Strona · s. 13strona oryginału ↗
KIEDY OJCIEC TEODOR PRZYJDZIE I DO NAS? Taras Antypowycz. Chronos. — “A-BA-BA-HA-LA-MA-HA”. — 2011
Слово Просвіти, №50 за 2011 рік
Marija KUCZERENKO
Jak się obudzić, kiedy się nie śpi? To pytanie w ostatnim czasie coraz częściej i rozpaczliwiej, niczym krzyk o ratunek, brzmi we współczesnej literaturze pięknej, przynajmniej w jej antyutopijnym wariancie, balansującym na granicy politycznego fantasy. Owszem, kiedy rzeczywistość jest nie do udźwignięcia, kiedy duszę twoją wepchnięto w nią, niczym w szatańską zabawkę-matrioszkę, tobą kieruje tylko jedno pragnienie — za wszelką cenę p r z e b i ć s i ę z tej rzeczywistości. Jednak… Miastem Słońca Campanelli dawno nie rządzi arcykapłan Słońce — to już widmowe poapokaliptyczne miasto, które zasiedlają ocaleni cudem jego nieliczni mieszkańcy. Utopia dawno i bezpowrotnie przerodziła się w swoje głuche przeciwieństwo — antyutopię, jak wiara w twórczą energię ludzkości — w tragiczne uświadomienie jej ślepej niszczycielskiej siły. Tymczasem ten przełom w inny świat nie jest ucieczką, ponieważ ma na celu w fantastyczny sposób odwrócić nieodwracalne, naprawić nienaprawialne (chyba coś podobnego dzieje się z nami w sterowanych przez nas samych snach…). Całkiem zrozumiałe: im dalej, tym z większym niepokojem powieść-antyutopia zasiedla terytorium przyszłości, aby znaleźć w nim ratunkowe odpowiedzi na liczne pytania, zaprojektowane z dnia dzisiejszego. Nowa powieść młodego, mimo już szeregu wydanych książek, pisarza Tarasa Antypowycza “Chronos” — to jeden z takich przykładów powieści-antyutopii, jej projekcja — rok 2040. Czyli tylko trzy dekady dzielą nas od tego społeczeństwa przyszłości. Przez ten czas świat wcale, niestety, nie zmienił się w sensie moralnym. Zbyt już jest rozpoznawalny, dzisiejszy — ta sama korupcja, te same grabieżcze schematy. Świat gnijący, niczym olbrzymi hipopotam w ładowni “Titanica” z nieśmiertelnego filmu Felliniego “A statek płynie”, który swoim smrodem zmusza do zatykania nosów wyfiokowaną arystokrację z klasy “lux”. Jednak, aby ostatecznie nie zgubić się w czasie i przestrzeni, zwróćmy się do tego punktu wyjścia, który “przewrócił świat”, tak artystycznie wiarygodnie stworzony przez Tarasa Antypowycza w jego nowej powieści — do wynalazku profesora Kojfmana dotyczącego usuwania bio- Bohdan ZALIZNIAK
We lwowskiej księgarni “Je” odbyło się spotkanie czytelników ze Stepanem Procjukiem, autorem powieści o Wołodymyrze Wynnyczence “Maski opadają powoli” (K.: Wyd. centrum “Akademia”, 2011). Pisarz przedstawił publiczności jeszcze dwie swoje książki — “Cienie pojawiają się o świcie” i “Niszczenie lalki”. Po przeczytaniu fragmentów odbył się dialog autora i czytelników. Na moje pytanie: “Która z kobiet — żona Rozalija czy literatura w wykonaniu W. Wynnyczenki — winna jest temu, co stało się z Ukrainą, która rodziła się w latach 1917—1919, ale tak i nie narodziła się?” — Procjuk odpowiedział tak: “Ja nie myślę, że Wynnyczenko w czymś jest winny. Jego kochali, ubóstwiali, nienawidzili. Można, co prawda, mówić o specyficznej charyzmie Wynnyczenki. “To ten, na sumieniu którego sotologicznego (czytaj — personalnego) czasu człowieka. Wynalazek, oczywiście, genialny, i początkowo niby miał humanitarny cel — zwrócić śmiertelnie chorym ich biologiczny czas, tylko że społecznie krótkowzroczny profesor nie zauważył głównego — społeczeństwo moralnie nie jest gotowe na jego zbyt śmiałe, bogoburcze odkrycie. Idea skradzionego czasu, położona przez Tarasa Antypowycza w podstawę jego futurystycznej powieści, jawi się niezwykle interesującą. Jak wyjaśnia pisarz, ten zamysł narodził się z tak zwanych codziennych rozmyślań o nierozważnym obchodzeniu się z czasem, o tym, “że ludzie kradną czas jeden drugiemu, a władza kradnie czas u całego kraju”. “Moich czytelników nie zbije z tropu to, że historia “Chronosa”
startuje w 2040 roku, — oni doskonale rozumieją, że podszewką powieści służy mi współczesny świat”, — mówi Taras Antypowycz i śpieszy zauważyć, że unikał analogii z konkretnymi osobami czy sytuacjami, starając się wyjść na szerokie filozoficzno-społeczne uogólnienia. Jednak teraz tylko czytelnik może decydować, na ile wirtualny świat „Chronosa” jest podobny do świata, w którym on żyje. A wspólnych cech z ukraińską rzeczywistością, trzeba powiedzieć, przekazanych bardzo subtelnie, ostrożnie, nie gwałcąc wyobraźni czytelnika, jest niemało. Przed nami — umowne kosmopolityczne społeczeństwo z jego zwykłym mieszczańskim trybem, gdzie wszystko jest wyprzedane i przeżarte przez korniki konsumpcjonizmu; gdzie państwo jest wrogie jednostce. Taki sobie Kraj U, w którym dawno wszyscy zapomnieli drogę do Świątyni. T u t polują jeden na drugiego, t u t strasznie wyjść na ulicę przed niebezpieczeństwem utraty swojego biologicznego czasu, t u t nikt sam sobie nie należy. Temporalne grabieżstwo stało się normą: czas (czytaj — życie) kradną nie tylko zza rogu za pomocą chronomatów — czas kradną na szczeblu państwowym poprzez wymuszone dawstwo. Podobna przemoc jest zalegalizowana i wzniesiona do rangi prawa silnych tego świata. Społeczeństwo gwałtownie podzieliło się na myśliwych i ich potencjalne ofiary, nabierając co dalej, to bardziej kontrastowych form — taki sobie teatr cieni, na czele z Głównym Magistrem — przybyszem z kryminalnego środowiska, „zbyt złym klaunem, żeby śmiać się z jego sztuczek”. On, jak i jego polityczna świta, taka sama wiecznie młoda kosztem Państwowej rezerwy czasu, dawno tracąc w swojej nieprzyzwoitej nienasytości poczucie rzeczywistości, żyje według jednej niezmiennej zasady — „po mnie choćby potop”. Szczególnie kontrastowo na tle tej absolutnej destrukcji widzi się los „małego człowieka” jako potencjalnej ofiary, jako wiecznego dawcy, wrażliwej i bezbronnej przed wszędzie rozstawionymi na nią „kołowrotkami życia” (według trafnego określenia jednego z kolorowych bohaterów poprzedniej powieści Tarasa Antypowycza „Ciało i los”). Obecnie — na przykładzie początkowo zwykłego ojca Teodora, który karci się za napady mizantropii, — stajemy się świadkami, jak rozpacz zagnanej w kozi róg duszy transformuje się w potężny wyrzut energii. Krótkie nowele powieści, w których w izolacji jedna od drugiej rozwijają się historie poszczególnych mieszkańców tego wirtualnego kraju, wcale nie rozpraszają uwagi, nie obniżają napięcia opowieści — one, w końcu, łatwo, niezauważalnie, niczym puzzle, układają się w ogólny obraz wymyślnej antyutopii. Chociaż, bywa, na jakąś chwilę wyda się, jakby pisarz zapomniał o tym czy tamtym bohaterze, i ty z napięciem czekasz na jego powrót. Nie rozchładza i ten fakt, że z góry rozumiesz: ta Kartagina musi zostać zburzona. Przecież początek końca wyraźnie zarysowuje się już od pierwszych stron — z egzaltowanej tyrady profesora Koifmana o chronoforezie, kiedy ten, nie sięgnąwszy strasznej otchłani swojego odkrycia, oświadcza: „Człowiek stanie się pełnoprawnym władcą swojego czasu. I nie tylko swojego…”. Jak przyznawał Jonathan Swift, mógł pobłażliwie odnieść się do każdego zestawu ludzkich wad, ale kiedy dodawała się do nich zarozumiałość, pycha, — tracił cierpliwość. Zarozumiałość ludzkości, która znalazła swój wyraz w manipulacjach z czasem, w sięganiu po świętości, stała się wyzwaniem potępionych dla Stwórcy. Zwierzęcy strach człowieka przed jego krótkotrwałością, jego żądza uchwycenia jak największego kawałka z tortu życia są całkowicie zrozumiałe, ale to nie jest w stanie przedłużyć życia. Świat jest ukryty przed człowiekiem za gęstą zasłoną i daremną sprawą jest szarpanie za ten sznurek przez każdego ciekawskiego, tym bardziej, kiedy on, jak mówił Zaratustra, nie jest „zwycięzcą samego siebie i nie jest panem swoich cnót”. „Umieraj w porę!” — głosił mędrzec. Wolność od śmierci — zbyt ciężkie pytanie dla ludzkości i najwyraźniej nie do pokonania. Temat stosunku materialnego i duchowego, ich dialektyki wędruje u autora „Chronosa” z powieści do powieści, w szczególności pouczająca w tym sensie jest jego poprzednia książka „Ciało i los”, nominowana do nagrody BBC. Ciało — dom człowieka, podkreśla Taras Antypowycz, ale jednocześnie i jego więzienie. Klaustrofobia duszy nabrała chronicznej formy w tym konsumpcyjno-technokratycznym świecie, w jego wszechświatowym oszustwie. Naturę takiego symptomu choć specyficznie, jednak dokładnie wyjaśnił filozof-bezdomny ze wspomnianej wyżej powieści: „Człowiek, w którym coś prawdziwego jest, — on zawsze idzie na dno. — Powierzchnia go nie wytrzymuje. On dla świata jest ciężki. A ten, który jest pusty, on na wierzch wypływa, jak spławik. Dlatego że w nim samo gówno i powietrze”. Trzy dekady — taka odległość między współczesnym społeczeństwem a społeczeństwem niesłychanych technologii z „Chronosa”, i, jak widzimy, stosunek „duchowe/materialne” doznał jeszcze większego przechyłu. Takie społeczeństwo zgodnie z prawem wewnętrznego rezonansu powinno było runąć, niczym wilderowski most nad przepaścią… ależ nie, mimo wszystkich praw logiki „Statek płynie”… Pisarz pozostaje wierny sobie, dając, jak i w poprzednich utworach, nadzieję na szansę. Szczerej wiary tylko jednego człowieka — ojca Teodora — wystarczyło, aby uratować ślepców, którzy „zabłądzili w swoim cielesnym czasie, odchyliwszy się od czasu Bożego”. Nawet po swojej fizycznej śmierci ojciec Teodor przychodzi do każdego „wyzerowanego” czy „przedwcześnie postarzałego”, aby zwrócić im ich prawowity czas, bo na wszystko jest swój czas… Oto tutaj, właściwie, z pojawieniem się świętego ojca i zaczyna się bajka ludzkości, ustępuje jej surowa rzeczywistość, chociaż i w surrealistycznym obramowaniu, ponieważ taka jest natura ludzkości, takie jest jego zboczone przekonanie, długie na kilka tysiącleci: ktoś jednak musi rozgrzebać jego grzechy, wyczyścić jego stajnie augiaszowe, przynosząc swoje życie w ofierze. Oczywiście, tutaj prawa gatunku są w pełni dotrzymane, i czytelnik przyjmuje takie rozwiązanie — przecież podobne echa już były w historii ludzkości. Ja nie chcę umniejszać wartości „Chronosa” w żaden sposób — przecież zasługuje on na szczerą pochwałę choćby i tym, że wywołał we mnie tyle stłumionych codziennym próżnym życiem myśli i emocji, — tylko jedno natrętne pytanie tak i pozostaje poza powieścią: i jakie ono jest, to społeczeństwo, które przyjęło tę ofiarę i w tak łatwy dla siebie sposób wzięło szansę (możliwe, że i ostatnią) z rąk Pańskich? Zajrzeć by tam jeszcze raz… za jakieś… trzydzieści lat. świadomości pisarskiego „Ja”, któremu ciężko „nosić worki emocji”, którego „dręczą etyczne problemy”, i dążenie do zrozumienia tajemnic kobiecego świata, i pragnienie „zadeklarowania w świecie ukraińskości”, kiedy już nie udało się zbudować Ukrainy, przecież „nikt nikogo wcześniej nie uczył, jak tworzy się państwowość”, a jeszcze — przyznanie samego Wynnyczenki o tym, jak nieprosto było mu budować stosunki z ludźmi — nawet z tymi, którzy „wyznają jakąś jedną doktrynę” (chodzi o Michnowskiego, Doncowa, Petlurę czy i Hruszewskiego). „Wołodymyr Wynnyczenko odszedł, — kończy opowieść o Mistrzu Stepan Prociuk. — Tak umierają sprawiedliwi, którzy odkupili swoje grzechy, dobrowolne i niedobrowolne, jeszcze podczas ziemskiego życia”. Jest nad czym zastanowić się nam, czytelnikom. Za to jesteśmy wdzięczni i Wołodymyrowi Wynnyczence, i Stepanowi Prociukowi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
