Strona · s. 12strona oryginału ↗
KINO W UKRAINIE: DIAGNOZA I LEKARSTWA
Слово Просвіти, №50 за 2011 рік
Łarysa BRJUCHOWECKA
SMUTNE „REKORDY” W Ukrainie kinematografia ustanawia swoiste rekordy. Na przykład długości pracy nad filmem. W jakim jeszcze kraju reżyser deklaruje zamiary stworzenia filmu przez lata, a nawet dziesięciolecia? Nigdzie, a u nas właśnie tak się dzieje. Nie, zdarzają się wyjątki i udaje się dotrzeć do mety: ludowy artysta Ukrainy Mykoła Maszczenko nad dwuczęściowym filmem „Bohdan Zinowij Chmielnicki” pracował osiem lat. Lada moment finiszuje długo wyczekiwany „TenKtóryPrzeszedłPrzezOgień” ludowego artysty Ukrainy Mychajła Illjenki — tutaj, co prawda, powodów do dumy jest mniej, gdyż praca trwała zaledwie cztery lata. Ale w tym czasie — to jedyny ukraiński film kinowy, a spragniona ukraińskiego publiczność czeka z niecierpliwością, kiedy go wreszcie zobaczy. Autorzy obiecują premierę w grudniu. A ilu reżyserów do mety jeszcze nie dotarło! I nawet trudno przewidzieć, czy dotrą. Laureat Nagrody Państwowej im. O. Dowżenki Ołeś Sanin z filmem pod roboczym tytułem „Kobziarze”, uruchomionym jeszcze w 2005 roku, przez sześć lat nie nakręcił ani jednego kadru z powodu braku finansowania, chociaż była i prezentacja projektu z udziałem mediów, i obietnice Taruty dotyczące inwestycji właśnie w ten film… Młody reżyser Wałentyn Wasjanowycz z dowcipną absurdystyczną komedią „Czy gracie w szachy?” również już z cztery lata nie może dotrzeć do mety, chociaż jest już całkiem, całkiem blisko… Ludowy artysta Ukrainy Wołodymyr Saweljew, jeśli wziąć pod uwagę pisanie scenariusza, pracuje nad epopeją o Petrze Kałnyszewskim lat osiem i kiedy ją ukończy — nie wie, bo finansowanie państwowe (było zobowiązanie wypuszczenia filmu historycznego na 20-lecie Niepodległości) już z trzy lata jak ustało. A między innymi wydano na niego już 3 miliony 300 tysięcy środków państwowych. Reżyser dziwi się, dlaczego zamiast finansować rozpoczęte projekty, w 2010 roku zwrócono z powrotem do państwowej kasy 1,2 mln hrywien, chociaż jest to naruszenie Ustawy „O budżecie Ukrainy”. I obecnie, zamiast kończyć dawno rozpoczęte filmy, przeprowadza się konkursy na nowe scenariusze. I listę niedokończonych projektów, niestety, można kontynuować. Lecz największy rekord ustanowił ludowy artysta Ukrainy Wiktor Hres, który już ponad 20 lat pragnie uszczęśliwić widza filmem „Taras Bulba i jego synowie”. Przy czym w to jego pragnienie media wtajemniczyły i nasze społeczeństwo: jeszcze w 2004 roku poinformowano, że scenariusz o tym samym tytule autorstwa Hresia zwyciężył w konkursie scenariuszy o Tarasie Bulbie. Konkurs przeprowadzało Ministerstwo Kultury Ukrainy i zgodnie z jego warunkami zwycięzcy mieli zapewnić realizację. A który mamy dzisiaj rok? Więc przez siedem lat, które od tego czasu minęły, Wołodymyr Bortko wypuścił na nasz ekran swojego „Tarasa Bulbę”, gdzie Bohdan Stupka w roli głównego bohatera obiecał, że „przyjdzie rosyjski car…”, a Ukraina milcząc przełknęła interpretację zaporoskich kozaków jako bohaterów rosyjskiej historii, zaproponowaną przez rosyjskiego kinematografistę. Błysnął promień nadziei, kiedy „pałeczkę” przejęła Francja, wydając w tym samym 2009 roku drukiem scenariusz Wiktora Hresia w tłumaczeniu na język francuski (przez długi czas, chociaż nie bardzo aktywnie, prowadzone są rozmowy o wspólnej ukraińsko-francuskiej produkcji obrazu), ale to wydarzenie w Ukrainie pozostało prawie niezauważone. Mało kto wierzy, że ten zamysł ukraińskiego reżysera kiedykolwiek się urzeczywistni (chociaż Hiszpan Oliveira kręcił filmy w wieku 90 lat). Jednak 23 lata noszenia się z kinematograficznym zamysłem i przypominanie o nim opinii publicznej czyż nie jest wydarzeniem, które można śmiało wpisać do Księgi Rekordów Guinnessa? Wątpliwe, by ktokolwiek to przebił.
DIAGNOZY Jakże udało się osiągnąć takie rekordy? Rozkwitł ten ruch (a dokładniej, na odwrót, zastój) nierealizacji w ostatnich 20 latach, kiedy władza (wszyscy prezydenci i rządy) wyłączyła kinematografię narodową z kręgu swoich priorytetów i zainteresowań. Ale nierealizacja, utrata przez kinematografistów ustawowego prawa do zawodu — to jeden z symptomów choroby, którą mamy zamiar zdiagnozować i ustalić przyczyny niemocy kinematografii. Jest ich wiele, ale główna — lekceważenie praw. Pierwsze i oczywiste dla każdego obywatela Ukrainy — masa filmów na nielegalnych targowiskach. Jeśli zechcą Państwo w Nowym Jorku znaleźć filmy na DVD, to nie jest to proste — trzeba szukać wyspecjalizowanego sklepu. Tam ludzie oglądają filmy głównie w kinach. Na świecie sprzedaje się licencjonowany towar, w tym filmy na nośnikach, w sklepach. Czy w wielu krajach zobaczą Państwo stragany z mnóstwem filmów na nośnikach? Do tego pirackich, no i, oczywiście, zagranicznych. Bezprawie? Oczywiście. Ale taki stan nikogo nie niepokoi, wszyscy dawno do tego przywykli. Drugie. Niedofinansowanie branży filmowej i nieefektywne wykorzystanie środków państwowych. Nawet jeśli środki w Budżecie Państwowym na ukraińskie kino są wyasygnowane, to nie oznacza, że trafią zgodnie z przeznaczeniem. Tak zdarzało się nie raz w ciągu ostatniego dwudziestolecia. Ale pod koniec ubiegłego roku stało się coś dotąd niespotykanego… Tak, tak, chodzi o fakt finansowania przez Ukrainę rosyjskiego filmu. To bez wątpienia skandal, który zyskał szeroki rozgłos, w tym w prasie („Boli dusza za Kałnysza…” Rozmowę z Wołodymyrem Saweljewem prowadził Stanisław Bondarenko, „Literaturna Ukraina”, 26 maja 2011; Ołeksandr Muratow. Tobie — dam, a tobie — nie dam. „Ukraina Mołoda”, 8 czerwca 2011). Środowisko filmowe kontynuuje (póki co bezskutecznie) poszukiwania odpowiedzi, jak mogło do tego dojść, w szczególności kwestia ta była omawiana także na Plenum Narodowego Związku Kinematografistów Ukrainy 28 października tego roku. Ale wszystko po kolei: 23 grudnia 2010 roku zawarto Umowę między Państwową Służbą Kinematografii Ukrainy a spółką z o.o. „Kompaniia SOTA Cinema Group” o tym, że udział Państwowej Agencji Kinematografii Ukrainy w produkcji rosyjskiego filmu „W sobotę” określono w kwocie 13,4 mln (faktycznie wydzielono — 12,4 mln). Kierownik wspomnianej spółki wystąpił jako współproducent tego filmu. 3 czerwca Izba Obrachunkowa Ukrainy na wniosek kinematografistów poinformowała w piśmie o wynikach kontroli celowości wykorzystania wspomnianych środków budżetowych: „Decyzja w sprawie przyjęcia zobowiązań w kwocie 13,4 mln została podjęta przy braku opinii eksperckiej niezależnego rzeczoznawcy o wartości niedokończonej produkcji filmu oraz opinii audytorskiej dotyczącej prawidłowości formowania kosztów produkcji filmu „W sobotę”, której obecność przewiduje zarządzenie Ministerstwa Kultury i Turystyki z dnia 19.09.2008 roku. Według wniosku Kolegium Izby Obrachunkowej, Ukraina posiada potężną szkołę aktorstwa, jednak zawarte przez Państwową Służbę Kinematografii umowy na tak zwaną „wspólną produkcję” faktycznie są finansowaniem produkcji filmowej innych państw. Wydzielenie środków „Kompanii SOTA Cinema Group” w kwocie 13 mln hrywien na film fabularny „W sobotę” przy braku decyzji Ministerstwa Kultury i Turystyki Ukrainy o wspólnej produkcji filmu nie odpowiada wymogom Europejskiej konwencji o wspólnej produkcji kinematograficznej, jest sprzeczne z zasadami filmu narodowego, określonymi przez Ustawę Ukrainy „O kinematografii” i jest nieefektywnym wykorzystaniem środków budżetowych”.
Zatem film nie należy do koprodukcji, gdyż udziału Ukrainy, poza wymienioną sumą, nie było żadnego. Ukraińscy reżyserzy chcą wiedzieć, dlaczego Ukraina zaczęła finansowo wspierać rosyjskie kino, i tak już dość potężne. Ale to nikogo nie zaniepokoiło. Widocznie wszyscy już przywykli do nieefektywnego wykorzystywania środków — ani władza, ani organy ścigania nie zareagowały na to naruszenie dyscypliny budżetowej. Odpowiedzialności za ten antypaństwowy czyn nikt nie ponosi. Po trzecie: nagrody. Państwową Nagrodę im. O. Dowżenki za 2010 rok Komitet tej nagrody większością głosów przyznał Rolanowi Serhijence (reżyser), Eduardowi Tymlinowi (operator filmowy), Wołodymyrowi Hubie (kompozytor) za film dokumentalny „Wyznanie miłości”, stworzony w 1966 roku. Nagroda miała już precedens nagradzania dawnego filmu, gdyż brak produkcji filmowej i nowych filmów zmusza do zwracania się ku historii kina i nagradzania za minione zasługi (na przykład, tą nagrodą zostali uhonorowani twórcy filmu „Za dwoma zającami”). Jednak w 2010 roku pracownicy Administracji Prezydenta Ukrainy uznali, że są bardziej kompetentni w sztuce filmowej niż członkowie Komitetu Dowżenki — i dekret Prezydenta o przyznaniu nagrody tak się nie pojawił. Złamano dwie ustawy: o budżecie Ukrainy, w którym przewidziano sumę na tę nagrodę, oraz o nagrodach. Zamiast zwołać Komitet i powiadomić o tak nadzwyczajnym wydarzeniu, przewodniczący Komitetu Państwowej Nagrody im. O. Dowżenki Serhij Trymbacz puścił to płazem, wprawdzie wyrażając na łamach prasy zdziwienie w związku z bezprecedensowym przypadkiem. Po czwarte: prawa autorskie. Mariana Bykowa — córka genialnego aktora i reżysera Leonida Bykowa — wygrała proces z firmą, która bez jej zgody jako spadkobierczyni praw autorskich do filmu „W bój idą tylko starcy” w 2009 roku poddała ten film koloryzacji. Nie domagała się odszkodowania za straty moralne, dążyła do zakazania pokazu takiej wersji jako znieważenia arcydzieła. Ale firma złożyła apelację do Sądu Apelacyjnego, który uchylił decyzję sądu niższej instancji, motywując swoją decyzję tym, że córka nie ma praw do własności intelektualnej ojca. Pytanie: a kto ma? Firma, która chciała przyłączyć się do sławy uwielbianego przez naród filmu? Co odpowie nasza Temida? Przecież Ukraina podpisała międzynarodowe konwencje o ochronie własności intelektualnej i praw autorskich. Ale nasi prawnicy działają według własnego uznania, skłaniając (po raz kolejny!) do myśli o skorumpowaniu sędziów. A prawa własności intelektualnej nadal są lekceważone. Po piąte: uczty podczas niedofinansowania branży filmowej. Państwo nie finansuje branży filmowej, ale hojnie finansuje międzynarodowe festiwale filmowe (Kijowski, Odeski) — one u nas mnożą się i zamieniają w świeckie rozrywki znudzonej bezczynnością zamożnej warstwy, która przychodzi popatrzeć, jak będą nagradzać przyjezdne gwiazdy. Im, gwiazdom, bez wątpienia takie honory i uwaga wcale nie są zbędne. Czyli państwo znów pracuje na ambicje obcokrajowców, a organizatorzy tych MFF nie zastanawiają się, że urządzają święto nie dla naszych filmowców, a dla zagranicznych na naszym terytorium i za nasze środki. Po szóste: producent jako fantom. Ostatnie 20 lat rozmowy toczą się wokół producentów. Nawet stowarzyszenie producentów powstało. Niestety, na rozmowach wszystko się kończy, bo producenta, który rzeczywiście troszczyłby się o ukraińskie filmy, na razie nie znamy. Mamy, wprawdzie, zdolnego Ołeha Kochana, ale i ten woli produkować zagraniczne sławy — K. Zanussiego, O. Ioselianiego itd., uważając filmowców swojego kraju za pariasów i nie wspierając ich, a dołączając do blasku sławy obcokrajowców. A to niebezpieczna tendencja, która zakończyła się skandalem z filmem „W sobotę”. Kiedyś młody utalentowany Leonid Osyka powiedział: „Ja nie patrzę na cudze sławy — sławy trzeba wychowywać samemu”, — i tę twórczą postawę wcielał w życie. Gdzież dzisiaj są nasi ambitni młodzi ludzie? Po siódme — imitacja działalności. Marnuje się czas na puste gadanie na konferencjach prasowych, briefingach itd. Według zasady: nie mając konkretnych spraw, którymi można się pochwalić, pochwalmy się skandalami. Właśnie taki skandal wybuchł przez nieodpowiedzialne podejście do formowania Komisji Eksperckiej, która tej jesieni oceniała projekty złożone przez ukraińskich filmowców na konkurs ogłoszony przez Państwową Agencję Filmową Ukrainy. Poszczególni członkowie komisji przyznali zwycięstwa samym sobie — i to sekretariat Narodowego Związku Kinematografów Ukrainy uznał za niemoralne. A niektórzy uznali, że dają pieniądze z własnej kieszeni, i zachowywali się wobec pretendentów szorstko i niekulturalnie. Przewodniczący tej Komisji Eksperckiej Roman Bałajan po skandalu zrezygnował z dalszego pełnienia swoich obowiązków. Wprawdzie środki na projekty, które w tak nieprzejrzysty sposób odniosły zwycięstwo, jeszcze nie wpłynęły. A zostaje mniej niż miesiąc do końca roku — więc czy zdążą reżyserzy choć częściowo wydać przydzielone środki? Wygląda na to, że kinematografia znów zostanie pokrzywdzona. A dziennikarze na konferencjach prasowych nadal będą zapisywać słowne wykręty o perspektywach ukraińskiego kina, nie zastanawiając się nad tym, że to gadanie nie jest nic warte, bo nie jest poparte konstruktywnymi działaniami. Trzeba przypominać elementarną prawdę: urzędnicy w kinie muszą być profesjonalistami, a nie przypadkowymi ludźmi. Wprawdzie mieć nadzieję, że te słowa znajdą adresata, jest trudno.
LECZENIE Diagnozy na wymienionych się nie kończą, ale czas się zatrzymać i pomyśleć o leczeniu. Czego potrzeba dla kina? Przede wszystkim talentów. A my je mamy. Powiedzmy, nasi operatorzy filmowi są poszukiwani za granicą. Aktorzy — również, dużo i z powodzeniem w polskich i rosyjskich filmach gra Bohdan Stupka. Ołeksij Horbunow, który aktywnie zaczynał na Ukrainie, dzisiaj nie mniej skutecznie gra w Rosji. W ogóle ukraińskich aktorów, którzy udowodnili swój talent zarówno na scenie, jak i na ekranie, jest wielu: Anatolij Chostikojew, Bohdan Beniuk, Ołeksij Bohdanowycz, Natalja Sumśka, Iryna Doroszenko, Łeś Zadniprowśkyj, Wołodymyr Kolada. Nie mniej jest aktorów teatru dramatu rosyjskiego, wszak z jego murów wyszły takie sławy kina jak Ada Rohowcewa, Wałerija Zakłunna, Heorhij Drozd, wreszcie Olha Sumśka. Dzięki serialom telewizyjnym docierają do widza aktorzy teatru lewobrzeżnego Kostiantyn Horjanśkyj, Witalij Łynećkyj. A gwiazdy z teatru Mołodyj — Jarosław Hawryluk, Tamara Jacenko, Wałerij Lehin, Ołeksij Wertyńśkyj? A lwowski zańkiwczanin Fedir Stryhun? A ługański aktor Mychajło Hołubowycz? A role filmowe Tarasa Denysenka, Serhija Romaniuka, Ałły Serhijko, Ołeha Dracza? Utalentowanych aktorów jest znacznie więcej, niż tutaj wymieniono. Oczywiście, przy braku środków nie ma co nawet zaczynać rozmowy o kinie. Ale mamy bardzo dochodowy biznes w wielu sferach — reklamowy. Więc gdyby wolą naszej władzy choć jeden procent zysków z reklamy przeznaczono na ukraińskie kino, odrodziłoby się ono. A póki co… Zaczynasz myśleć o anonimowych właścicielach wspomnianego czarnego rynku w podziemnych przejściach Kijowa, którzy nie chcą, abyśmy mieli własne kino. Zresztą najbardziej wpływowe media, jeśli mówić o filmach emitowanych w telewizji, oferują tylko cudze twarze. Więc zakaz ukraińskiego kina to fakt. Tak, był pewien okres, kiedy badano ukraińską historię w dokumentalnym gatunku telewizyjnym, ale trwał on do 2008 roku. Potem kryzys, a w ślad za nim zmiana władzy — i telewizyjny krajobraz radykalnie się zmienił. Jeśli oglądać naszą telewizję, to niemożliwe jest zrozumienie, w jakim kraju żyjemy. Choć jesteśmy państwem — jest prezydent i rząd, swoje kluby piłkarskie… Ale z jakiegoś powodu władza w żaden sposób nie chce identyfikować się za pomocą kultury. Z jakiegoś powodu narzuca swoim obywatelom dawno obrzydłe cudze. I żadne dźwignie, nawet zalegalizowane, które mają na celu wspieranie finansowania naszego kina, nie działają.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
