Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

«Prawd» jest wiele, prawda — jedna. Jak firma «Tołoczko i Syn» podsyca ukrainofobię

Слово Просвіти, №50 за 2012 рік

Witalij ABLICOW. Straszno — nie straszno, ale dziwić się jest czemu. Najpierw o publikacji naukowca-historyka-archeologa P. Tołoczki. Nie będziemy zatrzymywać się na jego wnioskach dotyczących gazety „Dzień”, którą uważa za antyrosyjską (jak tu nie wspomnieć o niedawnych gorących dyskusjach dotyczących odpowiedzialności autorów, którzy rozpowszechniają celowo nieprawdziwe informacje. Zrozumiałe, że nie chodzi o odpowiedzialność karną, ale najwyraźniej powinny istnieć metody społecznego wpływu na paszkwilantów. Czas, jak to mówią, nadszedł!). Pomińmy milczeniem (ale współczujmy obiektom „osądów” akademika NAN Ukrainy) również wypady P. Tołoczki wobec autorytatywnych naukowców, działaczy społecznych i politycznych: J. Jackiwa, M. Popowycza, L. Pyroha, T. Wozniaka, J. Szczerbaka, L. Krawczuka, A. Sadowego. Niech P. Tołoczce będzie bliska woluntarystyczna idea „ruskiego miru”, niech jego szczerą sympatią będzie patriarcha moskiewski Cyryl, ale kto mu narzuca miłość do hetmana I. Mazepy? Żyjemy, dzięki Bogu, w czasach, gdy każdy modli się do swoich obrazów. Autora tej publikacji interesują akapity, w których mowa o profesorze w okresie przedwojennym Charkowskiego, a powojennym — Harvarda, później Uniwersytetu Columbia, J. Szewelowie. P. Tołoczko twierdzi: „Jak wiadomo, publicystyka polityczna nie była jego fachem”. Podkreśla, że J. Szewelow z wykształcenia był filologiem. Ale przecież i P. Tołoczko nie jest publicystą! Jemu jako archeologowi-historykowi z zawodu, najwyraźniej nie jest łatwo rozróżniać gatunki twórczości literacko-publicystycznej. Właśnie J. Szewelow dał ukraińskiej kulturze doskonałe wzorce nie tylko badań literaturoznawczych, ale i publicystyki (rodzaj literatury, który naświetla aktualne problemy społeczno-polityczne. A z tego wynika, że twórczość publicystyczna nie może nie być polityczną). Co do konkretnych oskarżeń P. Tołoczki pod adresem J. Szewelowa: „Nie jestem przekonany, że w pojmowaniu stosunków ukraińsko-rosyjskich najbardziej autorytatywnym ekspertem jest Jurij Szewelow… Ukrainę opuścił w taborze armii niemieckiej i, naturalnie, nie mógł być obiektywny w stosunku do kraju, którego nawet nie uważał za swój. Bo inaczej nie opuściłby go…”. Pierwszy sąd niech pozostanie bez uwag, bo jakim ekspertem od ukraińskiej historii jest P. Tołoczko, jest powszechnie wiadomo. Dla przykładu: właśnie on był „autorytetem” dla ówczesnego pierwszego sekretarza KC KPU W. Szczerbyckiego w kwestii obchodów 1500-lecia Kijowa w 1982 roku (później P. Tołoczko powracał do problemu wieku naszej stolicy: powątpiewał, tworzył różne wersje…). Kiedy ujrzała światło dzienne powieść I. Biłyka „Miecz Areja”, poświęcona wydarzeniom staroruskim, P. Tołoczko z własnej inicjatywy pierwszy stał się jej uprzedzonym krytykiem. To też nie grzech, a prawo wyboru (chociaż P. Tołoczko ironicznie definiuje fach: „historyk-publicysta”, sam z jakiegoś powodu lubi często pojawiać się na łamach wydawnictw periodycznych z rozważaniami na dowolne tematy, co można śmiało drukować pod rubryką „Czego sobie życzycie?”). Co do cytowanego wyżej akapitu z publikacji P. Tołoczki (zwłaszcza: „w taborze armii niemieckiej”), to tutaj jest czym zaprzeczyć i co sprostować. Zrozumiałe, historyk może twierdzić, że powiedziane przez niego jest przykładem myślenia obrazowego (stałym wyrażeniem lub, jak wyraziłby się filolog, idiomem). Ale w tym przypadku wyrażenie ma treść polityczną, synonimicznie bliską słowu „zdrada”. Tym bardziej, że dalej P. Tołoczko mówi o tym, że J. Szewelow nie uważał kraju, w którym żył (Związek Radziecki), za swój. Co do tego ostatniego — to prawda. J. Szewelow — Niemiec z pochodzenia, którego charkowska rodzina (matka, siostra i on) była ukraińskojęzyczna i on nigdy nie wyrzekł się swojego ukraiństwa. Ukraińskość naukowca była wynikiem jego świadomego wyboru (ostatnie dwudziestolecie otworzyło nam tyle wątków na tematy „Czym jest patriotyzm?”, „Czym jest samoidentyfikacja?”, „Czym jest, wreszcie, historia ojczysta?”; że, najwyraźniej, lepiej być Ukraińcem z własnego wyboru politycznego (a nie z przynależności etnicznej), aniżeli zimnokrwistym pragmatycznym kosmopolitą, którego przede wszystkim martwią problemy nigdy (oprócz imperialnych cyrkularzy i ukazów, innych wytworzonych przez biurokratyczną brać „dokumentów”) nieistniejącej Małorosji czy zrodzonej z wielkomocarstwowej manii jakiegoś „ruskiego miru” itd. Ukraińskość J. Szewelowa była głęboka, więc radziecki „W rezultacie Hruszewskiemu udało się całkowicie przegrupować przyzwyczajone do tego wyobrażenie o historii Rusi Kijowskiej. Słowiańska kolonizacja Europy Wschodniej, powstanie państwa kijowskiego, jego rozkwit w XI—XII i upadek w połowie XIII wieku — wszystko to były „okresy” historii ukraińskiej. Po upadku Kijowa jego tradycje przeszły nie do Rusi Włodzimiersko-Suzdalskiej, a do państwa Halicko-Wołyńskiego, z niego — do Wielkiego Księstwa Litewskiego, które już bezpośrednio łączyło się z czasami kozackimi. Ukraińcy okazywali się nie tylko bezpośrednimi twórcami błyskotliwej epoki Rusi Kijowskiej, ale i naturalnymi następcami jej dziedzictwa” (str. 38). Ołeksij TOŁOCZKO Związku Radzieckiego nigdy nie postrzegał jako ojczyzny, raczej jako terytorium. Życie J. Szewelowa było szczęśliwe, jeśli mówić o nim jako o naukowcu (osiągnął światowe uznanie: nikt z krajowych uczonych nie zrobił tego, co udało się J. Szewelowowi: wprowadził język ukraiński w kontekst światowej slawistyki, otworzył ukraińskie problemy humanistyczne dla anglojęzycznej społeczności naukowej itd.). A życie J. Szewelowa-człowieka było skomplikowane i pełne niepokojów, niebezpieczeństw, gróźb i przeszkód. Jednym z niecodziennych epizodów biografii naukowca był jego wyjazd z Charkowa 6 lutego 1943 roku. Właśnie wyjazd, a nie ucieczka w „taborze armii niemieckiej”, jak twierdzi P. Tołoczko. Powszechnie wiadomo, że Charków kilkakrotnie był oddawany i zdobywany przez wojska radzieckie w czasach II wojny światowej. Tołoczkowy „okres taborowy” dotyczy końca sierpnia 1943 roku, kiedy miasto ostatecznie wyzwolono od nazistów i wtedy wraz z wycofującymi się oddziałami Wehrmachtu opuściło je rzeczywiście wielu charkowian. Czy J. Szewelow miał inny wybór? Nie miał! P. Tołoczko nie jest pierwszym, który rzuca w stronę uczonego bezpodstawne oskarżenia. Przed nim robił to I. Biłodid, który wraz z nie mniej sławnym niż J. Szewelow slawistą R. Jakobsonem bezskutecznie próbował przekonać światową społeczność slawistów, że J. Szewelow jest kolaborantem (współpracował z nazistowskimi okupantami). Po pierwsze, gdyby to była prawda, uczony nie otrzymałby od służby emigracyjnej prawa wjazdu do USA, a po drugie, „Ta obrzydliwa akcja prześladowania (J. Szewelowa. — W. A.) skończyła się przesłuchaniem w sądzie uniwersyteckim Uniwersytetu Columbia, które zakończyło się na korzyść Jurija Wołodymyrowycza (J. Szewelowa. — W. A.)”. (I. Fizer „Memuary J. Szewelowa (Jurija Szerecha): bildungs roman w autobiograficznej hipostazie”. Naukowi zapysky NaUKMA, t. 21, nauki filologiczne). U czytelników może pojawić się pytanie dotyczące zimowych wydarzeń charkowskich 1943 roku. Krótko o tym. Wykładowca Uniwersytetu Charkowskiego J. Szewelow z pewnych przyczyn pozostał w okupowanym mieście. Jeśli ktoś powie, że można było ewakuować się na wschód, to wszystko nie było takie proste. Charkowianie wiedzieli o tym, jak zniszczono pociąg z ewakuowaną charkowską inteligencją. Co więcej, większość nie zdołała dostać się do tego strasznego pociągu — w mieście panował chaos i panika. Na przykład ówczesna władza „zapomniała” o wybitnym malarzu M. Buraczku, który zmarł w sierpniu 1942 roku w zimnej i głodnej stolicy Słobożanszczyzny. Znowuż należy poszerzyć horyzont nad powiedzianym. J. Szewelow, jako etniczny Niemiec (folksdojcz), zgłaszając się do władz miejskich, mógłby otrzymać prawo nie tylko do przydziału żywnościowego i opału, ale i do intratnego stanowiska w jakiejś pracy (uczony, oczywiście, znał ojczysty dla niego język niemiecki). J. Szewelow nie skorzystał z tych możliwości, bo rozumiał, że i nowa władza nie jest jego władzą. Czasami drukował w lokalnej prasie. Po wojnie nie robił z tego tajemnicy — sam opublikował listę (mniej niż dziesięć) wydrukowanych artykułów i recenzji. Słowem, uczony rozumiał, że żyć w wyzwolonym radzieckim Charkowie nie będzie mógł ani jako zwykły obywatel, ani tym bardziej jako naukowiec czy pedagog. I postanowił wraz z matką emigrować. Oto tak skrupulatnie można przeanalizować wszystkie ataki i bezpodstawne oskarżenia P. Tołoczki pod adresem J. Szewelowa oraz innych, o których mowa w jego publikacji. Zatrzymajmy się jeszcze nad jednym akapitem artykułu historyka-archeologa. Zaprzeczając kolonialnemu położeniu Ukrainy w Imperium Rosyjskim, uważając, że współtwórcy jego (F. Prokopowycz, bracia O. i K. Rozumowscy, W. Koczubej) szczycili się tym, że byli Małorusami (pozwólmy sobie na ironię: P. Tołoczko ma z nimi związek astralny, czy co daje mu prawo sądzić o myślach wymienionych rosyjskich wysokich urzędników?), historyk-archeolog rzuca oskarżenie swoim oponentom, że oni, rzekomo, tak i nie przedstawili mu przykładów osób pochodzących z Ukrainy, które osiągnęły godną pozycję w establishmencie, w szczególności Austro-Węgier, Polski i innych państw, do których w różnych okresach należały ziemie ukraińskie. Spróbujmy odpowiedzieć za oponentów P. Tołoczki i w ten sposób oświecić akademika. W Austro-Węgrzech, które w odróżnieniu od monarchii rosyjskiej były tradycyjnym państwem europejskim z władzą liberalno-demokratyczną, ministrem ochrony zdrowia (pierwszym w światowej historii) w latach 1917—1918 był I. Horbaczewski. W tych samych latach prokuratorem generalnym Austro-Węgier był J. Haninczak. J. Romanczuk — polityk i działacz społeczno-polityczny, w latach 1910—1918 był wiceprzewodniczącym austriackiego parlamentu (Rady Państwa). Generalskie stopnie wojskowe otrzymali J.-M. Witoszynski-Dobrowola oraz F. Szeparowycz. Znanym austriackim politykiem był M. Wasyłko. W Polsce senatorem parlamentu (wicemarszałkiem senatu) był A. Horbaczewski. J. Wereszczynski — kijowski biskup katolicki — wprowadził do słownika politycznego pojęcie „naród ukraiński”. Posłami i senatorami w powojennej Polsce byli A. Bratuń, I. Pawluk, P. Wasyłczuk, I. Dutschak, S. Melnyk, L. Markowycz, S. Bilak, M. Rudnycka, L. Baczynski, A. Horbaczewski, O. Kysilewska i inni (tę listę można kontynuować, wszak i społeczeństwo austriackie, i polskie rozwijały się pod wpływem cywilizacji europejskiej, co przewiduje szeroki udział w życiu politycznym i państwowym przedstawicieli wszystkich wspólnot społecznych). No nie ukrywa P. Tołoczko swojego moskalofilstwa, to jego osobista sprawa. Ale po co tak wiernopoddańczo kadzić Kremlowi tymianek, a problemy europejskie kwalifikować jako krach? Dzisiejszego kryzysu w „starym świecie” nikt nie neguje, ale PKB terytorialnie wielkiej, bogatej w surowce Federacji Rosyjskiej jest dziś na poziomie PKB małych terytorialnie Niderlandów (stąd niski poziom życia w Rosji i wysoki w większości krajów Europy). Pochlebstwa i hipokryzja nigdy nikomu nie przynosiły dobra. Najważniejsze — zapiać, a tam niech nawet nie świta. „Współautor” P. Tołoczki W. Siriaczenko nie jest tak „dyplomatycznie powściągliwy” jak jego współmyśliciel, jest nawet agresywny (o tym mówi przede wszystkim nagłówek jego publikacji („Jak Schneiderzy stają się Szewelowami”): niby wszystko w ramach, ale przebija się odpowiednia aluzja…). Szkoda tylko, że „prawda” jego też nie ma nic wspólnego z realnymi faktami (a może on pisze o jakimś innym J. Szewelowie? Historyk-archeolog P. Tołoczko ma na myśli J. Szewelowa — profesora-lingwistę i literaturoznawcę). Zacznijmy od nazwiska profesora. Tak, J. Szewelow przy urodzeniu miał imię i nazwisko Heorhij Schneider. Zmiana nazwiska w Imperium Rosyjskim zależała nie od kaprysów jej poddanych (jak twierdzi W. Siriaczenko), a była dozwolona jedynie przez władzę. Generał W. Schneider, jak i setki jego kolegów z armii, Kontynuacja na str. 12 Niestety, w naszym dalekim od doskonałości życiu społecznym obecnie, jeśli nie panują totalnie, to często dają o sobie znać wypaczone wyobrażenia o cywilizowanych wartościach ogólnoludzkich (a wszystko to dzieje się przy akompaniamencie zaciekłego powtarzania na kijowskich wzgórzach władzy deklaracji o oddaniu kluczowym zasadom Wspólnoty Europejskiej). Szczególnie dotyczy to sfery humanitarnej, która we współczesnej Ukrainie znalazła się w położeniu zakładnika międzypartyjnych, międzyklanowych, a nawet globalnych (szczególnie w stosunkach ukraińsko-rosyjskich) konfrontacji. Doszło do tego, że pod pozorem wydań naukowych zręczni hołchwastowy i chlestakowy podsuwają czytelnikom podróbki, które Iwan Dziuba trafnie określił jako „skwaśniałe szczi” (technologia podobnych tworów jest znana: cyniczne wykorzystanie kłamstwa, podsuwanie faktów, bezwstydne fałszowanie historii itp.). Choruje na to również niemało periodyków, które pretendują do bycia respektowanymi. W proponowanych notatkach mowa jest także o „nowym słowie” w badaniu stosunków ukraińsko-rosyjskich — wydaniu O. Tołoczki „Kijewskaja Ruś i Małorosija w XIX wiekie” (Kijów, wydawnictwo Laurus, 2012) oraz dwóch publikacjach w „2000”: P. Tołoczki „Gazeta »Dień« i żurnał »Switohljad« o trioch strasznych wragach Ukrainy” oraz W. Siriaczenki „Kak Szniejdiery stanowiątsia Szelewymi”. Łączy wymienione wystąpienia gazety jeden główny bohater — ukraińsko-amerykański lingwista Jurij Szewelow (1908—2002), o którym w niepodległej Ukrainie napisano niemało, ale zdarzają się też korespondencje pełne różnych, delikatnie mówiąc, nonsensów i insynuacji, których autorzy, nie znając doskonale biografii uczonego, pragną splamić, zniesławić wybitnego lingwistę i swoich oponentów czy osobistości, które im z jakiegoś powodu nie imponują. Powtórzenie nazwiska Tołoczko nie jest przypadkowe: chodzi właśnie o ojca i syna, którzy na ukraińskim niwie naukowej preferują przede wszystkim „uprawianie” chwastów.

s. 12 · strona oryginału ↗

Zakończenie. Początek na str. 11. W 1916 roku zmienił nazwisko na Sze welow na polecenie imperatora, ponieważ podczas I wojny światowej w masach żołnierskich utwierdziło się przekonanie, że armia rosyjska przegrywa dlatego, iż znaczną liczbą jej dywizji i pułków dowodzili etniczni Niemcy (niemało było ich także w otoczeniu cara). Dalej: generał W. Sze welow był uczestnikiem I wojny światowej. Jego losy są nieznane i dlatego twierdzenie W. Siriaczenki o udziale generała w wojnie domowej jest bezpodstawne (może, prawda, W. Siriaczenko wie o tym lepiej od rosyjskich archiwów wojskowych?). Istnieje informacja, że W. Schneider znalazł się na emigracji w Jugosławii (wtedy – Królestwie Serbów, Chorwatów i Słoweńców), ale wymaga ona dodatkowych uściśleń. Jeśli chodzi o relacje J. Sze welowa i O. Honczara, to tutaj W. Siriaczenko znowu dezinformuje czytelników (odnosi się wrażenie, że nie jest on nawet pobieżnie zaznajomiony z licznymi publikacjami na ten temat. Można przecież otworzyć chociażby opublikowane dzisiaj Dzienniki O. Honczara na stronie 574 i innych). Brak informacji o wybranym do krytyki oponencie W. Siriaczenko rekompensuje oficjalnymi komunikatami czasu wojennego i okresu powojennego, które z J. Sze welowem nie mają nic wspólnego. Żadnych od o marszu wojsk niemieckich na wschód J. Sze welow nie publikował (tak jak nie wydał J. Sze welow książki „Z historii niedokończonej wojny” – zrobili to według własnego uznania po śmierci profesora O. Zabużko i Ł. Masenko. Tutaj warto mówić o moralności tej decyzji podjętej przez wymienione osoby: wznawiać dzieła uczonego trzeba, ale nadawać prowokacyjne tytuły tym książkom nikt nie ma prawa), tak jak wybitny naukowiec nie ma nic wspólnego z innymi „odkryciami” W. Siriaczenki (jeśli wszystko, co nagadał, złożyć razem, to profesor zasługuje przynajmniej na to, by znaleźć się wśród ukaranych przez trybunał w Norymberdze). To samo wrażenie (całkowita nieznajomość materiału!) demonstruje ten ostatni także w odniesieniu do życia i twórczości Olesia Honczara. Wojnę autor „Sztandaronośców” zakończył w Pradze, a nie w Berlinie. Współpracownikowi Tołoczki J. Sze welowa i O. Honczara mało. Dokonuje on innego „sensacyjnego” odkrycia: okazuje się, że lingwista R. Jakobson był przyjacielem W. Majakowskiego (?!). Wiersz tego ostatniego jest poświęcony dyplomacie I. Nette, a znany uczony jest w nim jedynie wspomniany. O „oskarżeniu” J. Sze welowa o kolaboracjonizm była już mowa wyżej. Trzeba jedynie dodać, że profesor chętnie przystał na propozycję wykładania na Uniwersytecie Columbia, ponieważ tam były większe możliwości, jak uważał, niż na Uniwersytecie Harvarda, dla jego badań i twórczości literaturoznawczej. Nie jeden rok zbierałem materiały do badania poświęconego nieprostym relacjom J. Sze welowa i O. Honczara (profesora i jego ulubionego studenta na Uniwersytecie Charkowskim). Przeczytałem to, co napisali P. Tołoczko i W. Siriaczenko, i po raz kolejny przekonałem się, że nie zmarnowałem czasu. Opublikowana niedawno książka „Dialog przez ocean” znajdzie swoich czytelników, którzy bezstronnie odkryją dla siebie strony ich życiorysów i twórczości. A oponenci? Oni też są potrzebni. Ale godni i, co najważniejsze, kompetentni oraz pozbawieni ideologicznych klapek. Wiele hałasu o nic. Mówi się, że przypadków na świecie jest mało. Najwyraźniej tak jest. Na przykład istnieją warianty przysłowia, które wyniosłem do tytułu tego rozdziału: o onucę zrobili burzę; kłócą się o worek, a w worku nic nie ma; z wielkiej chmury mały deszcz; nie tyle przemiału, co dziwów. I każdy wariant ludowej mądrości mógłby stać się nagłówkiem ostatniego rozdziału naszych notatek. Zatem dalej będziemy mówić o O. Tołoczce. Dokładniej, o jego opusie „Kijowskaja Ruś i Małorossija w XIX wiekie”. W Internecie jest wywiad wideo autora, którego mowa jest przesycona wyrażeniami: „austriacki historyk Mychajło Hruszewski”, „Ukraińcy nigdy nie pretendowali do kijowsko-ruskiego dziedzictwa” itd. Słowem, zawsze była Małorosja, była Wielkorosja, ale nigdy Ukraina. Zrozumiałe, że otwierając książkę, od razu czujesz zapach naftaliny. I dlatego miejsce opusu O. Tołoczki jest, najwyraźniej, na półce z wydawnictwami, które często powiela charkowskie wydawnictwo „Folio” (to wypociny D. Janewskiego w serii „Projekt Ukraina”, to szkic-parodia poświęcony odrażającemu D. Tabacznikowi w serii „Znakomici Ukraińcy”, to jeszcze coś… Wyobrażacie sobie? Ukrainofob D. Tabacznik – znakomity Ukrainiec (?!). Aby czytelnicy lepiej zrozumieli, o co chodzi, podamy kilka cytatów z drugiego rozdziału wydania O. Tołoczki „Rosja „odkrywa” Ukrainę”, w którym autor przedstawia czytelnikom wrażenia rosyjskich podróżników z Ukraińców XIX wieku: „Literacka los „Historii Rusów”… – był zadziwiająco udany. …Dwa pokolenia rosyjskich i ukraińskich romantyków czerpały z niej zarówno informacje o przeszłości Ukrainy, jak i ogólny sens ukraińskiej historii… Kiedykolwiek napisano „Historię Rusów” i ktokolwiek byłby jej autorem, dzieło okazało się niezwykle współbrzmiące z tym rozumieniem historycznej prawdy, które kultywował romantyzm. „Historia Rusów” jest politycznym pamfletem, który przedstawia się jako kronika historyczna, jest wypełniona apokryficznymi dokumentami i przemówieniami, opisuje wydarzenia, które nigdy nie miały miejsca” (str. 147). Ołeksij TOŁOCZKO: „Chochoł z natury, zdaje się, stworzony jest po to, żeby orać ziemię, pocić się, płonąć na słońcu… Ja z nim rozmawiałem. On zna pług, wołu, stóg, gorzałkę, i oto cały jego leksykon… on chętnie znosi każdy los i każdą pracę, tylko trzeba go poganiać nieustannie; gdyż on jest bardzo leniwy: w jednej minucie pięć razy i wół i on zasną i obudzą się… Chochoła trudno byłoby oddzielić od Murzyna pod każdym względem; jeden pasie się przy cukrze, drugi przy chlebie”. “Jestem pewien, że każde zwierzę ma także swoje uciechy. Jeden Małorusin i jego bydło, wół, pracują, kiedy nie śpią, i śpią, kiedy nie pracują” (str. 103—104). “Wół jest żywym obrazem Chochła, który także jest bydlęcy i leniwy” (str. 105). “Widzę od rana do wieczora poruszające się woły, puste chaty pod słomą i leniwych Chochłów, pobudzanych do aktywności batem” (str. 109). “Rosja “odkrywa” Ukrainę” na prawie 100 stronach (od 49 do 133. Ogółem w wydaniu jest 254 strony. Zatem można uznać, że jest to (w każdym razie pod względem objętości) centralny rozdział opusu. Wspominaliśmy już definicję Iwana Dziuby — “skwaśniałe “szczi”, które są adresowane do D. Tabacznyka — znanego galicjanofoba i też, jak O. Tołoczko i D. Janewski, “doktora nauk”. Jak widzimy, nietrudno przekonać się, że O. Tołoczko w ukrainofobstwie poszedł dalej od swojego współmyśliciela, którego nawet koledzy z partii i rządu nazywają “tanim klaunem, budżetowym złodziejem” (B. Kołesnikow: “Co on w ogóle potrafi robić, poza tym jak książki i obrazy z i tak niezbyt bogatych ukraińskich muzeów kraść” (“Obozriewatiel”, 12.04.2010). Zapoznawszy czytelników z “zachwyconym” postrzeganiem typowych obrazów przedstawicieli narodu — “mniejszego brata”, które tak starannie dobrał O. Tołoczko, cytując moskiewskich i petersburskich możnowładców-pańszczyźnianych (właścicieli setek tysięcy dziesięcin ziemi i dziesiątek tysięcy niewolników-chłopów), autor- “badacz” dochodzi do wniosku: “Małorosja — kraj nowy, tutaj wszystko nie jest starsze niż XVII wiek. Rosyjscy podróżnicy, podobnie jak europejscy turyści we Włoszech i Grecji, czują swoje, a nie aborygenów, prawo do nielicznych zabytków materialnych czasów przedmongolskich. Dla nas ważne jest, że taki obraz Ukrainy staje się przekonaniem samych Ukraińców… Sukces podobnego obrazu Ukrainy, zamieszkanej przez “plemię śpiewających i tańczących”, — twierdzi nieszczęsny historyk i dodaje, że Ukraina jest postrzegana przez Rosjan jako kolebka “prawosławia i rosyjskiej kultury, czystego, nie zepsutego wpływami zachodniej cywilizacji słowiańszczyzny, symbolu rosyjskiej sławy wojennej, obywatelskiej dzielności i wolnomyślicielstwa”. Zrozumiałe, że każdy dobiera argumenty według własnego uznania, ale oprócz ludobójczych opinii o naszym narodzie moskiewskich możnowładców są ogólnie znane oceny Ukraińców, należące do wybitnych Europejczyków Francuzów Woltera i P. Mérimée, Niemców J. Herdera i J. Kohla, arabskiego uczonego P. z Aleppo i wielu innych. “Ukraina zawsze dążyła do wolności”, — pisał w “Historii Karola XII” Wolter. Między innymi, gdyby O. Tołoczko był obiektywny w swoich pismach, to znalazłby wystarczająco dużo dobrych słów, którymi wypowiadali się o Ukraińcach rosyjscy historycy i pisarze oraz inni znani działacze Moskwy i Petersburga. W innych rozdziałach opusu O. Tołoczko przede wszystkim pragnie przekonać czytelników, że w rodzimej historii nigdy nie było miejsca dla Rusi Kijowskiej (kroniki, dumy dla pseudohistoryka nie istnieją). Właściwie jest to definitywna idea autora wydania. Dlatego naturalne jest, że M. Hruszewski dla niego jest austriackim historykiem. Logiczne, że tołoczkowski opus kończy rozdział poświęcony znanej dyskusji M. Maksymowicza (Kijów) i M. Pogodina (Moskwa). Ten ostatni zawzięcie przekonywał, że naród ukraiński przyszedł na dnieprzańskie brzegi z zachodu, że Moskwa (na wielu historycznych mapach — Tataria) jest zamieszkana przez kijowian-rusinów i że właśnie ona jest spadkobierczynią kijowsko-ruskiego dziedzictwa itd. Historyk M. Maksymowicz obalił pogodinskie “ćwiczenia” i bronił tysiącletniej ciągłości ukraińskiej historii. M. Hruszewski, W. Antonowycz, M. Kostomarow i ich naśladowcy naukowo potwierdzili i rozwinęli te wnioski. Co więcej, utrwalili je w ukraińskiej świadomości społecznej. W podsumowaniu tych notatek (historycy, oczywiście, dadzą fachową ocenę “Narodzinom Małorosji z ducha podróży” i “bitwom o kijowsko-ruską historię” — dwóm leitmotivom wydania O. Tołoczki, jak podkreślono w adnotacji książki) są podstawy, by wyrazić przypuszczenie, że mamy przed sobą nie sprzeczną, a jak to mówią, “surową” książkę — niedopracowaną, naprędce złożoną z nieudolnie skomponowanym aparatem. Jasnym punktem opusu jest chyba tylko piąty rozdział — “Staroświeccy ziemianie”, ale on nie ratuje nieszczęsnego wydania. Jak nie zauważyć, że podobne niepowodzenia na wydawniczym polu prześladują Tołoczkę-ojca. Może to dlatego, że i ojciec, i syn, wyobcowawszy się od ziemi, na której się urodzili, stracili zdolność dawania obiektywnej oceny i sobie, i własnej “twórczości”? Szczególnie dotyczy to Tołoczki-młodszego. Nie wiadomo za jakie zasługi “wyniesiony” do członka-korespondenta, amikoszowsko odnosi się do M. Hruszewskiego (fantazjuje, że przyszły wybitny naukowiec przypadkowo nie tylko wybrał sobie zawód badacza ukraińskiej historii, ale i odkrył w sobie Ukraińca (?!). Zrozumiałe, że rusofilstwo Tołoczków popchnęło autora rozpatrywanego opusu do porównywania “Historii Ukrainy-Rusi” M. Hruszewskiego i “Historii państwa rosyjskiego” M. Karamzina. Wydaje się, że naszym czytelnikom zrobić to nietrudno: do 1721 roku, kiedy Piotr I ogłosił powstanie Imperium Rosyjskiego, północne terytoria były znane na świecie jako Tataria, Moskwa itd. Ale w żadnym wypadku Rosja! U M. Karamzina Rosja stała się starsza od Rusi (pierwsza wzmianka o Rusi pojawiła się w kronice bertyńskiej w 839 roku). Czemu się dziwić, kiedy dzisiaj nawet Chrzest Rusi obchodzony jest głównie w Moskwie, a nie w Kijowie, a Nowogród stał się starszy od Kijowa (?!). Swoją drogą, Karamzinowska “Historia…” stała się książką podręczną moskiewskich możnowładców dopiero po rozpadzie ZSRR, kiedy zaistniała potrzeba uformowania rosyjskiej idei narodowej. Do tego czasu słusznie uważano ją za popularny beletryzowany wariant czytania o historii terytoriów od Bałtyku po Wschód. Nie “pobłaża” O. Tołoczko ani M. Maksymowiczowi, ani wszystkim rodzimym historykom, o których mówi w wydaniu. Najwyraźniej dawanie działaczom przeszłości swojej “sędziowskiej” oceny — to nawyk autora (zauważmy, zły nawyk). Oto i wychodzi, że z jednej strony rzeczywiście wiele hałasu z niczego nie bywa, ale z drugiej, chcemy czy nie, obowiązkowo trzeba dawać odpowiedź ignorantom-ukrainofobom, bo nie tylko Europę, ale i Ukrainę możemy stracić. P. S. „Ukraińska historia powstała na przełomie XIX i XX wieku…” (?!) Jak rozumieć podobne „odkrycia” O. Tołoczki, którymi obfituje jego opus? Może wyjaśni to inspirator (jeśli wierzyć autorowi) wydania H. Kasjanow? Kiedyś ten historyk wydał godną książkę „Niezgodni: ukraińska inteligencja w ruchu oporu lat 1960–80” (Kijów, 1995). A może odezwie się z Moskwy O. Miller – jeszcze jeden historyk-inspirator omawianego opusu? Zauważmy, że wydanie O. Tołoczki to pierwsza jaskółka zapowiadanej serii „Złote wrota” (są przecież serie wydawnictwa Folio „Projekt Ukraina” czy „Znakomici Ukraińcy”). Jakie będą następne opusy-wytwory, nietrudno przewidzieć: wyłaniają się one przecież z cienia Złotych Wrót Kijowa – „ojczyzny” wielkorusów, w co święcie wierzy zgodnie z testamentem ojca O. Tołoczko.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn