Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

NOWOCZESNE POLITYCZNE RUSIŃSTWO JAKO ŚRODEK ROZŁAMU UKRAINY

Слово Просвіти, №50 за 2008 рік

7 marca 2007 r. Rada Obwodowa Zakarpacia podjęła decyzję o uznaniu narodowości „Rusin”. Wywołało to szeroki rezonans, ponieważ świadczyło o tym, że w obwodzie pojawiły się siły, które nie mają nic przeciwko temu, by po raz drugi w ciągu ostatnich dwudziestu lat rozegrać „kartę” politycznego rusiństwa. 7 czerwca i 25 października tego roku na Zakarpaciu odbyły się tak zwane „Europejskie Kongresy Podkarpackich Rusinów”. Podczas drugiego z nich uczestnicy ogłosili akt odnowienia rusińskiej państwowości. Pomóc w wyjaśnieniu prawdy o współczesnych wydarzeniach na Zakarpaciu zgodził się przewodniczący Zakarpackiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, deputowany rady obwodowej, pracownik naukowy Instytutu Ukrainistyki im. Mychajła Molnara przy Użhorodzkim Uniwersytecie Narodowym, Wołodymyr Pipasz. — Wołodymyrze Wasylowyczu, jakie historyczne osobliwości regionu prowokują podobne decyzje? — Historyczno-kulturowe osobliwości regionu od czasu do czasu starają się wykorzystać pewne siły polityczne, to znaczy Zakarpacie przez wiele stuleci było izolowane granicami państwowymi od reszty ukraińskich ziem, wchodziło w skład Węgier. Panujące kręgi tego państwa prowadziły politykę skierowaną na asymilację miejscowej ruskiej (ukraińskiej) ludności. Dla przeciwstawienia się tej polityce ważną rolę odgrywało zachowanie ruskiej etnicznej samoidentyfikacji rdzennej ludności Zakarpacia ze świadomością, że za Karpatami żyje ten sam naród. Druga połowa XVIII i początek XIX w. odznaczały się na Zakarpaciu aktywizacją życia duchowo-politycznego oraz kulturalno-oświatowego. Za swoją patriotyczną działalność działacze społeczno-kulturalni tego okresu otrzymali pełne szacunku miano: budzicieli. Ogromny wkład w kształtowanie się świadomości narodowej przodków zakarpackich Ukraińców wnieśli pierwszy zakarpacki historyk Joanykij Bazyłowycz (1742—1821), językoznawca Arsenij (Ołeksej) Kocak (1737—1800), Iwan Pastelij (1741—1799) oraz Mychajło Łuczkaj. Idea wspólnoty z braćmi za Karpatami zakładała istnienie jednolitego wschodniosłowiańskiego ruskiego etnosu, którego częścią jest ruska ludność Zakarpacia. Po tym, jak w Galicji rozpoczyna się proces zrozumienia, że język ukraiński nie jest dialektem wspólnego dla wschodnich (a nawet wszystkich) Słowian języka, lecz samodzielnym, a Ukraińcy nie są jednym z subetnosów obok Wielkorusów i Białorusinów, lecz odrębnym narodem, zakarpaccy działacze kulturalno-oświatowi wchodzą w dyskusję na ten temat. W zależności od stanowiska wobec odpowiedzi na pytanie „czy tak jest?”, następuje ich podział na dwa nurty, które otrzymały nazwę „narodowcowego” i „moskwofilskiego”. Narodowcowość była pierwszym etapem uświadamiania sobie ukraińskiej narodowej odrębności na Zakarpaciu. Narodowcy nadal nazywali siebie Rusinami, a z czasem Rusinami-Ukraińcami, a swój język — ruskim. Natomiast ideolodzy moskwofilstwa orientowali się na carską Rosję, uważali, że istnieje jednolity „russkij” naród, próbowali przyjąć rosyjski język literacki, a w rzeczywistości — „jazyczije”: mieszankę rosyjskiego, cerkiewnosłowiańskiego z dialektyzmami i madziaryzmami. Stopniowo, nalegając na istnienie „russkogo” narodu, moskwofilstwo staje się siłą reakcyjną, która nie tylko hamowała proces ukraińskiego narodotwórstwa, ale zaczęła sprzyjać asymilacji. Dlatego poparły je węgierskie kręgi panujące. — Jak powstały nastroje separatystyczne na Zakarpaciu w niepodległej Ukrainie? — Moskwofilstwo pod koniec XIX w. stało się bazą dla powstania nurtów rusofilskich, ugro-ruskich i karpatorusińskich (podkarpatorusińskich, rusińsko-tutejszych). Zwolennicy tego ostatniego, w szczególności wbrew stanowisku budzicieli o bezsprzecznej etnicznej wspólności ludności po obu stronach Karpat, twierdzili, że zakarpaccy Rusini to odrębny naród słowiański. Współcześni zwolennicy nurtu zaliczają do karpatorusińskiej „nacji” w Europie także Łemków z Polski i Przeszowszczyzny (Słowacja), Ukraińców z rumuńskiej Marmaroszy, mieszkańców dwóch wsi na Węgrzech oraz potomków przesiedleńców z Zakarpacia i Przeszowszczyzny z XVIII — XIX w. na terytorium, które obecnie wchodzi w skład krajów powstałych po rozpadzie Jugosławii. Jednak do końca lat 30. XX w. zwycięstwo w walce ideologicznej na Zakarpaciu odniósł ukraiński nurt narodowcowy. Wyraźnie uwidoczniło się to w latach 1938—1939. Wkrótce po tym, jak Zakarpaciu nadano status autonomiczny, odbywał się niezwykle intensywny proces państwowotwórczy. Podkarpacka Ruś stała się Karpatską Ukrainą, rozpoczęto tworzenie sił zbrojnych — Karpatskiej Siczy. Szybko następowała ukrainizacja aparatu państwowego. Na utworzoną jedyną partię — Ukraińskie Zjednoczenie Narodowe — w wyborach do Sejmu autonomii 12 lutego 1939 r. zagłosowało ponad 92 procent obywateli. Wielkim, choć w znacznej mierze symbolicznym aktem, stało się ogłoszenie 14—15 marca 1939 r. państwowej niepodległości Karpatskiej Ukrainy. Pod koniec lat 80. na Zakarpaciu następuje aktywizacja ukraińskiego ruchu narodowowyzwoleńczego, która prowadzi do utworzenia we wrześniu 1989 r. Zakarpackiej Organizacji Krajowej Ludowego Ruchu Ukrainy (NRU). W celu zwalczania NRU obkom Kompartii oraz zarząd KGB na polecenie organów związkowych postanowiły utworzyć na Zakarpaciu „interfront” pod nazwą Towarzystwo Karpatskich Rusinów, reanimując w tym celu przedwojenne rusińskie idee o nieprzynależności zakarpackich Ukraińców do narodu ukraińskiego. W tym celu KGB jeszcze jesienią 1989 r. zainicjowało przeprowadzenie w Użhorodzie „rusińskich seminariów”. Potwierdzeniem tego, że Towarzystwo Karpatskich Rusinów zostało stworzone przy wsparciu władz, jest również to, że w odróżnieniu od NRU i innych ukraińskich organizacji, zostało ono zarejestrowane błyskawicznie. 17 lutego 1990 r. odbyła się jego konferencja założycielska, a 20 lutego — rejestracja. Choć zgodnie ze statutem przyjętym na konferencji mogło ono zajmować się jedynie działaniami kulturalno-oświatowymi, nagle rozległy się żądania o charakterze politycznym — wnioski o „odnowienie” autonomii, a nawet oddzielenie Zakarpacia od Ukrainy. Tak narodziło się tak zwane polityczne rusiństwo. — Kto był zainteresowany takim rozwojem wydarzeń? — 6 lutego 1990 r. Instytut Etnografii Akademii Nauk ZSRR oświadczył, że Rusini to odrębny wschodniosłowiański naród. Przecież Moskwie niezwykle korzystne było tworzenie antyukraińskich w swej istocie ruchów separatystycznych na Krymie, w „Noworosji” i na Zakarpaciu. Stymulując nastroje separatystyczne, 30 maja 1990 r. rada obwodowa podjęła decyzję o przejściu Zakarpacia na czas środkowoeuropejski, zainicjowano utworzenie w obwodzie „wolnej strefy ekonomicznej”. 29 września 1990 r. przyjęto „Deklarację Towarzystwa Karpatskich Rusinów o przywróceniu obwodowi zakarpackiemu statusu republiki autonomicznej”. Tę ideę przychylnie przyjęła miejscowa elita partyjna i radziecka. Zainteresowanie politycznym rusinizmem wykazały także inne siły. Były to siły rewanżystowskie na Węgrzech (marzyły one o odnowieniu „Wielkich Węgier”), w Czechosłowacji, a także organizacje potomków emigracji zarobkowej z XIX i początku XX wieku z Zakarpacia, Przeszowszczyzny i Łemkowszczyzny w USA (Związek Karpacki, Łemko-Sojuz). Z Ukrainą się nie utożsamiali, ponieważ pamiętali, że ich przodkowie byli Rusinami, więc zapragnęli, aby ktoś „odnalazł” kraj „Rusinię”. — Jak wiadomo, akcje na rzecz autonomii Zakarpacia na początku lat 90. poniosły klęskę. Kto stanął na czele ruchu oporu wobec separatystów? — Obóz oponentów składał się z ukraińskich organizacji państwowotwórczych, zjednoczonych wokół Ludowego Ruchu Ukrainy (obwodowy blok „Demokratyczna Ukraina”). Opierał się on na wsparciu części deputowanych Rady Miejskiej w Użhorodzie, aktywu studenckiego Użhorodzkiego Uniwersytetu Państwowego, niektórych kolektywów pracowniczych, w szczególności stowarzyszenia „Zakarpattilis”, części kierownictwa i wiernych Greckokatolickiej Eparchii Mukaczewskiej. Na takich pozycjach znajdowało się 10—12 deputowanych rady obwodowej (grupa „Platforma Demokratyczna”). Od 7 września regularnie — raz na dwa tygodnie — ukazywała się gazeta Ruchu „Karpacka Ukraina”. Wsparcie zapewniała także gazeta „Karpacki Kraj”. 1 grudnia 1991 r. mimo wszystko przeprowadzono referendum obwodowe, w którym pojawiło się pytanie o status Zakarpacia jako „terytorium samorządnego”. Taki status poparła większość ludności obwodu. Jednakże nie oznaczało to utworzenia autonomii, a polityczno-separatystyczne ambicje lokalnych władz spełzły na niczym. Nie udało się przekształcić Zakarpacia w strefę napięcia, „gorący punkt”, środek do dezintegracji państwa ukraińskiego. Bez wątpienia stało się to możliwe tylko dzięki zdecydowanemu oporowi narodowo-państwowotwórczych organizacji obwodu. Ale niestety, kwestia odpierania prób pewnych sił rozegrania „karty separatystycznej” na Zakarpaciu pozostała aktualna. — Kim zatem są Rusini dzisiaj? — Rusini obecnie to grupa etnograficzna Ukraińców. Zgodnie z decyzją Zakarpackiej Rady Obwodowej z 1992 roku, każdy mieszkaniec obwodu zakarpackiego ma prawo swobodnie określić, czy jest Ukraińcem, czy Rusinem. Według wyników Wszechukraińskiego spisu ludności z 2001 roku, tylko 10 183 mieszkańców obwodu zakarpackiego (0,8 % populacji) zadeklarowało przynależność do Rusinów. Jednakże, według przypuszczeń jednego z ideologów politycznego rusinizmu Paula Magocsi, teoretyczna liczebność Rusinów może wynosić do 1,2 miliona osób. Do tej liczby zalicza on 977 000 osób w obwodzie zakarpackim Ukrainy, czyli całą ukraińską ludność regionu. W encyklopedii „Narody Rosji” (1999) pod redakcją dyrektora moskiewskiego Instytutu Etnologii i Antropologii napisano, że Rusini to grupa etniczna Rosjan, co rozszyfrowuje się jako „synowie Rusi”. — Co dzieje się na Zakarpaciu dzisiaj?

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn