Strona · s. 14strona oryginału ↗
Honor i wolność wywalczyli mieczem. 650 lat od bitwy nad Sinymi Wodami
Слово Просвіти, №50 за 2012 рік
Wadym MYCYK, doktor filozofii w dziedzinie kulturoznawstwa, dyrektor Talniwskiego Rejonowego Muzeum Historii Rolnictwa, Czesnopol-Torhowycia-Talne. Starego nie zmieniamy… Pod naporem mongolsko-tatarskim w latach 1239—1240 upadły Ruś-Ukraina oraz Kijów i przez niemal półtora wieku pozostawały okupowane. Wróg wprowadził swoje kolonialne rządy i nałożył wielki haracz na nasz lud i kraj. Już od pierwszej ćwierci XIV wieku wpływ na ukraińskie ziemie zaczęło rozszerzać państwo litewskie. Książę Giedymin początkowo zajął Wołyń, potem Kijów i Kijowszczyznę. Zjednoczenie następowało nie tylko poprzez podboje, ale także przez pokrewieństwo z ruskimi rodami książęcymi. Tak oto córka Giedymina, Ofka, wyszła za mąż za księcia Jerzego II Halickiego. Syn Olgierd ożenił się z księżniczką witebską Marią Jarosławną, a Lubart — z księżniczką halicką Olgą. Od rodziców otrzymywano także ziemie. Lubart władał Księstwem Wołyńskim i Łuckim. Wojowniczemu Kiejstutowi przypadła Brześczyzna. Mądry Olgierd władał ziemiami aż po Berezynę i witebskimi. Dlatego tytuł Giedymina brzmiał: „Król Litewski i Ruski”. W 1320 roku dotarł do Kijowa, choć ten wciąż był pod Tatarami. Czterdzieści lat później opanował go całkowicie. Po śmierci ojca na tronie zasiadł mądry Olgierd. Wspólnie z dzielnym bratem Kiejstutem rozszerzyli granice księstwa. Maciej Stryjkowski w „Kronice polskiej, litewskiej, żmudzkiej i wszystkiej Rusi kijowskiej i moskiewskiej” pisał o nich: „Bracia Olgierd i Kiejstut przewyższali innych wychowaniem.., wrodzoną rycerską odwagą i wieloma innymi szlachetnymi przymiotami, dlatego bardziej niż inni bracia kochali jeden drugiego”. Oprócz Wołynia i Podola, wypierając Tatarów, przyłączyli ziemie Siewierszczyzny, Czernihowszczyzny, Perejasławszczyzny, Kijowszczyzny. Od tego czasu państwo weszło do historii jako „Wielkie Księstwo Litewskie, Ruskie i Żmudzkie”. Olgierd nie wprowadzał nowych porządków wśród Ukraińców-Rusinów. Ludzie wiedzą, jak mają żyć: wolno i według przodków zwyczajów. Słowem i czynem potwierdzał zasadę: „Starego nie zmieniamy, a nowego nie wprowadzamy”. I choć ukraińsko-ruskie ziemie cierpiały od zaborców ponad 120 lat, to język, kultura, prawo zwyczajowe były rozwinięte i określały sposób życia narodu. Azjatycczyzna nie zmieniła twórczej duszy narodu. Olgierd był przychylny Ukraińcom, ich obyczajom i zwyczajom. Choć był cudzoziemcem, język ukraiński uczynił państwowym. Wiara pozostała taka, jak i przedtem. Prawa religijne i cywilne, prawo sądowe, u podstaw którego leżały ludowe zwyczaje, książę zebrał w jeden zbiór „Statut Księstwa Litewskiego”. I napisany on był staroukraińskim językiem! Nawet pieczęć Wielkiego Księcia miała ukraiński napis. Litwini do dziś wspominają, jaki dobry wpływ na ich rozwój kulturalny wywarła w tamtym czasie Ukraina-Ruś. Nie siłą, a mądrością. Potęga zaborców, osłabiona ciągłą walką naszych ludzi o wyzwolenie, upadała i nie była w stanie utrzymać podległych ziem. Wtedy z pomocą naszemu ludowi przyszedł książę Olgierd. Wielki Książę Litewski Olgierd i jego pieczęć. W „Kronice Bychowca” podano słowny portret księcia i jego cechy jako wodza: „Ów Olgierd bardzo rozumnym był i wieloma językami mówił, przewyższał stanem i władzą wszystkich.., dbał dniem i nocą o państwo swoje… Bo zwyczaj Olgierda taki: nikt nie wiedział, dokąd myślał wojskiem wyruszać.., w tajemnicy wszystko czynił rozumnie, aby nie dotarły wieści do ziemi, na którą chciał iść z wojskiem, i taką chytrością zabrał wiele ziemi, wziął wiele miast i krajów, nie tyle siłą, co mądrością wojując”. Zatem Tatarzy z Polesia, Podola, Kijowszczyzny zostali wyparci. Zgodzili się byli na ugodę, ale podburzyli ich i przekupili Polacy i oni znów