Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

POSTACIE

Слово Просвіти, №50 за 2007 рік

Wołodymyr WOJTENKO, profesor, Kijów. Zakończenie. Początek w nr 49 z 2007 r. Nie wiemy dokładnie, jakie właśnie dokumenty i zapisy folklorystyczne posiadał w tamtym czasie Łukaszewicz. Niedługo po wyjeździe Szewczenki pisał do Pragi: „Kronika Lwowska przechowuje się u mnie jak źrenica oka, a że jeszcze nie drukowana, to przez to nic nie stracone, da Bóg wyjdzie, i, może, w lepszą godzinę, ja jeszcze [dodam] do niej drugą i łącznie wydam. Przez Szewczenkę w listopadzie wyślę ją do Petersburga do cenzury”. Plan ten nie został zrealizowany. Stosunki gospodarza i gościa podczas ich pierwszego spotkania były bezchmurne. Łukaszewicz opowiadał o swoim kozackim rodowodzie, o tym, że ojciec jego był znajomym Skoworody; odniesienie do tego czytamy w powieści Szewczenki „Bliźniacy”. W Berezaniu Taras Hryhorowycz po raz pierwszy wziął do rąk almanach „Rusałka Dniestrowa” (1837), wydany przez kółko M. Szaszkewycza, a także popularny w tamtym czasie w słowianofilskich kręgach poemat Wahylewycza „Madej”. Wszystko, co miało praskie korzenie (przypomnijmy o Husie i Żiżce w jego utworach), Szewczenko przyjmował z przejęciem, i poemat na zmianę to sam czytał na głos, to słuchał, jak czyta Łukaszewicz. Czytał Kobziarz i swoje — wiersze, „Hajdamaków”. Trudno powiedzieć, czy tak było naprawdę, ale niedługo Łukaszewicz pisał w liście do Sriezniewskiego, że rzekomo obiecano mu „Hajdamaków” przerobić, bo opiera się poemat na błędnych świadectwach polskich źródeł historycznych. Wszystko zostało, jak było. Nawet Kulisza nie posłuchał Taras Hryhorowycz, chociaż i ten chciał w „Hajdamakach” czegoś łagodniejszego… Nie ciął Gonta swoich spolonizowanych synów, bo była u niego córka, ale przecież poemat — to nie protokół. Rokiem 1843 datowany jest namalowany przez Szewczenkę portret kobiecy, znany jako „Portret Majewskiej”. Żadnych informacji o tej kobiecie nie zachowało się. Żadnych, oprócz jednej — listu, w którym Łukaszewicz prosi o przekazanie pozdrowień od Terezji Aleksandrowny Majewskiej jej krewnym we Lwowie; list datowany jest tym samym 1843 rokiem. Zaryzykuję postawienie przypuszczenia, że pani Terezja nie była Platonowi Jakymowyczowi obca; że trafiła do Berezania ze Lwowa właśnie wtedy, kiedy on wrócił do domu z Galicji; że ciepłe (nawet namiętne) słowa tego suchego, pedantycznego i odludnego mola książkowego (spójrzmy na jego wizerunek) były adresowane do galicjan, a nawet — niesłychana w tamtym czasie sprawa! — do unickich księży, chociaż z ukraińsko-patriotycznych pobudek, ale nie bez osobistej nuty. Można pozazdrościć! Po raz drugi w tamtym roku Szewczenko trafił do Berezania z rodzinnej Kiriłówki, gdzie w drugiej połowie września u swojego brata Josypa chrzcił małego Trochima. Po kilku dniach Josyp wynajętą podwodą wiózł poetę do Jahotyna, gdzie ten miał zamówienie na pracę malarską od ojca Warwary Riepninej. Z Berezania Josyp pogonił konie z powrotem, a Taras trochę pogościł u Łukaszewicza. 9 października napisał wiersz „Rozryta mogiła”; istnieje legenda, że wtedy „kopali” w pobliżu Berezania. „Dniepr, brat mój, wysycha, // Mnie porzuca, // I mogiły moje miłe // Moskal rozrywa… // Niech ryje, rozkopuje, // Nie swojego szuka. // A tymczasem wywrotowcy // Niech podrastają // I pomogą moskalowi // Gospodarować, // I z matki połataną // Koszulę zdejmować”. I była zima. Z Berezania do Jahotyna — pieszo, w mróz — przyszedł do Szewczenki posłaniec (w sprawie, o której nie wiemy). Miał rozkaz tego samego dnia wrócić z powrotem, a to, w obie strony, 60 wiorst. Szewczenko przekazał oburzony list, Łukaszewicz lekceważąco odpowiedział: „U mnie takich, jak ten, co przywiózł cię do mnie, trzysta”. Ten, co przywiózł — Josyp, chłop pańszczyźniany i brat byłego chłopa pańszczyźnianego. Poetę nieustannie gryzła myśl o losie rodziny; żywił nadzieję zarobić pieniądze i wykupić wszystkich na wolność, ale zdołał to zrobić niedługo, już po zesłaniu. Otrzymawszy karteczkę od Łukaszewicza, płakał. Księżniczka Warwara „przycisnęła jego głowę do siebie, objęła go, pocałowała jego rękę, pocałowałaby i nogi” (słowa z jej listu) — oczywiście, zakochana dziewczyna — nie to, co berezański ziemianin, który kocha swój naród nie takim, jakim ten jest, a takim, jakim był, kiedy chodził w żupanach i nie znał pańszczyzny. Prawie wszystko, co wiemy o Berezaniu i Łukaszewiczu, związane jest z Szewczenką. Przy tym pozostają na uboczu wydarzenia, podczas których niewielkie miasteczko krótki czas prze- Platon Łukaszewicz

s. 11 · strona oryginału ↗

Ukrainy. Z całkiem zrozumiałych przyczyn wydawnictwa radzieckie nie wspominają o tym, podobnie jak o działalności Muzyczki w Galicji. Wiadomość o skazaniu A. W. Muzyczki na pięć lat zesłania na podstawie materiałów z funduszy archiwalnych Zarządu SBU w obwodzie odeskim opublikowano w książce „Odeski Martyrolog”, jednak bez wskazania przyczyn i czasu podjęcia takiej decyzji. Biorąc pod uwagę, że organy radzieckie posiadały informacje o udziale Muzyczki w Czynie Listopadowym, było to wystarczające do zesłania uczonego. W swoich pracach A. W. Muzyczka często powoływał się na badania M. Hruszewskiego, S. Jefremowa, D. Doncowa i innych „burżuazyjnych nacjonalistów”, co również mogło być podstawą do represji. Od połowy lat 30. do początku lat 60. profesor Muzyczka wykłada literaturę rosyjską oraz literaturę narodów ZSRR w Kyzyłordyńskim, a następnie w Semipałatyńskim instytucie pedagogicznym. Nie posiadamy jeszcze żadnych dokumentów z tego okresu. Należy ponadto zaznaczyć, że wszystkie stopnie naukowe i tytuły naukowe zostały odebrane Andrijowi Wasylowyczowi na mocy postanowienia „trójki” NKWD. Etykietę „wroga ludu” Muzyczka nosił do 1955 roku, kiedy to decyzją Sądu Najwyższego wszystkie oskarżenia wobec niego zostały oddalone jako bezpodstawne. I już w 1958 roku Andrij Wasylowycz obronił rozprawę doktorską, uzyskując stopień doktora nauk filologicznych. Jednak pomimo wszelkich starań, by powrócić do Odessy, organy władzy radzieckiej nigdy nie wydały mu pozwolenia na zamieszkanie i pracę w Ukrainie. Mając gorące pragnienie powrotu do Odessy, A. W. Muzyczka kilkakrotnie przyjeżdżał do Kijowa i naszego miasta, spotykał się z ministrem oświaty ludowej USRR, przewodniczącym Prezydium Akademii Nauk USRR, prorektorem Uniwersytetu Odeskiego oraz innymi urzędnikami. Wszędzie obiecywano mu wyjaśnienie sprawy, lecz były to tylko słowa. Zesłanie trwało nadal. Nie powróciwszy do Ukrainy, Andrij Wasylowycz Muzyczka zmarł w 1966 roku. Pochowano go w Semipałatyńsku. Czasopismo „Radzieckie literaturoznawstwo”, honorując pamięć profesora, zdołało uznać prace Muzyczki za takie, które „stanowią znaczącą wartość w ukraińskim radzieckim literaturoznawstwie”, jednak na tym uznanie zasług się zakończyło. W przyszłości badania nad życiem i działalnością naukową profesora A. W. Muzyczki wymagają starannego poszukiwania i studiowania dokumentów archiwalnych, wspomnień kolegów i uczniów oraz wprowadzenia tych nowych źródeł do obiegu naukowego. W szczególności szczególnej uwagi wymaga rozwiązanie kwestii czasu i oficjalnej przyczyny zastosowania represji wobec Andrija Muzyczki. Nie mniej interesującym aspektem jest również udział profesora w życiu społecznym, kulturalnym i politycznym społeczeństwa, zwłaszcza podczas mieszkania i pracy w Odessie. 6 grudnia 2007 roku minęło 121 lat od urodzin Andrija Wasylowycza Muzyczki. Należy uczcić pamięć jednego z wybitnych działaczy nauki, patrioty, badacza życia i twórczości klasyków literatury ukraińskiej.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn