Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

W cudzym trudzie szukać swego

Слово Просвіти, №50 за 2008 рік

Olena SZULHA Zdjęcia autorki Przekład literacki w naszej literaturze to szczególny rodzaj twórczości. W warunkach sowieckiej rzeczywistości tłumacz bronił prawa do indywidualnej prawdy, mógł powiedzieć to, czego autor oryginalnego tekstu nie mógł wypowiedzieć. Przekładem zajmowali się ci, których władza uciskała, bo tylko tak można było ominąć cenzurę i tworzyć dla duszy. Mimo to nawet w takich okolicznościach tłumacze podpisywali się cudzymi nazwiskami albo przekłady ukazywały się bez nazwiska autora. Wśród plejady wybitnych ukraińskich tłumaczy szczególnie wyróżnia się postać Hryhorija Kocziura — poety, kulturologa, historyka i teoretyka przekładu literackiego, laureata Państwowej (obecnie Narodowej) nagrody im. Tarasa Szewczenki, literackiej nagrody im. Maksyma Rylskiego. Przez długie twórcze życie przetłumaczył z 34 języków utwory około 180 autorów światowej klasyki literackiej, obejmującej w wymiarze czasowym 27 wieków — od starożytnej Grecji i Rzymu po czasy współczesne: Sofokles, Safona, Owidiusz, Longfellow, Edgar Allan Poe, Juan Ramón Jiménez, Goethe, Oscar Wilde, Byron, Petrarka, Rainis, Janka Kupała, Jan Kollár, Jan Neruda, Szekspir, Rimbaud, Béranger, Verlaine oraz jeszcze dziesiątki innych nazwisk. Potomek dawnego kozackiego rodu Hryhorij Porfyrowycz Kocur urodził się 17 listopada 1908 roku we wsi Fesśkiwka w pobliżu Meny na Czernihowszczyźnie. Po ukończeniu Menskiego gimnazjum, nazywanego już wtedy siedmioletnią szkołą pracy, został studentem Kijowskiego Instytutu Edukacji Ludowej. Tu rozpoczęła się jego droga tłumacza. Nauczycielami Hryhorija byli Mykoła Zerow, Ołeksandr Biłećkyj, Borys Jakubśkyj, Mychajło Kałynowycz. Na początku lat 30. poznał neoklasyków — Maksyma Rylskiego, Pawła Fylypowycza, Jurija Kłena, Mychajła Draj-Chmarę. Za niezgodę z politycznymi represjami Kocurowi nie pozwolono wstąpić do aspirantury i wysłano go do pracy jako nauczyciela w Mołdawii, a następnie w Winnicy. Na początku II wojny światowej rodzina Kocurów znalazła się w Połtawie, gdzie Hryhorij Porfyrowycz pracował w muzeum historycznym i w Czerwonym Krzyżu. Po okupacji Hryhorija Kocura oraz jego żonę Irynę Woronowycz oskarżono o „ukraiński burżuazyjny nacjonalizm” i skazano na dziesięć lat obozów oraz pięć lat pozbawienia praw. Odbywali zesłanie w obozach Komi ASRR. Znajomość języków u Kocura pochodziła od ich bezpośrednich użytkowników. Uczył się języków nie siedząc w wygodnym fotelu przy biurku, lecz w obozach, rozmawiając z więźniami. Tam od żywych ust wykształconych współwięźniów nauczył się łotewskiego, litewskiego, gruzińskiego, hiszpańskiego, przetłumaczył Donelaitisa, Baratasznwilego, Tabidzego. Chruszczowska odwilż umożliwiła powrót do ojczyzny. W 1958 roku Hryhorij Porfyrowycz z rodziną osiedlił się w Irpieniu pod Kijowem. Odnowił kontakty z Maksymem Rylskim, Pawłem Tycyną, Mykołą Bażanem, Borysem Tenem, poznał Mykołę Łukasza. Aktywnie tłumaczył, zajmował się literaturoznawstwem i teorią przekładu. Choć władze nie dopuszczały Kocura do nauczania, organizował wieczory poetyckie i posiedzenia sekcji tłumaczy w Związku Pisarzy, które gromadziły pełne sale młodzieży twórczej i inteligencji, a jego dom stał się, według słów Myczajliny Kociubyńskiej, „irpieńskim uniwersytetem” dla pokolenia szістdziesiątników. Pod koniec lat 60. H. Kocur trafił na „czarne listy”. Wykluczono go ze Związku Pisarzy, przestano drukować, wymagano zaprzestania korespondencji z zagranicą. Tak trwało do lat 80. Dopiero w 1988 roku przywrócono go do Związku Pisarzy Ukrainy. W 1989 roku ukazał się drukiem jego pierwszy tomik poetycki „Intyński zeszyt”. Na początku lat 90. szeroko znany za granicą literat otrzymał wreszcie możliwość odwiedzenia Czech, Polski, USA. W 1991 roku w serii „Mistrzowie poetyckiego przekładu” ukazała się antologia „Drugie echo”, którą uhonorowano Nagrodą Szewczenki, niestety pośmiertnie. W domu w Irpieniu syn Andrij Hryhorowycz i jego żona Maria Leonidiwna stworzyli muzeum literackie, w którym przechowywane są archiwa Hryhorija Kocura, jego spuścizna epistolarna, biblioteka, którą Hryhorij Porfyrowycz zbierał przez całe życie i troskliwie przechowywał. Spadkobiercy H. Kocura przeznaczyli na przebudowę pomieszczeń mieszkalnych na muzeum całą Nagrodę Szewczenki. Obecnie na pierwszym piętrze znajduje się ekspozycja, gdzie odbywają się wycieczki. Drugie piętro zajmuje biblioteka. Jest to pierwsze prywatne muzeum literackie na Ukrainie. W Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy otwarto wystawę poświęconą 100-leciu urodzin wybitnego tłumacza. Jej inicjatorami byli syn Andrij Hryhorowycz i jego żona pani Maria, a ideę poparło Czernihowskie Zjednoczenie Zemlackie w Kijowie. Na wystawę przybyli zastępca ministra kultury i turystyki Ukrainy Mykoła Jakowyna, pracownik Sekretariatu Prezydenta Ukrainy Taras Marusik, reżyser teatralny, pisarz Les Tanjuk, aktor Młodego Teatru Ołeksandr Bezsmertnyj, poeta Mykoła Tkacz, przewodniczący Menskiej Rady Rejonowej Mychajło Kot, przedstawiciele Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury Ukrainy, a także ci, którzy znali Hryhorija Porfyrowycza, miłośnicy jego twórczości, uczniowie i byli studenci. Wspomnieniami o ojcu podzielił się Andrij Hryhorowycz. Zapamiętał kilka epizodów z dzieciństwa: „Podczas ewakuacji najważniejsza była walizka z książkami. Obcy zauważyli, że ojciec wyróżnia ją spośród innych z uwagą, i ukradli. Rozejrzawszy się, co jest w walizce, złodzieje ją porzucili. Ktoś ją podniósł, pewnie byli to ludzie wykształceni. Powiadomili właściciela (w walizce był przekład „Eugeniusza Oniegina” Puszkina, który Hryhorij Porfyrowycz uważał za już zaginiony i bardzo rozpaczał) i zwrócili rzeczy. Tak praca ojca wróciła do niego. Kocur i książka — to pojęcia nierozłączne. W jego księgozbiorze jest prawie 25 tysięcy tomów. Katalogu nie było, ale gospodarz wiedział, gdzie stoi która książka, i szybko mógł odnaleźć potrzebną. Mówił, że w jego bibliotece panuje bałagan, ale jest to dobrze zorganizowany bałagan”. Synowa Maria Leonidiwna przywiozła z irpieńskiego muzeum Kocura „kieszonkowe książeczki”, które na zesłaniu robił Dmytro Pałamarczuk, z przekładami Hryhorija Porfyrowycza. Pani Maria nawet bała się powierzyć je kolegom z Muzeum Książki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn