Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

OD CODZIENNEGO „KARNAWAŁU” DO WYSELEKCJONOWANYCH ZIAREN Prezentacja „Słownika rosyjsko-ukraińskiego”

Слово Просвіти, №50 за 2011 рік

(wczorajsi dowódcy!) byli o wiele pewniejsi siebie, na wszystko wokół patrzyli tak, jakby należało to do nich osobiście, a miejscowa ludność powinna być za to jeszcze wdzięczna. A jakże! Oni przecież wyzwoliciele, a miejscowa ludność — „czym zajmowaliście się na okupowanej przez faszystów terytorii!?” Władza radziecka na Ukrainie zachęcała do takiej tonacji. W 1946 roku podporządkowała niemal wszystkie wyższe uczelnie USRR Ministerstwu Oświaty ZSRR i automatycznie przeszły one na ogólnoprzyswajalny (powiedzmy o tym tak, jak jest: okupacyjny) język wykładowy. Wydawałoby się, że to wystarczy, by dodać obrotów kołu zamachowemu rusyfikacji, bo rodzice nie są wrogami swoich dzieci, więc poprowadzili je do rosyjskich szkół: łatwiej, mówili, będzie im w uczelni czy średniej szkole specjalnej. Ale nie, były jeszcze aresztowania, a nawet rozstrzeliwania za „ukraiński burżuazyjny nacjonalizm”. To — jeśli chodzi o Ukraińców. A Żydów oskarżano o „bezrodny kosmopolityzm”, tylko do rozstrzeliwań nie doszło: inicjator (Stalin) na ich szczęście umarł. Ale to — temat nie nasz. Nasz — oto on: jeśli przed wojną co trzecia (czy co czwarta?) szkoła w Odessie była ukraińska (dokładniejszych danych w Zarządzie Oświaty zdobyć się nie udało), to na połowę ubiegłego wieku zwykłych ukraińskich szkół w naszym mieście nie zostało ani jednej — były tylko niemiecka, kilka angielskich, francuska czy, może, hiszpańska. A poza tym język ukraiński w rosyjskich szkołach stał się nieobowiązkowy. Jednak sedno, jak mówią w Odessie, nie tutaj. Sedno w tym, że zmieniła się w Odessie sytuacja językowa, a co za tym idzie, zmieniła się i polityczna. Spójrzmy na etapy tych zmian. 1. W języku odeskim: a) Jeśli przed wojną na ulicach naszego miasta można było jeszcze usłyszeć frazy skomponowane na gruncie jidysz (widzieliśmy was spacerować; spotkałem waszego tatę idąc do pracy), to po wojnie ich zabrakło — nosiciele jidysz, starzy Żydzi, pomarli; b) jeśli przed wojną przeważająca większość żydowskiej ludności Odessy szczerze uważała, że mówi po rosyjsku, choć w rzeczywistości mówiła po ukraińsku, co właściwie stało się podstawą języka odeskiego (zob. początek artykułu), to na połowę XX wieku zapanował w naszym mieście wyniesiony z organizacji partyjnych do szkół i uczelni język rosyjski — odeski pozostał tylko do żartów (na przykład znane hasło opisywanych czasów „Kuba — da! Janki — niet!” w redakcji „Komsomolskiej iskry” wymawiano Kuba-taki da! Janki-taki niet!); c) jeśli w języku odeskim przed wojną praktycznie nie było przekleństw (potwierdza to także W. Smirnow), to po wojnie tym (czysto rosyjskim i kierowniczym) żywiołem zalało nasze kulturalne i po ukraińsku uprzejme (bez przekleństw!) miasto. 2. W językach, z których składa się odeski: a) rosyjskiego elementu bardzo przybyło, bo już nawet w „chruszczowskich” budynkach Południowo-Zachodniego osiedla i „wieżowcach” Tairowskiego odsetek mieszkańców, którzy mieli bezpośrednich krewnych w Rosji, był bardzo znaczny. I z roku na rok rósł drogą naturalną (dzieci, wnuki, prawnuki) i mechaniczną (rozkaz Stalina o przyznaniu mieszkań emerytowanym wojskowym tam, gdzie im się spodoba, a „podobało się” z jakiegoś powodu najczęściej w Odessie i na południu Krymu, nie tracił mocy aż do nadejścia Niepodległości); b) ten rosyjski (z dowódczymi intonacjami!) element bardzo Natalia ANTONIUK Zdjęcie Uliany WOLIŃSKIEJ Na prezentacji byli dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy Pawło Hrycenko, kierownik zespołu autorskiego Iryna Hnatiuk, redaktor odpowiedzialna Ołesia Handziuk. Autorytatywne słowo o słowniku powiedzieli znani językoznawcy Iwan Juszcuk i Ołeksandr Ponomariw. Redaktor wydania Olha Myroniuk opowiedziała, że praca nad opracowaniem słownika zaczęła się jeszcze na początku lat 90. XX wieku. „Już złożono drugi tom, który ujrzy światło dzienne do 1 lipca 2012 roku. W połowie kwietnia 2013 roku wyjdzie trzeci tom, a do końca 2013 — początku 2014 roku — czwarty”. Pawło Hrycenko wyróżnił tych, którzy odpowiedzialnie pracowali nad tym wydaniem, a także sumienność i uczciwość wydawnictwa „Znannia”: „Na Ukrainie, gdzie rozkwita biznes wydawniczy, dobrych ośrodków księgarskich praktycznie nie ma. Wydawnictwo — to nie tylko środki obrotowe, ale i umiejętność zorganizowania zespołu, który będzie pracował nad wielkim, fundamentalnym dziełem. Dzisiaj wiele słowników — to plagiat pod jakościową okładką. „Słownik rosyjsko-ukraiński” ma wielką historię, w nim prześwitują myśli Serhija Jefremowa i Ahatanhela Krymskiego”. Pan Hrycenko poprosił, by nie narzekać, kiedy w słowniku czegoś nie ma: „To absolutnie zwyczajny proces dla tych, którzy znają się na języku. To, co dzisiaj mamy w otoczeniu językowym, — to ciągły karnawał w Rio de Janeiro. Ale słownik — to nie karnawał, a owoc pracy tych anachoretów, którzy siedzą na górze Athos. I taka odległość od codziennego „karnawału” do wyselekcjonowanych ziaren językowych — to skomplikowany proces. Tutaj mogą być elementy subiektywizmu, niedopatrzenia. Ale nie zacierajmy rąk, kiedy złapiemy niedopatrzone słowo. Kolektywnie pielęgnujmy nasz język, wyciągajmy do siebie nawzajem pomocną dłoń”. Pawło Hrycenko opowiedział, że po zakończeniu tego projektu Instytut Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy rozpocznie współpracę z Instytutem Języka Rosyjskiego w celu badania leksykonu języka rosyjskiego nie Ukrainy, a Rosji. „Jest tradycja, którą warto byłoby przejąć i nam, Ukraińcom. Wszystko, co pracuje na język i kulturę rosyjską, jest priorytetowe w Rosji. Gdybyśmy wspólnymi siłami zdołali zbudować taki model, to prawdopodobnie i słowniki łatwiej byłoby nam tworzyć” — zaznaczył dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy. Ołeksandr Ponomariw przeprowadził paralelę między polityką językową Rosji i Ukrainy: „Nie podobają mi się w stosunku do naszego państwa ani Putin, ani Miedwiediew, ale oni rozmawiają wyborną rosyjszczyzną. U nas póki co nie było takich prezydentów”. Pan Ponomariw wyróżnił kilka pozytywnych momentów nowego wydania: „We wszystkich słownikach lat 20. były słowa „daczanyn”, „daczskyj”. Ale kraju „Dacja” nie ma. W nowym słowniku na pierwszym miejscu jest „danec”, „danśkyj”, a dopiero potem „daczskyj”. Dobrze, że nowy słownik rosyjskie „horożanin” tłumaczy jako „mistianyn”, rzadziej — „horożanyn”. Do rosyjskiego słowa „zawiet” głównym odpowiednikiem jest „zapowit” — w słowniku jest ono na pierwszym miejscu. Rosyjskie słowo „iwołha” tłumaczyło się tak: na pierwszym miejscu była „iwołha”, a potem regionalne „wywilha”. W tym słowniku na pierwszym miejscu jest „wywilha”. Długo nie wpuszczano do słowników słowa „wantażiwka”. Potem wreszcie wprowadzono, ale z błędnym akcentem „wantażiwka”, w tym tomie jest poprawnie — „wantażiwka”. Iwan Juszcuk zwrócił uwagę na praktyczną wartość „Słownika rosyjsko-ukraińskiego”: „Jest wydany na wysokiej jakości papierze i posłuży nie mniej niż sto lat”. Pierwszy tom słownika kosztuje 345 hrywien. Choć ma nakład tylko 500 egzemplarzy, wydawcy mówią, że w przyszłości „Słownik rosyjsko-ukraiński” będzie wznawiany. W kijowskiej księgarni „Je” odbyła się prezentacja pierwszego z 4 tomów „Słownika rosyjsko-ukraińskiego”, który ujrzał światło dzienne w wydawnictwie „Znannia”. Przygotowali go naukowcy Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy, wykorzystując wielomilionową kartotekę leksykalną tej wiodącej placówki naukowo-badawczej.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn