Strona · s. 15strona oryginału ↗
«AVE, EUROPA!»: ODA DO POKOJU CZY NOWE STO LAT SAMOTNOŚCI?
Слово Просвіти, №50 за 2008 рік
Ukraina jest duchowym składnikiem Europy. Chciałoby się wierzyć w to, że to stwierdzenie jest prawdziwe. Tymczasem wszystkie 17 lat ukraińskiej państwowości świadczą o tym, że Ukraina oddala się od Europy. Paradoks? Z jednej strony, dzisiaj treść środków masowego przekazu jest zorientowana na to, aby utrwalić w świadomości społecznej twierdzenie, że Ukraina robi wszystko, co możliwe, aby być w Europie. A jednocześnie Europa do tej pory nie jest gotowa przyjąć do siebie Ukrainę. Dlaczego? Kto jest winny tego braku równowagi wysiłków i możliwości?Dmytro DROZDOWSKI, Akademia Kijowsko-Mohylańska, „Wseswit”
Praca Oksany Pachlowskiej, znanej uczonej o światowym nazwisku, profesor ukrainistyki Uniwersytetu Rzymskiego „La Sapienza” (Włochy), która pod koniec 2008 roku ujrzała światło dzienne w wydawnictwie uniwersyteckim „Pulsary” — jest znamienna dla współczesności. Książka nosi tytuł „AVE, EUROPA!”. Zapewne powinna była ukazać się wcześniej, a być może właśnie teraz, kiedy sytuacja historycznego zapomnienia, sytuacja wyobcowania od moralności i etyki osiągnęła apogeum w ukraińskim społeczeństwie. Ale oto paradoks: mimo że ta książka jest o Ukrainie, w jej tytuł wyniesiono właśnie Europę. I to jeszcze w dwuczłonowym połączeniu z „Ave”, które może oznaczać powitanie podczas spotkania, a może — i pożegnanie. Oksana Pachlowska w przedmowie „Od autorki”, pragnąc rozstawić akcenty, od razu daje dwie możliwe perspektywy użycia tego łacińskiego słowa (na razie pozostaje dokonać wyboru): „Nie wiem, które z tych dwóch „AVE!” powie Ukraina w najbliższych latach”. A zatem to studium nie będzie ani wyrokiem, ani diagnozą, a jedynie analizą historycznej sytuacji w kilku wektorach: historii, kultury, polityki. Pamiętacie słowa gladiatorów: „Witamy cię, Cezarze, idąc na śmierć!”. W tym wyrażeniu również użyto „AVE!”. Tylko czy właśnie to zostanie wzięte za motto Ukrainy w najbliższych latach? Książka, licząca ponad 600 stron, w ramach pięciu głównych rozdziałów (ich nazwy są skrajnie symptomatyczne: „Start z ruin kosmodromu”, „Dekada straconych możliwości”, „Majdan: drugi upadek muru berlińskiego”, „Pomarańczowa Ukraina: zwycięstwo i ryzyko”, „Waszyngton-Moskwa-Bruksela: geopolityczne krzyżówki postpomarańczowej Ukrainy”) nie oferuje twierdzącej odpowiedzi. Zapewne jest to jednak poszukiwanie prawdy, która u każdego, jak pisał Nietzsche, może być inna. Tylko czy naprawdę prawd jest tak wiele? „AVE, EUROPA!” Oksany Pachlowskiej stawia skrajnie ważne dla współczesności pytanie: czy możliwa jest reintegracja Ukrainy z Europą, jakie są zewnętrzne i wewnętrzne mechanizmy socjokulturowe, drogi i metody pokonania przepaści między Ukrainą a Europą. Bez wątpienia O. Pachlowska, która od wielu lat wykłada ukrainistykę we Włoszech, ma własną wizję tego złożonego problemu, który na Ukrainie często zamienia się w populizm. Chcę zaznaczyć jeszcze jedną, moim zdaniem, ważną rzecz: książka napisana jest w pierwszej osobie. Bardzo często w naszej tradycji pisania wielkich studiów można zauważyć tendencję do obiektywizacji treści poprzez dystansowanie podmiotu od przedmiotu pisania. W tym przypadku — zamiar jest odwrotny, co ma zatwierdzić stary, ale etycznie wyważony kartezjański prymat indywidualizmu i własnej odpowiedzialności za każdy sąd, pozbawiony sztucznych uniwersalnych chimeryczności: wypowiedzi w pierwszej osobie nie sposób poddać podważeniu, są one aprioryczne, bo odzwierciedlają własny sposób widzenia, własną interpretację rzeczywistości, a dlatego są szczególnie cenne. Kiedy stajemy się zakładnikami różnych sztuczek, wtedy gubi się to jedyne, co odróżnia nas od „innych”, czyli samość. Książka pani Oksany — to refleksje własnego doświadczenia, które nie są błędne ani prawdziwe, one po prostu istnieją, jako lakmus historii mentalności końca XX wieku i początku nowej ery, jako rezultat własnego spotkania z górą lodową cynyzmu i brakiem wyważenia we współczesnej polityce zagranicznej Ukrainy w różnych kierunkach: od ekonomii do literatury; jako rezultat spotkania z kolonialnym spojrzeniem na Ukrainę. O. Pachlowska tak wspomina o otwarciu katedry ukrainistyki w Rzymie: „Jeśli chodzi o Włochy, to w planie instytucjonalnym sytuacja jest tu radykalnie odmienna. Stworzenie katedry na Uniwersytecie Rzymskim „La Sapienza” — pierwszej katedry w państwowym stołecznym uniwersytecie Europy Zachodniej — dało możliwość ukrainistyce wejść do korpusu włoskiej slawistyki na zasadach parytetowych jako całkowicie autonomicznej dyscyplinie, jako pełnoprawnej i samodzielnej części zachodniej slawistyki. Jeśli wcześniej była to dyscyplina-widmo, dyscyplina-wyzwanie, zawsze podejrzewana o „heretyckie” zamiary „działalności wywrotowej” wobec rusycystyki, to teraz instytucjonalna „normalizacja” zapewnia jej spokojną obecność w ogólnym polu studiów slawistycznych. A „oficjalizacja” dyscypliny — to niezbędny krok do jej rozszerzenia zarówno w aspekcie instytucjonalnym, jak i kontekstualnym. Ponadto studia ukrainistyczne prowadzone są na uniwersytetach w Mediolanie i Wenecji; prowadzone są badania poszczególnych tematów na uniwersytetach w Neapolu, Florencji, Turynie, Trydencie i innych. Jednak z mojego doświadczenia tworzenia katedry ukrainistyki na Uniwersytecie Rzymskim muszę wspomnieć jeszcze o tym, że przez wiele lat musiałam pracować nad tym projektem prawie bez wsparcia znacznej części środowisk naukowych Ukrainy, jej odpowiednich instytucji państwowych, a zwłaszcza diaspory. Właściwie ten fakt stał się dla mnie jeszcze jednym potwierdzeniem atrofii instynktu komunikacji naszej kultury, o którym mowa była wyżej. I nie chodzi o żaden idealistyczny „solidaryzm”. Chodzi o ruch Ukrainy do Europy, niemożliwy bez kompleksowej strategii właściwie systemowej integracji intelektualnej. Przecież obecność kultury w świecie, jej „widzialność” buduje się nie nudnymi skargami na jej „niewidzialność”, a konkretną codzienną pracą, skierowaną na pokonanie tej niewidzialności”. Niestety, zdarza się tak, że ci, którzy reprezentują Ukrainę w świecie europejskim, nie zawsze należą do ukraińskiej elity, która powinna była uformować realne mosty powrotu Ukrainy do Europy. A to nie nastąpi, dopóki na Ukrainie nie nastąpi przemyślenie własnej historii i odnalezienie podstawy europejskiego pokrewieństwa. Ukraińska polityka, zorientowana na stosunki zewnętrzne, dzisiaj coraz bardziej nabiera formy dwugłowego orła, duchowo obcego i historycznie drapieżnego dla Ukrainy. Pomimo wszystkich zapewnień i przekonań, które można usłyszeć z ekranów telewizorów, że Ukraina posuwa się w stronę integracji europejskiej, w stronę integracji ze światową wspólnotą kulturową i gospodarczą, realnie do takich twierdzeń jeszcze bardzo daleko. Ukraina powinna była dawno stworzyć obraz apriorycznie potężnego państwa historycznego, które zaczyna swoją drogę od Rusi Kijowskiej. Ale na ruinach neocynizmu trudno formować takie obrazy. Cała historyczna wielkość Ukrainy niszczeje przez niezdarność obecnych sterników, niezdolnych wyprowadzić Ukrainę na światową arenę geopolityczną i socjokulturową. Niestety, trzeba stwierdzić, że ostatnimi czasy jakoś oduczyliśmy się czytać wielkie książki. Recenzowana praca należy właśnie do takich — wielkich. My dzisiaj w literaturze pragniemy znaleźć natychmiastową (fastfoodową) prawdę na dwudziestu stronach (sto — to już absolutne maksimum). Poszukiwanie prawdy w stylu Coelho — to znak naszych czasów, w których już niby nie mamy czasu na planowe i harmonijne, wnikliwe i spokojne czytanie. Zresztą często sam wykład materiału staje się zdenerwowany, chaotyczny, sztuczny: tekst nie jest już postrzegany jako próba zrozumienia autora, a staje się celem autora, by ukryć się za maską. Odcienie mogą być różne, ale w masce nie ma istoty, tej substancji prawdziwości w arystotelesowskim rozumieniu. Maska ukrywa, a odwieczną istotą i celem Słowa — jest bycie usłyszanym. Słowa mogą błądzić, przeplatać się w chimeryczny sposób, ale wszystkie one kierują nas do jednego. Właśnie w takim systemie rozwija się myśl Oksany Pachlowskiej: krok po kroku, zaczynając od źródeł ukraińskiej państwowości 1991 roku, badaczka pragnie pokazać fakturę problemu, który ma już nadhistoryczny charakter, ale jego fokus wcale się nie rozprasza. Właśnie dlatego ta praca nie jest chaotycznym zbiorem artykułów z różnych czasów i z różnych wydań („Dzerkało Tyżnia”, „Deń”, „Słowo Proświty”, „Literaturna Ukrajina” itd.). Także „AVE, EUROPA!” — to w żadnym razie nie próba poszukiwań straconego czasu, nie epitafium dla przeszłości, nie próba tworzenia sztucznej ideologii świetlanej przyszłości. To ostry, rentgenowski wgląd w ukraińską historię, który jest ciekawy już dlatego, że skupia się nie z centrum problemu, który można by porównać do żywej komórki, wokół której są wrzody i guzy, a z odstawionym spojrzeniem z centrum Europy. Centrum można rozumieć i metaforycznie, i dosłownie, przecież Rzym, bez wątpienia, — to jedna z centralnych przestrzeni zachodnioeuropejskiej cywilizacji. Ciekawe, że tekst zaczyna się od artykułu Oksany Pachlowskiej, wydrukowanego jeszcze w dalekim 1992 roku w „Literaturnej Ukrajinie”: „List otwarty do wszystkich, którzy kochają Ukrainę”, a kończy się książka wywiadem, którego w 2006 roku pani Oksana udzieliła gazecie „Deń”: „Kiedyś młode serce Europy będzie biło na Ukrainie”. Od pierwszego do ostatniego akordu „AVE, EUROPA!” przed nami — apologia rycerskiej wierności i szczerości tekstu. I najważniejsze: w całej tej monumentalnej bez przesady i jednocześnie „smutnej” pracy — ani jednego klastra, co tak dzisiaj lubią nasi nowo upieczeni „intelektualiści”, którzy jeszcze dwie dekady temu marzyli o wstąpieniu do Partii. Jednym z problemów poruszonych w książce — jest rozdwojenie Ukrainy między Europą a Rosją. Ale O. Pachlowska wyważenie i argumentowanie wyznacza granice współczesnej Rosji: to lumpenizowany, splebeizowany kraj, który nie jest zdolny adekwatnie przemyśleć własnej historii. Jeśli Ukraina i jest bliska Rosji, to tylko w tym, że „…przy wszystkich różnicach i ukraińskie, i rosyjskie społeczeństwa są połączone jedną stałą: TO SPOŁECZEŃSTWA SPLEBEIZOWANE. To społeczeństwa, w których autokratyczna władza wraz z podległą jej oficjalną cerkwią przez stulecia i w ostatnich dekadach uśmiercała i uśmierca wszystkie przejawy żywej ludzkiej duszy i żywego ludzkiego intelektu. To społeczeństwa, w których doszedł do władzy, zgodnie z proroctwem Mierieżkowskiego, „Nadchodzący Cham” i, powiedziawszy „my akademii nie kończyliśmy”, zniszczył swojego głównego wroga — inteligencję. System komunistyczny — a jeszcze wcześniej imperialny z jego bardzo podobnymi modalnościami — niszczył nie tylko narody, języki, samą istotę bytu ludzkiego. System komunistyczny przede wszystkim zniszczył kulturę — we wszystkich jej formach i przejawach. Między Leninem a Gorbaczowem żaden przywódca państwa nie miał wyższego wykształcenia. Krajem rządzili niepiśmienni ludzie. Podniesiemy gospodarkę, a potem zajmiemy się kulturą — mówił były „czerwony dyrektor” i, zgodnie z zbie-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