wracali na podbitą terytorium. To zmusiło Olgierda do zebrania wojska i zbrojnego odpłacenia Tatarom. Z drugiej strony istnieje wersja, że bejlerbej Złotej Ordy Mamaj potajemnie umówił się z Olgierdem, aby ten pobił ordy krymskie, a on nie będzie sprzeciwiał się, aby te ziemie były w jego posiadaniu. Lecz jakkolwiek by było, Olgierd z litewskim wojskiem i wołyńskim oddziałem Dymitra-Lubarta poszedł na Kijów i wygnał stamtąd Tatarów, a na tronie posadził swojego syna Włodzimierza. Tego, od którego syna Aleksandra wywodzi się ród Olelkowiczów, który przez sto lat będzie panował w Kijowie. Rycerstwo i bojarstwo Kijowszczyzny, Czernihowszczyzny, pospolite ruszenie Kaniowa, Czerkas włączyły się do wojska, które osiągnęło liczebność 25 000 i ruszyło w dół Dniepru. Nad Sinymi Wodami spotkało się z ordami Krymską, Perekopską, Dżambojłucką, na czele których stali Kutłubach-sułtan, Kaczybej-sułtan i Dymenter-sułtan. Pod ich wpływem znajdowała się część Podola i stepy Północnego Nadczarnomorza. W „Ilustrowanej historii Ukrainy” Mychajło Hruszewski przytacza fakt historyczny, że wielki książę Olgierd „poszedł z litewskim wojskiem w pole i pobił nad Sinymi Wodami Tatarów, trzech braci: księcia Kaczybeja, Kutłubugę i Dymitra. A wszyscy trzej bracia, tatarscy książęta, byli dziedzicami ziemi podolskiej, a od nich zarządzali atamani, a baskakowie, poborcy dochodów, przyjeżdżając od tych atamanów, brali haracz z ziemi podolskiej…”. Przebieg bitwy, jak ją zmodelowali historycy i batalioniści, jest następujący. Wojska prawdopodobnie spotkały się nad Sinymi Wodami (Siniuchą) koło Torhowycy (obecnie rejon nowoarchangielski obwodu kirowohradzkiego). Książę rozmieścił sześć swoich oddziałów półkolem i kiedy konnica Tatarów ruszyła do ataku, oni rozstąpili się i rozpoczęli zmasowany ostrzał. Ciężka litewska konnica dokończyła dzieła. Takiej druzgocącej klęski mobilne wojsko Tatarów jeszcze nie zaznało. Zwycięstwo wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego ustanowiło granicę między krymskimi Tatarami wzdłuż porohów dnieprzańskich i czarnomorskiego ujścia Dniestru. Bitwa nad Sinymi Wodami uwolniła mieszkańców naszego kraju od mongolsko-tatarskiego jarzma. Tak położono kres 120-letniemu cudzoziemskiemu zniewoleniu. Ta bitwa odbyła się 18 lat wcześniej niż rosyjska bitwa na Kulikowym Polu. Projekt pomnika bitwy nad Sinymi Wodami we wsi Czesnopol. Autor W. Mycyk, artysta Anatolij Soliar. O tej ostatniej jeszcze w szkole opowiadano nam jako o „triumfie rosyjskiego oręża”. Cóż, obce państwo utwierdzało swoją historię i swoje wartości, aby trzymać Ukraińców w duchowej i ekonomicznej zależności. Gdzie odbyła się ta znamienna bitwa, historycy nie wspominają. Jedni uważają, że w pobliżu miasteczka Torhowycy (obecnie rejon nowoarchangielski obwodu kirowohradzkiego). Przeprowadzono nawet badania archeologiczne, choć potwierdzeń znaleziono niewiele. Przebieg bitwy jest wyobrażony. Historycy z Podola odnoszą ją do rzeki Snywody, która znajduje się w obwodzie winnickim. Ale tutaj jest jeszcze mniej przekonujących danych. W kronice M. Stryjkowskiego, w historii M. Hruszewskiego wskazano: bitwa odbyła się w polu. Nawet czas bitwy jest umowny: wrzesień-grudzień. Żyje jeszcze pamięć ludowa. Mieszkańcy wschodniej Talniwszczyzny (obecnie obwód czerkaski) z przekazów pradziadów wiedzą, że dawna bitwa odbyła się na polu, które nazwano Czesnym. Najwyraźniej to na nim 650 lat temu ukraińsko-litewskie wojsko mieczami broniło honoru i wolności naszego kraju. Przekaz ten udało mi się zapisać jeszcze jesienią 1967 roku od kierownika klubu wsi Czesnopol Ołeksy Dowhania. Po dwóch dekadach przekaz potwierdził się. Traktorzyści wyorali na polu miecz XIV wieku, który należał do ukraińskiego średniowiecza. Przechowywany był w szkole w Pawliwce I. Dlatego też przedstawiam tę opowieść.
Byliśmy Dowhaniami od dziada-pradziada. A jakiego dokładnie, nie wiem. Przekazywano, że przed wiekami nasz przodek był bardzo wysoki i długi, jak wiorsta dla głodnego. Taki człowiek, że stoi na dole, a za górą widzi. Więc wszyscy wołali na niego Dowhań i Dowhań. Tak też zostaliśmy Dowhaniami. Kiedyś mu to pomogło i stało się powodem do szacunku. A było to tak dawno, że nie wiadomo kiedy. Ludzie skończyli żniwa. Snopy do stodół zwieźli. Kiedyś o świcie Dowhań patrzy na pole i oczom nie wierzy; stoją kopki rząd za rzędem. Jakieś widziadło. Tylko konie parskają. Przyjrzał się, a to tatarskie namioty na żytnisku. Boże drogi, na jakie to żniwa oni się przywlekli?! Ludzi wykoszą, a dziewczęta powiążą. E, trzeba uciekać od biedy jak najdalej. Potajemnie zebrał ludzi. Kobiety za dzieci i dobytek. Mężczyźni wzięli taką owaką broń i siekiery. Skradając się przez zarośla wierzbowe, poprowadził ich do Czarnowodzkiego Jaru. Wszystkim było łatwo, a on musiał się niemal czołgać, bo byłoby go widać. Ukryli się w schronieniu jaru. Dowhań rozkazał mężczyznom patrzeć w cztery oczy na wszystkie strony. Sam wszedł na szczyt jaru. Stamtąd zobaczył wojowników, którzy końmi wzniecili kurz. Jechali tak, jakby góra się przesuwała. Wystąpił naprzeciw wału. Opowiedział, gdzie Tatarzy obozują, którędy trzeba obejść i jak otoczyć. Otoczyli wojownicy grabieżców tak, że nie było wyjścia. Oj, bili się! I tak się bili, jakby wszystkie wieloletnie krzywdy w każdym zamachu miecza, w każdym pchnięciu włóczni się wylewały. Aż słońce pociemniało. Tylko miecze błyskały i iskrzyły się. Jak zbożem, pokryło się pole trupami. Nie było gdzie wrogom się podziać, więc czym prędzej do wody skakali. Ale i ta ich nie ratowała. Strzały i tam ich znajdowały. Siną wodą płynęła wtedy krew. Spłynęła tatarska hołota Siniuchą, jakby jej nie było. Poszła precz z wodą aż gdzieś do morza i więcej się nie pokazywała. Zaczęli wtedy ludzie mówić: “Gdyby nie Dowhań, to nie zniknęłaby ta hołota!” Sławili Boga i wojowników, którzy ziemię i honor obronili. Od tamtej pory pole zaczęto nazywać Uczciwym (Czesnym), a wieś — Czesnopolem. Przekazano na wieki nienaruszalnie. Jeszcze długo Tatarzy sięgali po ukraińskie ziemie. Lecz wszystko udało się prawnie uregulować. Siostrzeniec księcia Olgierda Witold zasiadł na tronie. Swego czasu przygarnął on krymskiego chana Hadży Gireja. Jego syn, chan Mengli, specjalną gramotą (jej wykład historyk Mykoła Tkaczenko przytacza w swojej książce “Humańszczyzna”) zapisuje szereg ukraińskich ziem wielkiemu księciu litewskiemu Witoldowi. Przekazuje posiadłości, które przypadły mu po ojcu, kijowskiej i bracławskiej tumy ze wszystkimi ziemiami, Zwienigród ze wszystkimi przynależnościami: daninami, ziemiami i wodami “na wieki nienaruszalnie”. Ponieważ w tych ostatnich figurują też wsie naszej okolicy, ludność została wreszcie wyzwolona z mongolsko-tatarskiej niewoli. Bitwa nad Sinymi Wodami to heroiczna karta walki narodu ukraińskiego i jego dobrych sąsiadów — Litwinów, Białorusinów o wolność i niepodległość, i zasługuje na to, by zająć godne miejsce w rejestrze znamiennych dat Ukrainy. Nie wszystkie wydarzenia są u nas należycie szanowane, zwłaszcza te, które dotyczą walki Ukraińców o swoją wolność i niepodległość. Dlatego też wyzwolenie z mongolsko-tatarskiego jarzma, zapoczątkowane bitwą nad Sinymi Wodami, pozostało niezauważone. Choć społeczność przygotowywała się do tej daty. Fundacja “Ukraina-UNESCO” zaproponowała uczczenie jej na szczeblu państwowym. Przeprowadzono konferencję, przyłączyła się ambasada Republiki Litewskiej. Do Rady Najwyższej Ukrainy wniesiono uchwałę nr 9479 “O uczczeniu wyzwolenia ukraińskich (ruskich) ziem spod jarzma Złotej Ordy”. Ale do ukraińskiego heroizmu i chwały jakoś ręce nie dochodzą… Bitwa odbyła się 650 lat temu jesienią 1362 roku nad Sinymi Wodami (teraz rzeka Siniucha na granicy obwodów czerkaskiego i kirowohradzkiego). Spójrzmy na bieg wydarzeń historycznych.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
