Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

«PROŚWITA» ZIEMI HOROCHOWSKIEJ: PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ

Слово Просвіти, №50 за 2008 рік

DO 140. ROCZNICY «PROŚWITY» Lubow LISZYSZYNA, przewodnicząca rejonowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki, m. Horochów, obwód wołyński 15 LAT DZIAŁALNOŚCI W CZASACH POLSKICH (1921—1936) W 1921 roku za sprawą księdza Iwana Wierzbickiego horochowska «Proświta» rozpoczęła działalność. Towarzystwo pod nazwą «Horochowska Powiatowa Proświta» zarejestrował wojewoda wołyński 3 marca 1927 roku. Kierunek działalności — kulturalno-oświatowy: działały kółka chóralne, taneczne, dramatyczne, historyczne oraz orkiestra instrumentów strunowych. Orkiestrą i chórem kierował mieszkaniec miasta Horochowa Hryhorij Bakalczuk. «Proświcie» przewodniczył Osyp Bakalczuk. Amatorzy kółka dramatycznego wystawiali sztuki «Cyganka Aza», «Poszyłys' w durni», «Oj nie chody, Hryciu», «Nazar Stodola» i inne. Młodzież, która stanowiła podstawę towarzystwa, często zbierała się w parku miejskim, gdzie śpiewano ukraińskie pieśni ludowe. «Proświta» posiadała również dobrą bibliotekę. W tamtych czasach ukraińska książka była rzadkością, a Towarzystwo już wtedy propagowało utwory Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Mychajła Staryckiego, Marko Wowczok oraz innych ukraińskich autorów. Pierwsze kursy spółdzielcze, jak świadczy tygodnik «Hospodarśko-kooperatywnyj czasopys», odbyły się w Horochowie 13 czerwca 1927 roku. Zorganizowały je «Proświta» oraz inspektorat Rewizyjnego Związku Ukraińskich Spółdzielni z Łucka. Statut spółdzielni «Spółka Spożywców „Dobrobut”» (pierwsza spółdzielnia z ograniczoną odpowiedzialnością w Horochowie) przyjęto 14 kwietnia 1929 roku na zebraniu, któremu przewodniczył Andrij Bratun', a sekretarzował Osyp Bakalczuk. Spółka spożywców posiadała sklep obok kapliczki. Zachował się protokół walnego zgromadzenia «Spółki Spożywców „Dobrobut”» z 27 marca 1937 roku. Zebranie otworzył przewodniczący Rady Nadzorczej Andrij Mohyłećkyj. Skład prezydium: Maksym Jaszukewycz, Andrij Jemczyk, Osyp Bakalczuk. Obecni na zebraniu: rewident Rewizyjnego Związku «Spolem» Adam Żywiłowski oraz 123 członków spółki. Rozwiązywano kwestie działalności «Dobrobutu». Pouczająca jest historia oświecenia wsi Ochłopów, dla której chłopi zbudowali kosztem dobrowolnych datków i składek członkowskich budynek Domu Ludowego. Była tu również dobra biblioteka, którą chłopi potajemnie zakopali po zamknięciu «Proświty». Budynek ten do dziś służy społeczności. Działała placówka «Proświty» we wsi Umańce. Hryhorij Liszyszyń (wśród mieszkańców zwany Białym Hryciem) podarował ziemię pod budowę cerkwi. W latach 30. XX wieku działało tu kółko dramatyczne, w stodole Mychajła Liszyszyna (syna Hryhorija) wystawiano ukraińskie sztuki. Po II wojnie światowej rodzinę Liszyszynów poddano represjom. Aktywnie działała «Proświta» we wsi Brany. Przy niej pracowała biblioteka, którą na zasadach społecznych kierował księgowy spółdzielni «Nadija» Anton Chrystyn. «Proświta» posiadała własny, solidny budynek, wzniesiony za fundusze spółdzielni, działały kółka amatorskie. Jak świadczą dokumenty archiwalne, w 1930 roku w Horochowskiej Powiatowej «Proświcie» było 48 placówek i filii, w których liczono 1967 członków. Niewielka liczba zachowanych dokumentów działalności Towarzystwa poświadcza obchody dni szewczenkowskich. Jaskrawym przykładem jest przygotowanie i przeprowadzenie uroczystości we wsi Uhrynów. Przewodniczący rady miejscowej «Proświty» pan Hłuszczak zwrócił się do rady powiatowej «Proświty» o udzielenie zezwolenia na obchody świąt szewczenkowskich z programem, w którym przewidziano, że «Panichidę w języku ukraińskim odśpiewa ukraiński chór i odprawi miejscowy proboszcz ks. Wsewołod Zełynśkyj». Ksiądz proboszcz był znanym ukraińskim patriotą. Jego, jak i większość aktywnych działaczy «Proświty», zamordowali enkawudziści. Dokumenty świadczą, że najdłużej, do 1936 roku, na Wołyniu istniało towarzystwo «Horochowska Powiatowa Proświta». «Ridna Chata», bardziej radykalna organizacja, powstała w Horochowie w latach 1936—1937. Podstawą «Ridnej Chaty» stała się radykalnie nastawiona młodzież, a na jej czele stanął mieszkaniec Horochowa Mykoła Bałamut. Oto nazwiska aktorów amatorów «Ridnej Chaty»: Anton Skibyczkyj, Fedir Stopaczynśkyj, Foma Jakukewycz, Pola Nebożynśka, Anton Hołdowanśkyj. Swoistą tradycją dla «Ridnej Chaty» stało się coroczne świętowanie dni szewczenkowskich. Po likwidacji «Proświty» polskie władze okupacyjne zezwoliły na tworzenie «Proświtańskich Chat». I choć wstąpiło do nich niemało świadomych Ukraińców, jednak osiągnąć sukces w pracy na niwie odrodzenia narodowego i wychowania siłami «Proświtańskich Chat» nie udało się. Obchody dni szewczenkowskich odbywały się w wielu wsiach powiatu horochowskiego. Na przykład chórem przy «Proświtańskiej Chacie» we wsi Skobiełka kierował horochowianin Hryhorij Bakalczuk. I choć dni szewczenkowskie obchodzono we wsiach powiatu, nie były one tak zorientowane narodowo, jak te, które organizowali i prowadzili działacze «Proświty». W 1937 roku w powiecie horochowskim działały trzy placówki Wołyńskiego Ukraińskiego Zjednoczenia «Proświtańska Chata». Towarzystwo «Proświta» na ziemi horochowskiej wiele zrobiło dla uświadomienia godności narodowej Ukraińców, nasz kraj stał się kolebką zmagań narodowowyzwoleńczych. Częściowo swoją działalność horochowska „Proświta” wznowiła w 1989 roku. Utworzono Towarzystwo Języka Ukraińskiego, któremu przewodniczyła nauczycielka horochowskiej szkoły średniej nr 1 Ludmyła Mudrak. Aktywny udział brali Mychajło i Anastasija Roszczynowie, Andrij i Petro Krysztalscy, Wasyl Feszczak, Ołeh Bakalczuk i inni. W 1991 roku na I Forum Inteligencji rejonu Towarzystwo Języka Ukraińskiego zostało zreorganizowane w Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki. Tak po 55 latach na Horochowszczyźnie „Proświta” zmartwychwstała. Na II Forum Inteligencji rejonu 6 marca 1993 roku utworzono rejonowe zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. W skład rady weszło 13 aktywistów, wśród nich Wałentyn Janiuk, chirurg centralnego szpitala rejonowego, Wasyl Feszczak, nauczyciel horochowskiej szkoły średniej nr 2, Mykoła Palanyczko, przewodniczący związku chłopskiego „Zoria”, Teofił Zacharczuk, nauczyciel, obecnie emeryt, ojciec Andrij Sydor, proboszcz cerkwi Wniebowstąpienia Pańskiego, Ołeh Bakalczuk, wywodzący się z rodziny prośwician z lat 30. W grudniu 1995 roku przeprowadzono III Forum Inteligencji rejonu, gdzie założono rejonową organizację Kongresu Inteligencji Ukraińskiej, której przewodniczyła Zinajida Łewczuk, redaktorka gazety „Horochowśkyj wisnyk”. Poszukiwanie i wdrażanie nowych form pracy kulturalno-oświatowej przyniosły rezultat. Na uwagę społeczności zasługują spotkania przy „okrągłym stole”: „O nieakceptowaniu działań siłowych w działalności międzywyznaniowej” (1997), „Inteligencja i władza” (1998), „Partie polityczne i organizacje społeczne rejonu — wyborom Prezydenta Ukrainy” (1999), „Samorząd lokalny: gwarancje działalności, zasady realizacji, odpowiedzialność, problemy” (2000), „Elita, czy problem budowy społeczeństwa” (2003). Horochowszczyzna to ojczyzna laureatów Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki Jewhena Swerstiuka i Wasyla Słapczuka. Dlatego z inicjatywy rejonowego zjednoczenia przeprowadzono spotkania z nimi. Zorganizowano prezentacje książek Petra Bojarczuka, Andrija Krysztalśkiego, Jewheniji Łeszczuk, Ołeny Krysztalśkiej, Iwana Hryszaja. Wszyscy oni pochodzą z Horochowszczyzny. Corocznie obchodzimy Dzień Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka. Zorganizowano prezentację książek, które przesłała z Kanady nasza krajanka Nadija Szawarska — urodzona we wsi Żurawnyky, obecnie współpracowniczka Towarzystwa „Wołyń” w Winnipeg. Proświcianie biorą udział w obchodach świąt narodowych i kalendarzowo-obrzędowych. Amatorzy teatru literackiego dołączyli do zbiórki funduszy na budowę pomnika Tarasa Szewczenki w Horochowie. Na terenie rejonu znajdują się pomniki Szewczenki w Horochowie, Beresteczku, we wsi Uhryniw. „Proświta” wspiera konkursy literackie „Niepowtarzalność”, „Bajkę układam sam”, „Legendy rodzinnego kraju”. Obchodząc 140-lecie „Proświty”, mamy nadzieję na lepsze czasy. Będziemy pracować na rzecz zachowania ojczystego słowa, rozwoju kultury narodowej, utwierdzenia ukraińskiej państwowości. Aktorzy kółka dramatycznego „Proświty” we wsi Umańci, rejon horochowski. Lata 30. XX wieku

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn