszewskim w 1894 r., tak opisał swoje wrażenia z miasta: „Tam i z powrotem między czarnym miastem a czarnymi kopalniami snują się czarni mężczyźni, kobiety i dzieci”. Cały obraz był czarny. Podobne wrażenie pozostało w 1917 r. także u gościa z niedalekiego Kamieńska: „Wtedy, jak i teraz, powietrze było tak zanieczyszczone, że ludzie przez to często chorowali. Niebo płonęło nocą różnymi kolorami... Bezdomne dzieci w Donbasie, 1921 r. Donieckie Muzeum Krajoznawcze. rok 1937, niemiecka okupacja. Jednak dawną, przedrewolucyjną historię, historię zasiedlenia Dzikiego Pola — Donbasu Kuromija przedstawia obszernie, szczegółowo i bezstronnie. * * * „Na polityczny rozwój Donbasu wpłynęło jego geograficzne położenie w Dzikim Polu, przynajmniej w wyobrażeniu Moskwy. Ten wpływ był zauważalny w trzech aspektach. Po pierwsze, wciąż żywe były bojowe tradycje kozaków. Po drugie, Donbas (i step w ogóle) był schronieniem dla wielu uciekinierów przed uciskiem politycznym i ekonomicznym. Po trzecie, w wielonarodowym stepie nieuniknione były konflikty międzyetniczne. Kozacy stworzyli w Dzikim Polu wspólnoty wojskowe, które składały się z tych, którzy uciekli przed polsko-litewskim i moskiewskim uciskiem, marząc o wolnym, niezależnym i lepszym życiu na nowej ziemi. W wolnym stepie życie zmusiło ich do stania się »wolnymi wojownikami«, walczyli oni zarówno przeciwko swoim wrogom na północy, jak i przeciwko Tatarom i Turkom w stepie. Bycie wolnymi wojownikami w praktyce często oznaczało walkę jako najemnicy, jednocząc się z tym czy innym obozem w zależności od politycznych, wojennych, ekonomicznych i innych wymogów. Oprócz udziału w działaniach wojennych, kozacy żyli z rybołówstwa, polowań, handlu, rolnictwa i grabieży. Samo życie było jednocześnie brutalne, dzikie, bezlitosne i heroiczne. Jakkolwiek wyglądała mitologia kozaków, oni w końcu całkowicie weszli w skład Imperium Rosyjskiego w ciągu XVII—XIX w., kiedy Moskwa rozszerzyła swoją władzę na step. W tym długim i skomplikowanym procesie trzeba było i dawać, i brać (zarówno w materialnym, jak i symbolicznym znaczeniu). Co się tyczy zaporoskich kozaków, w 1775 r. ich wojsko ostatecznie zlikwidowała Katarzyna II. (Niektórzy uciekli na południe, do Imperium Osmańskiego, jednak wielu zaporoskich kozaków zostało przesiedlonych, aby stać się Wojskiem Czarnomorskim na Kubaniu na Północnym Kaukazie). Na początku XIX w. kozaczyzna dońska, największe wojsko w Imperium Rosyjskim, całkowicie przeszła, jak i inne formacje kozackie, pod carską kontrolę. W zamian za wierność i usługi wojskowe otrzymała pewien stopień samorządu pod jurysdykcją ministerstwa wojny, i nawet po tym, jak w większości miast i wsi europejskiej części Rosji w wyniku zniesienia poddaństwa wprowadzono samorząd gminny (ziemstwa), kozaczyzna dońska była zwolniona z tej ekspansji władzy cywilnej aż do 1917 r.”. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn