Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

MOSKIEWSKI PROFESOR Z UKRAIŃSKĄ DUSZĄ Z okazji 200. rocznicy urodzin Osypa Bodianskiego

Слово Просвіти, №50 за 2008 рік

Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, dyrektor generalny Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie Do jakich zatem rozważań skłania nasze współczesne merkantylno-ociężałe i klipowo-lekkomyślne głowy dwustuletni jubileusz przyjaciela Szewczenki, Bodianskiego? Właśnie dzięki Bodianskiemu Taras Hryhorowycz już od początku lat 40. XIX wieku staje się znany w słowiańskim świecie naukowym i literackim, w szczególności P. J. Šafárikowi, V. Hance. Według słów Iwana Dziuby, Bodianski, będąc swoistym pomostem między ukraińskimi i rosyjskimi badaczami oraz sympatykami słowiańszczyzny a ideologami zagranicznej słowiańszczyzny, sprzyjał pośrednim kontaktom Szewczenki z tymi ostatnimi. Bodianski był jednym z pierwszych propagatorów twórczości poety w Moskwie. Miałem szczęście odnaleźć w gazecie „Moskowskije wiedomosti” z 12 lutego 1844 roku nieznaną wcześniej publikację Bodianskiego o zbiorze poetyckim Szewczenki „Czyhyrynśkyj Kobzar i Hajdamaky”. W niej Bodianski dał szeroką i dokładną charakterystykę Szewczenki jako „rodzimego syna Południowej Rosji”, który nie tylko pisze „piękne, melodyjne wiersze”, ale jest także utalentowanym malarzem. Innym razem w liście do Szewczenki w lipcu 1844 roku Bodianski pisał, że on „i piórem, i paletą jednakowo włada”. Bodianski umiejętnie i ze znawstwem przedstawił moskwianom twórczość Szewczenki, i trzydziestoletni ukraiński Kobziarz stanął przed wykształconą moskiewską publicznością w całym pięknie rozkwitłego talentu, w aureoli narodowego poety i myśliciela. Charakterystyczne, że publikacja Bodianskiego w „Moskowskich wiedomostiach” była przyуроczona do przyjazdu Szewczenki do Moskwy i stała się przesłanką ich znajomości. Zrozumiawszy możliwości twórcze historyka Bodianskiego, Szewczenko już wiosną 1844 roku pisał do niego: „…Dla historii proszę o waszą pomoc,.. tekst historyczny będziecie wy komponować…” Chodziło wtedy jedynie o przygotowanie zaplanowanej przez Szewczenkę serii akwafort „Żywopysna Ukrajina”, lecz faktycznie poeta wypowiedział się o samej istocie swojego zainteresowania naukowym zabezpieczeniem wszystkich projektów twórczych w dziedzinie problematyki historycznej. Trudno byłoby szukać bardziej erudycyjnego i doświadczonego uczonego-ukrainoznawcy z encyklopedycznym światopoglądem niż Osyp Bodianski. Dziesięć lat po ich poznaniu profesora wybrano członkiem-korespondentem Petersburskiej Akademii Nauk i wśród przyjaciół Szewczenki nie było innego rodaka z tak wysokim tytułem naukowym. Wszechstronne badanie pierwszego moskiewskiego spotkania w lutym 1844 roku Szewczenki z Bodianskim przekonało mnie o tym, że uczony był pośrednio związany z napisaniem w Moskwie 19 lutego wiersza „Czyhryne, Czyhryne…”, w szczególności przejmujących wersów: „Za co skorodzili spisami moskiewskie żebra?..” Bezpośrednim impulsem do ich napisania stały się rozmowy Szewczenki z Bodianskim o roli Moskiewszczyzny w historycznym losie Ukrainy, w szczególności o wyprawie hetmana Petra Sahajdacznego na Moskwę w 1618 roku, a dokładniej o tym, jak 20-tysięczne wojsko kozackie zebrało się pod Bramą Arbacką w celu szturmu miasta. Znajomość i przyjaźń z Bodianskim miały dla Szewczenki życiodajne znaczenie, wzbogaciły jego wizję historii Ukrainy, dały możliwość zapoznania się z najnowszymi publikacjami. Z intelektualistą Bodianskim Taras Hryhorowycz chłonął wiedzę historyczną, wypróbowywał projekty twórcze, idee itp. O rosyjskim i ukraińskim uczonym, slawiście, folkloryście, wydawcy dokumentów historycznych, pedagogu, tłumaczu Bodianskim napisano niemało, jego zasługi dla Ukrainy uwiecznił Iwan Franko, ale przecież, jak powiedział Osypowi Maksymowyczowi swego czasu Mykoła Hohol, u nas „jakoś oduczają się czytać”. Z drugiej strony, życie Bodianskiego naświetlono niedostatecznie głęboko, fragmentarycznie i bez należytej uwagi do jego przyjaźni z Tarasem Szewczenką. Niewykorzystana pozostawała większość dokumentów Osypa Maksymowycza, które dziesiątki lat pokrywały się archiwalnym kurzem w Moskwie i Kijowie. Gdyby znano Osypa Bodianskiego nieco lepiej w dzisiejszej Ukrainie, to zapewne dostałoby mu się za to, że organicznie łączył ukraiński patriotyzm z imperialno-rosyjską tożsamością. Ale czy możliwe jest takie nienaturalne połączenie? Pytanie nie jest puste, nie jest wąskobranżowe, lecz zasadnicze, historiozoficzne. Musimy na nie odpowiedzieć, jeśli chcemy przyswoić lekcje gorzkiej historii, w której, jak w bursztynowej żywicy, póki co skamieniale zastygli niektórzy nasi rodacy — wierni poddani Imperium Rosyjskiego. Wśród nich Osyp Bodianski — postać najbardziej zauważalna i kontrowersyjna, a zatem najciekawsza. Nie jest tajemnicą, że Bodianski, jak każdy profesor uniwersytecki, oficjalnie składał carowi „przysiężne zapewnienie”: „Wiernie i nielicemiernie służyć i we wszystkim być posłusznym, nie szczędząc życia swego, do ostatniej kropli krwi… wysokiemu jego cesarskiej mości Samodzierżawiu…” Co więcej, Bodianski całe życie pozostawał wierny tej przysiędze, nie tylko nie był ideowym bojownikiem przeciwko carowi i samodzierżawiu, ale nawet w dzienniku ani razu nie wypowiedział krytycznego słowa o Mikołaju I i jego prawie trzydziestoletnich rządach. Wtedy, gdy Szewczenko przebywał w Twierdzy Nowopietrowskiej, Bodianski otrzymał od cara Order Świętej Anny II klasy i inne znaki monarszej łaski. Cenił je i nie ośmielił się napisać ani jednego listu do Szewczenki na zesłanie, bo dobrze wiedział: jeśli stanie się wiadome o jego korespondencji z popadłym w niełaskę poetą, to „historia fletcherowska” z 1848 roku, kiedy to na cały rok wyrzucono go z uniwersytetu, będzie wydawać się dziecinną igraszką. Według słów Mychajła Drahomanowa, Bodianski należał do ludzi „połamanych carskimi porządkami i niewyskakujących choć myślą zupełnie poza granice carskie i cerkiewne…” Jednak Bodianski, pozostając praworządnym carskim poddanym, „wyskakiwał” myślą swoją, a co najważniejsze realnym czynem, daleko poza granice ówczesnego carskiego i cerkiewnego rozumienia miejsca i znaczenia Małorosji w historii i współczesności Imperium Rosyjskiego. W dzienniku Bodianskiego jest niezwykły zapis o jego sporze z literatem Dmytrem Swierbiejewem. „Nie rozumiem, jak można być w naszych czasach narodowym” — powiedział tamten. „A ja z kolei nie rozumiem, jak można nie być narodowym w naszych czasach” — ripostował Osyp Maksymowycz. O, jakże! W połowie XIX wieku moskiewski profesor Osyp Bodianski czuł się narodowym patriotą, identyfikował się z Ukrainą. Jego intelektualna W Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy trwa wystawa „Na chwałę naszej przesławnej Ukrainy”, poświęcona 200. rocznicy urodzin Osypa Bodianskiego. Zaprezentowano tu ponad 100 eksponatów: rękopisy z działu rękopisów Instytutu Literatury im. T. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, autograf pracy doktorskiej O. Bodianskiego, autograf tłumaczenia pracy P. J. Szafarzyka, listy Bodianskiego do Szafarzyka, M. Maksymowicza do Bodianskiego, pierwodruki prac, kronik kozackich, dokumenty, zdjęcia, autograf Słownika serbsko-chorwackiego. Można zobaczyć współczesne wydanie faksymilowe Ewangelii Peresopnickiej (to właśnie Bodianski wprowadził tę Ewangelię do obiegu naukowego). Osobny dział wystawy stanowi historia biblioteki slawistyki, którą Osyp Maksymowycz gromadził przez całe życie. Fotoreportaż Oleny SZULHY składowa pozostawała w harmonii z duchową, narodową. Życiowe credo redaktora „Czytań w Cesarskim Towarzystwie Historii i Starożytności Rosyjskich przy Uniwersytecie Moskiewskim” zostało jasno sformułowane w liście do Mychajła Maksymowicza w styczniu 1847 roku: „Postanowiłem za wszelką cenę opublikować małoruskie kroniki; zebrałem ich mnóstwo i zbieram nieustannie. Mam nadzieję z pomocą Bożą, zdrowia i w tym położeniu spraw, jakie teraz panują w Towarzystwie, zdążyć, i za mną nikt nie dogoni, choćby i na ukraińskim koniu. Ja przecież sam jestem kozakiem. Po kronikach zabiorę się i za oficjalne papiery, w których niedostatku nie ma i być nie może…” (podkreślenie moje — W.M.). Te słowa można postawić jako epigraf do całej działalności wydawniczej Bodianskiego. Uczony, który nie miał jeszcze czterdziestki, budował wspaniałe patriotyczne plany publikacji kronik i dokumentów z historii Ukrainy. Niezwykle ważne jest zaznaczenie, że te plany nie pozostały na papierze, a zostały w znacznej mierze zrealizowane. Przed Bodianskim i po nim nie było więcej w Moskwie naukowca, który sam wydałby tyle źródeł historycznych z pobudek patriotycznych. Właśnie ten ludzki wyczyn Ukraińca Bodianskiego pozostanie w naszej pamięci narodowej, a nie próżne rozważania o tym, czego nie zrobił dla Ukrainy jako obywatel imperium. Od końca 1848 roku Bodianskiego odsunięto od pracy wydawniczej, a „Czytania” zmieniły szyld, więc dokumentów z historii Ukrainy w organie Towarzystwa Historii i Starożytności Rosyjskich praktycznie nie drukowano przez dekadę. Lecz warto było Bodianskiemu powrócić do „Czytań”, znów przywrócił stałą rubrykę „Materiały słowiańskie”, w której zamieszczano publikacje z historii Ukrainy. Już w pierwszej księdze za 1858 rok opublikowano „Źródła historii małoruskiej, zebrane przez D. N. Bantysz-Kamieńskiego i wydane przez Członka Rzeczywistego O. Bodianskiego”, „Diariusz” Mykoły Chanenki oraz inne materiały z historii Ukrainy. W marcu 1858 roku Bodianski pokazał tę księgę „Czytań” Szewczence, a ten przeczytał w przedmowie Bodianskiego do „Diariusza”: „Przeszłe losy Małej Rosji przede wszystkim powinny zatrzymywać uwagę i troskę na sobie Małorosjan, synów jej. Nie zatroszczą się oni o to, ktoż będzie się troszczył? Wszelki szacunek i znaczenie nasze pochodzą od nas samych, i od naszego samopoznania i szacunku do samego siebie” (podkreślenie moje — W.M.). Tak została ponownie potwierdzona karta patriotycznej pracy Bodianskiego, którą wspierał Szewczenko. Któż, jak nie on, mógł ocenić narodowy patriotyzm Osypa Maksymowycza i jego, mówiąc słowami Szewczenki, „zaporoską duszę”! Zwróćmy uwagę, jak tymi dwoma słowami Szewczenko ciepło wywyższył ukraińskość Bodianskiego. Ze źródeł archiwalnych widać, że praworządny i niezwykle ostrożny Osyp Maksymowycz w domu, z zapartym tchem, przepisywał antycarskie, pełne bólu wersy poetyckie „Wielkiego lochu” Szewczenki o tułaczce dusz, ukaranych przez Boga za mimowolne, nieświadome, ale straszne grzechy wobec Ukrainy. Trzy bolesne dusze, które uosabiały w misterium Szewczenki wysoką nacio- Na początku głównej księgi „O czasie pochodzenia pisma słowiańskiego” (1855 rok), którą wysoko cenił Taras Szewczenko, Osyp Bodianski pisał: „W życiu narodów, jak i człowieka, bywają wydarzenia, wspomnienie których za każdym razem pogrąża myślące umysły w mimowolne zadumy. Szczególnie trzeba to zauważyć o rocznicy ich, kiedy one, że tak powiem, same się narzucają. Tutaj czasem przychodzi rozmyślić się i samej nawet nieobrotnej, najbardziej roztargnionej głowie”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn