Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

ZNISZCZENIE, POSZUKIWANIE, ODBUDOWA

Слово Просвіти, №50 за 2008 рік

Iryna Farion Kontynuacja. Początek w nr 48, 49 z 2008 roku Główne ostrze Pravopysu 1933 roku, w postaci asymilacji fonetycznej, zostało skierowane na pisownię wyrazów obcego pochodzenia (Rozdział 3) jako na najłatwiejsze ogniwo ujednolicania między językiem ukraińskim a rosyjskim. Podstawą tego jest droga zapożyczania wyrazów: bezpośrednia i pośrednia. Przy bezpośredniej drodze zapożyczenia język dostosowuje wyraz do swoich praw fonetycznych, przy pośredniej — łacińskie, greckie itd. słowo trafia do języka przez polską lub rosyjską adaptację. Reżim bolszewicki w bezpośrednim zapożyczaniu dostrzegł „sztuczne oddzielanie języka ukraińskiego od rosyjskiego”, a także „przeszkody w opanowaniu piśmienności przez szerokie masy”, dlatego przewodniczący Komisji Ortograficznej A. Chwylia we „Wstępie do wydania nowego ukraińskiego pravopysu” pod punktem a) zaznaczył sakramentalne „zlikwidowano nacjonalistyczne reguły dotyczące pisowni wyrazów obcojęzycznych” [40, s. 108—109]. Jaka była ta likwidacja, która do dziś, zgodnie z obowiązującym pravopysem, jest normą? Pierwszym asymilacyjnym usunięciem była wycofana z pisowni głoska i litera ґ, co nie tylko naruszyło normę wymowy, lecz także spowodowało zamieszanie w znaczeniach wyrazów ґrati (krata) / hrati (wykonywać określone działanie), hnit (jarzmo) / gnit (w lampie naftowej), huli (zabawy) / ґuli (ślady po uderzeniu) itd. Zamiast tego zapożyczenia, wśród których są także nazwy własne, zaczęto przekazywać wyłącznie według wzoru rosyjskiego, gdzie z powodu niedostatku szeregu fonemów nie można oddać różnych obcych dźwięków sh, h, g, jak w ukraińskim, przez х, г, ґ, lecz jedynie jako х lub г: Halloween — ukr. geloewin — ros. chełoujn; Hegel — ukr. Ґeґel — ros. Gegiel; Goethe — ukr. Ґete — ros. Gete. Poza burtą ludowego brzmienia znalazły się od wieków używane wyrazy z dźwiękiem i fonemem ґ: ґedz, ґudzyk, ґawa, dzyhá, ґrindżoli itd. Pravopys 1990 roku na fali odrodzenia narodowego zwrócił językowi literę, fonem i dźwięk ґ, jednak nie zaproponował uzasadnionych zaleceń dotyczących jej użycia i wymowy. Spowodowało to nowe naruszenia systemu fonetycznego, zwłaszcza w wyrazach zapożyczonych. Projekt pravopysu z 1999 roku, opierając się na zasadach Pravopysu 1929 roku, zaproponował oddawanie litery ґ w obcych nazwach pospolitych i własnych przez г: intelihencija, Czykaho; w nazwach własnych osób (imionach, nazwiskach) zgodnie z g w języku źródłowym piszemy i wymawiamy ґ, a zgodnie z h — г: Fryderyk Ґeґel, Mahatma Ґandi. Również litera ґ oddaje w piśmie zadniojęzykową zwarto-wybuchową spółgłoskę w wyrazach, które wymawiamy odpowiednio: ahrus, ґawa, ґazda, ґandż itd. Niestety, „zatwierdzony do druku przez rady naukowe Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni NAN Ukrainy oraz Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy i zaaprobowany przez Narodową Akademię Nauk Ukrainy, Ministerstwo Edukacji i Nauki Ukrainy, Ministerstwo Kultury i Sztuki Ukrainy” Ukraiński pravopys (2007 r.) [41] demonstruje nie co innego, jak półnormę i półukraiński język: zawiera literę ґ w dawno zapożyczonych i zukrainizowanych formach, na wzór ґanok, ahrus, ґwałt itd., jednak w wyrazach obcego pochodzenia w nazwach pospolitych i własnych (antroponimach i toponimach) g, h nakazuje oddawać przez г: Hiugo (Hugo), a w niektórych wyrazach, nie wiadomo według jakiej logiki, — przez х: chobi (hobby) zamiast hobi, Chemingujej (Hemingway) zamiast Hemingwej (s. 9, 118—119). W stylu niszczycielskiego językowego liberalizmu, a więc lekceważąc zasadę systemowości jako podstawową przy określaniu normy, Pravopys–2007 wystawia na wierzch uwagę: „W nazwach własnych obcego pochodzenia etymologiczne g zgodnie z ustaloną tradycją wymawia się jako г; jednak zachowanie g w wymowie nie jest naruszeniem normy ortoepicznej. Zatem, poprawna jest wymowa: Gdańsk i Ґdańsk, Grenlandia i Ґrenlandia, Gibraltar i Ґibraltar; Garibaldi i Ґaribaldi, Goethe i Ґoethe” [41, s. 19]. Biorąc pod uwagę takie nieuzasadnione i dwuznaczne zalecenia, w obecnej praktyce logiczne jest stosowanie pisowni i wymowy g — ґ zaproponowanej w Projekcie pisowni z 1999 roku, a aktywnie używanej w szeregu wydawnictw oraz w rozgłośniach radiowych i telewizyjnych, a mianowicie: 1. Literę g, która w odpowiednich językach oznacza dźwięczny zwarty spółgłoskowy dźwięk [ґ], w ogólnych i własnych nazwach geograficznych zapisujemy literą г: agent, Chicago; 2. W nazwiskach własnych ludzi (imionach, nazwiskach) zgodnie z g w języku źródłowym piszemy ґ, a zgodnie z h — г: Fryderyk Hegel, Mahatma Ґandhi; 3. Literę g oddajemy literą ґ w obcych wyrazach, które nie zostały zasymilowane z językiem ukraińskim, a także w obcych połączeniach, przekazywanych środkami ukraińskiej graficzności: łac. alter ego (alter ego); 4. Litera ґ oznacza na piśmie tylny zwarty spółgłoskowy dźwięk w wyrazach, które wymawiamy odpowiednio: aґrus, ґawa, ґazda itp.; 5. Literę h, grecką literę г (gamma) oraz początkowy przydechowy dźwięk, oddawany znakiem nadrzędnym, przekazujemy ukraińską literą г: habilitacja, Helsinki [42, s. 36—42; 24; 25]. Drugie asymilacyjne wyeliminowanie polegało na naruszeniu greckiej litery θ (teta), która oznacza międzyzębowy spółgłoskowy dźwięk, podobny do czegoś pośredniego między naszymi dźwiękami [t] i [f], w wyniku czego eter, Ateny, arytmetyka zgodnie z czarodziejską moskiewsko-radziecką pałeczką przekształciły się w formy tożsame z rosyjskimi: efir (gr. aither), Afiny, arifmietika (gr. arithmetike); a stało się tak wtedy, gdy szereg wyrazów z grecką literą θ (teta) pozostał, na przykład arytmia (gr. arrhythmia), ortopeda (gr. orthos), terminy z przedrostkiem ortho-: ortotlen, ortoskopowy, ortograficzna powierzchnia itd., ponieważ tak zostały zaadaptowane w języku rosyjskim. Szczególną odporność na obcą asymilację wykazuje słownictwo antroponimiczne, czego dowodzi „Praktyczny rosyjsko-ukraiński słownik” (1923 r.): Fadiej — Tadeusz, Teodozjusz — Todosij, Todosz, Filip — Pyłyp, Choma — Toma, Teodora — Todora, Chwedora. Pojedynczym wyjątkiem jest w tym imię Fiodor, które jako potwierdzenie tendencji przekazywania greckiego theta przez t, chw, p istnieje w wariancie Chwedir, Todir. Nieprzyjmowanie w naszym języku greckich zapożyczeń przez bezdźwięczny dźwięk f wynika z sonorności (lub dźwięczności) jego systemu fonetycznego. Spółgłoski dźwięczne w języku ukraińskim nie ogłuszają, natomiast w rosyjskim w toku mowy tworzą własne pary bezdźwięczne, wśród których jest także dźwięk [f]: [w] — [f] (ljubow — ljubo[f]), [b] — [p] (dub — du[p]), [d] — [t] (ded — de[t]), [h] — [ch] (proloh — prolo[ch]), [ż] — [sz] (garaż — gara[sz]). Zatem wprowadzenie przez pisownię litery i dźwięku f w miejsce greckiej teta oznacza równoczesne niszczenie sonorności ukraińskiego systemu dźwiękowego. Projekt pisowni z 1999 roku proponował normę wariantową: Metodiusz i Mefodiusz, mit i mit. Sądzę, że nasz wybór, z uwagi na systemowość fonetyczną i tradycyjność, powinien opierać się na oddawaniu greckiej teta przez ukraiński dźwięk [t]: I dopełniła się co do joty Największa z kosmicznych dramatów: Po wszystkie czasy Pan Golgotę Położył fundamentem pod świątynię. P. Karmański Trzecie asymilacyjne wyeliminowanie dotyczy zniszczenia jotacji samogłosek a, u, o (zamiast ia, ju, jo), na wzór obecnego normatywnego socjalny zamiast odpowiadającego prawom ukraińskiej fonetyki socjalny, Judasz zamiast Juda, ion za-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn