Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

«СПОЧАТКУ БУЛО СЛОВО»

Слово Просвіти, №50 за 2007 рік

stwa. W tej dziedzinie drugą postacią wielkiego formatu było dane zostać Gogolowi, którego geniusz literacki faktycznie zalegalizował narodowe wyparcie się późniejszych — drobniejszych i całkiem drobniutkich — małorosjan. Jeśli chochłactwo trzymało się (i trzyma) na tym, że Ukraińców i ukraińskości nie było i nie ma, to małorosyjskość jednak uznaje, że — byli… może trochę czegoś tam zostało… ale to wszystko odpadki, a i te odchodzą… Na czterdzieste pierwsze urodziny Gogola (wiosna 1850 r.) jego wraz z przyjaciółmi zaprosili Aksakowowie. Trzech chochołów (oprócz pisarza, profesorowie Bodianski i Maksymowycz) “rozmawiało w swoim języku i byli czarujący”. Gogol czytał wiersze “chochłackiego Homera” (tak pisze Aksakow, najwyraźniej — Szewczenki), inni gestykulowali i wykrzykiwali. “Ja, Chomiakow oraz Sołowjow delektowaliśmy się tym wyrazem narodowości, ale bez szczególnej sympatii […]. Było mi po prostu wesoło patrzeć na nich, jak na jakichś Czuwaszów czy Czeremisów”. Takie ukrainofilskie ekscesy niewiele znaczyły i dla samego Gogola. Kilka miesięcy po świętowaniu u Aksakowa z Ukrainy Gogol pisze do białokamiennej, że “Rosja staje mi się coraz bliższa i bliższa”, bo jest w niej coś “powyżej ojczyzny”. Któż wie, czy tak myśleli Czuwasze i Czeremisi, ale dla Gogola ta myśl nie była przypadkowa: od młodości uważał za przeszłość nie tylko Rusi Kijowską i kozacką Ukrainę, ale i samą ukraińskość; historyczne wspomnienia były dla niego czymś podobnym do wspomnień o własnym dzieciństwie, ale przecież on już wyrósł… Problemy psychiczne w żadnym wypadku nie były skutkiem rozszczepienia etnopsychologicznych składników duszy pisarza; choroba jedynie spowodowała bezpłodne w artystycznym sensie próby przerobienia Tarasa Bulby na Iwana Susanina, na-dzielnie napisać nowe “Martwe dusze” i wyjaśnić, jak “nagle” można uszlachetnić Rosję, przyswoiwszy nieco z przyjacielskiej korespondencji pisarza. Ostatnią próbę nawet Rosja przyjęła w większości kwaśno (tenże Aksakow), jak kiedyś faktycznie wzgardziła lizusostwem Teofana Prokopowicza. 40 LAT ZE SŁOWNIKAMI Łukaszewycz każdego ranka czuł się małorosyjskim ziemianinem: zlecał, nakazywał, choćby pobieżnie opowiedzieć, o co chodzi. Zacznijmy, być może, od psychologii. Pan Platon, bez wątpienia, należał do tej “lewopółkulowej” kategorii ludzi, dla których słowo — jest taką samą rzeczywistością, jaką jednostki z dominacją prawej półkuli mózgu uważają kamień, wierzbę czy kwiat. Bawił się słowami, bawił się ze słowami, bawił się w słowa — można powiedzieć, że to słowa bawiły się nim. Nawet wtedy, gdy z kimś rozmawiał, w cząstce mózgu właśnie wypowiedzianym czy usłyszanym mógł żonglować, jak piłką, rozkładał na fonetyczne atomy, dobierał współbrzmiącą parę z ojczystego czy obcego języka. Oznaki tego widzimy już w zbiorze folklorystycznym. Oto w tekście dumy słowo “mandriwka” (wędrówka) — i przypis do niego: “Niem. Wandern — ucieczka”; czytamy “szukaty” (szukać) — i od razu paralela “Niem. Suchen”; napisano “poriatunok” (ratunek) — macie państwo “Niem. Retten”. Po co rosyjskojęzycznemu czytelnikowi wyjaśniać ukraińskie słowa przez niemieckie, i co warte są takie wyjaśnienia, jeśli na tekst ze 170 str. zbiera się ich tylko pięć? Bardzo prosto: lewopółkulowemu ekstremaliście trudno pokonać pokusę, jeśli nawet słowna zdobycz jest niestosowna. Przed tym, jak napisać jeszcze o dwóch technologicznych środkach Łukaszewycza, zwracam się do czytelników, którym słowne manipulacje wydają się niepoważne: chodzi o jeden z badawczych instrumentów lingwistów i filologów; żaden instrument sam w sobie nie gwarantuje sukcesu, ale i “gołymi rękami” wiele nie zdziałasz. Zatem, dalej: berezański mędrzec próbuje znajdować złożone słowa i zrozumieć korzenie, z których są utworzone. Czasami to proste: hreczkosij=hreczka+sijaty (gryka+siać), uogólnione “ten, kto pracuje na ziemi”. Możliwe są trudniejsze warianty. Łukaszewycz dosłownie rozkoszuje się, nasycając nimi swoje dzieła, a zaczęło się od jednego jedynego przykładu w zbiorze folklorystycznym: “Wysznewecki z polskiego nazwiska przemianowany na Bajdę (“beztroski”; baj — tryb rozkazujący czasownika bajukaty (kołysać); dżewe — bardzo, stąd przysłówek “bajduże” (obojętnie)). Przekonuje was? Mnie — nie bardzo. Trzeci instrument pana Platona dobrze zrozumiały jest dla tych, którzy znają tajemny ukraiński język: abyr, orpind, osełok, kytaszercz… Rozpoznaliście? To słowa ryba, Dniepr, koło, Chreszczatyk, jeśli czytać je od prawej

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn