Strona · s. 8strona oryginału ↗
Przeszłość i teraźniejszość. Lekcje historii
Слово Просвіти, №50 за 2017 рік
Dmytro ŁOMACZUK, reżyser filmowy, scenarzysta, laureat Ogólnoukraińskiej Nagrody im. Iwana Ohijenki, doktor kulturoznawstwa. Tak się złożyło, że my, zwracając wzrok ku swojej historii, znajdowaliśmy przeważnie wydarzenia smutne. Nasza pamięć mocno utrwaliła takie karty, jak zburzenie złotogłowego Kijowa, bitwę pod Beresteczkiem, dramatyzm bitwy pod Połtawą, podstępne niszczenie Siczy Zaporoskiej, ukaz emski i cyrkularz wałujewski o zakazie języka ukraińskiego. A z niedawnych wydarzeń historycznych — pogromy murawjowowskie, rozstrzelane Odrodzenie, Hołodomor trzydziestego trzeciego, czarną zniewagę trzydziestego siódmego, tragedię czarnobylską. Wymieniając trudne karty naszej historii, wcale nie chcemy przekreślić tego, co wielkie i jasne, co wynosi nasz naród na szczyty cywilizacji, określa jego zasługi przed ludzkością. Przecież na naszej sławnej drodze historycznej były i potężne państwo kijowskie Jarosława Mądrego, i pierwsza demokratyczna republika w Europie — Sicz Zaporoska, i desperacki zryw ku wolności czasów mądrego budowniczego i polityka, oddanego idei ukraińskiej niepodległości Iwana Mazepy, wielkiego w dokonaniach, w miłości do ziemi przodków i tragicznego w swoich błędach Bohdana Chmielnickiego, groźnego wojownika, obrońcy wolności kozackich Iwana Sirki, twórcy pierwszej ukraińskiej Konstytucji Filipa Orlika. Niestety, historii ukraińskiego kozactwa nie zawsze postrzega się właściwie. Jeszcze od czasów Imperium Moskiewskiego, a później i Związku Radzieckiego, oficjalna propaganda całkiem świadomie i celowo szkalowała lub przemilczała rolę ukraińskiego kozactwa w kształtowaniu myślenia państwowego narodu ukraińskiego i sprowadzała wszelkie informacje o nim do haniebnych czynów, które rzekomo miały motywację bandycką, a język ukraiński, język narodu kozackiego, przez wiele lat był albo po prostu zakazany, albo poniżany. Dzięki radzieckiej propagandzie, której celem było stworzenie nowej formacji — „narodu sowieckiego”, staliśmy się ludźmi siłą wyrwanymi z procesów historycznych i takimi, którzy nie mają własnego systemu wartości. Wyobrażenia o przyszłości także teraz są narzucane i wyznaczane z zewnątrz, w szczególności przez kraje rozwinięte. Stąd wynika problem stworzenia własnej narodowej koncepcji ideologicznej pracy wychowawczej i kulturalno-oświatowej, która opierałaby się na ukraińskich tradycjach historycznych. W czasach totalitaryzmu odcinano nas od źródeł historycznych, od prawdziwej historii, narzucając fałszywą historię, skonstruowaną w Petersburgu i w Moskwie, abyśmy nie mogli dostrzec nawet swojego jutra, które narzucano nam jako coś „wspólnego” i „na wieki razem”. Dziś źródła historyczne są otwarte, więc niezwykle konieczne jest zwracanie się ku sławnej przeszłości, zwracając szczególną uwagę na jej najlepsze tradycje w historii kształtowania się Ukrainy jako niepodległego państwa. I w tym znaczącą rolę musi odgrywać kino dokumentalne. Właśnie dokumentalne, ponieważ jest ono stworzone na podstawie realnych wydarzeń i opiera się na wiarygodnych i prawdziwych faktach. Tę ideę wciela w życie w ciągu ostatnich dwóch lat studio filmowe Związku Kinematografistów „Kinologos” oraz Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki (przewodniczący Pawło Mowczan) przy wsparciu szefa partii „Patriot” Mykoły Hołomszy. Projekt nosi nazwę „Heroiczna przeszłość: Od Światosława do Niebiańskiej Sotni” i ma na celu objęcie heroicznych kart historii walki, które w znacznym stopniu przyczyniły się do zdobycia dzisiaj niepodległości Ukrainy. Bardzo szkoda, że ten niezwykle ważny projekt nie znalazł wsparcia państwa. Nasze apele do różnych instytucji władzy kończyły się jedynie obietnicami i odpowiedziami odmownymi. Ale pomimo jawnego ignorowania przez władzę niezwykle potrzebnego dziś projektu patriotycznego wychowania młodzieży na przykładach heroicznej przeszłości narodu ukraińskiego, zdołaliśmy stworzyć filmy, które zainteresowały widzów Centralnego kanału telewizyjnego oraz parlamentarnego kanału telewizyjnego „Rada”. Są to szkice-portrety, w których naświetlane są kluczowe wydarzenia wielowiekowego ukraińskiego heroizmu, okazywanego przez znaczące postacie historyczne naszego narodu. Tutaj nie chodzi tylko o naszą wojenną przeszłość, a przede wszystkim o wieczne lekcje wyboru celu, przykłady walki o perspektywę, zwłaszcza dzisiaj, kiedy toczy się bitwa nie na życie, a na śmierć, bitwa o samo istnienie Niepodległej Ukrainy. Podstępnego wroga nie pokona się samą tylko bronią, jeśli myśl państwowa nie opanuje narodu i nie uformuje się w monolityczne przekonanie o najwyższej wartości — niezłomny duch umiłowania wolności, dążenie do sobornej niepodległości, uświęconej długimi wiekami ciągłej walki o miejsce pod słońcem dla okradzionej przez wrogów matki-Ojczyzny. Film pierwszy: „Światosław”. Jeszcze na długo przed pojawieniem się Siczy Zaporoskiej ucieleśnieniem ogólnonarodowej sławy, zdobytej w zwycięstwach nad naszymi wiecznymi wrogami, stał się wielki książę kijowski Światosław, który dał impuls do walki o swoją wolność. Nestor Kronikarz pisał: „Chodził na wroga z szybkością lamparta; w wyprawach nie woził ze sobą ani kociołków, ani taborów; żywił się koniną lub mięsem dzikich zwierząt, które piekł na węglach; nie bał się ani zimna, ani niepogody; spał w wyprawach bez namiotu pod otwartym niebem, podścieliwszy pod siebie koński czaprak, a pod głowę — siodło; jeśli zaś szedł na wroga, to nigdy nie napadał na niego znienacka, a zawsze z wyprzedzeniem ostrzegał: „Idę na was!”. Jego życiowy czyn, jego wyczyny cementują naszą pamięć historyczną, budzą cnoty narodowe i dumę z naszych przodków. I jest to szczególnie aktualne dzisiaj, w czasach naszych kolejnych prób historycznych. Jego śmiałością, odwagą, rycerskim duchem i umiejętnościami zachwycali się nawet wrogowie... Groźne imię księcia brzmiało w wielu językach. Wypowiadano je to z niepokojem i nienawiścią, to z zachwytem i nadzieją. Ale nigdy obojętnie. Książę Światosław był żywym ucieleśnieniem potężnej siły, która rozniosła w pył upadłą budowlę Kaganatu Chazarskiego. Wiele zwycięstw Światosława nad Awarami, Jasami i Kasogami... Zdobył ziemię sąsiadującą z Chazarią — Dżidan, wszedł do miasta-twierdzy Siemender. Ale najważniejszym było zniszczenie przez niego wrzodu — Kaganatu Chazarskiego, który nieustannie pustoszył swoimi najazdami nasze ziemie, zalewając niewolnikami Bizancjum i całe Śródziemnomorze... Lecz główna wyprawa księcia Światosława była skierowana na Cesarstwo Bizantyjskie. Ta wyprawa miała ochronić granice państwa kijowskiego przed jego ostatnim wielkim przeciwnikiem. Światosław zdawał sobie z tego sprawę i szedł do walki z jednym celem — całkowicie zniszczyć zdolność armii cesarskiej do przeprowadzania wypraw na ziemie kijowskie. I to mu się udało... Film drugi: „Petro Sahajdaczny”. Epoką heroicznych wypraw, które miały znaczenie ogólnoeuropejskie, nazwali historycy czasy morskich ekspedycji kozackich Petra Sahajdacznego w XVII wieku. Ale Sahajdaczny w naszej świadomości przede wszystkim kojarzy się z tym bohaterem, o którym śpiewają w pieśniach i dumach i który „zamienił żonę na tytoń i fajkę”. Przecież wiadomo, że myśl, jak i słowo, jest pierwotnym źródłem światopoglądu. Zniekształcona myśl,
Tak jak zniekształcone słowo, zniekształcają świat i samego człowieka. I tę myśl o nieudolności ukraińskiego hetmana próbowali nam przez wiele lat narzucić „historycy” i „propagandyści”. I przemienili go ze zwycięzcy w jakiegoś hulakę, a jego głośne zwycięstwa — w spacery „doliną szeroką, hej!”. Ale najbardziej wyczerpującą charakterystykę Piotrowi Sahajdacznemu wystawił polski pamiętnikarz Jakub Sobieski w łacińskojęzycznym dziele „Historia wojny chocimskiej”, które ujrzało światło dzienne w Gdańsku w 1646 roku: „Ten Piotr Konaszewicz na tyle wznosił się ponad swoje proste pochodzenie i sposób życia swoim ostrym rozumem, wybitną dojrzałością sądów, nadzwyczajnym dowcipem w słowach i czynach, że z całą sprawiedliwością musi być zaliczony dla potomnych do grona najwybitniejszych ludzi… Choć ilekroć dowodził wojskiem zaporoskim, wszędzie, okryty sławą swoich wyczynów na lądzie i morzu, korzystał z niezmiennej łaski fortuny… Uczynił swoje imię postrachem dla całej Moskiewszczyzny… nie mniej rozsławiły imię Konaszewicza także wyprawy morskie… Kilka zburzonych wybitnych miast handlowych Europy i Azji, spalone okolice Konstantynopola, wreszcie rzadka zręczność, wykazana przez niego w wojnie chocimskiej… Właśnie od tego czasu warto byłoby zaczynać odliczanie ukraińskiej floty morskiej, przywiązując datę świętowania do jednej z wypraw morskich. Ale czy wiedzą o tym możnowładcy!? Ogólnie był to człowiek wielkiego ducha… Obrządek i religię grecką otoczył niezwykle gorącym kultem”. Film trzeci: „Iwan Wyhowski”. Jedyny ukraiński hetman, który nie podpisał żadnych artykułów, i jedyny, którego trzykrotnie kozacka starszyzna potwierdzała na stanowisku hetmana Ukrainy. Po śmierci Bohdana Chmielnickiego Ukraina znajduje się w strasznej Iwan Wyhowski ruinie. Przed kozacką starszyzną staje wybór: kto zdoła dalej poprowadzić Ukrainę niepodległościowym kursem państwowym. Buławę wręczają pisarzowi generalnemu Iwanowi Wyhowskiemu. Tak stał się hetmanem. Ale niepodległościowy kierunek polityki Wyhowskiego nie podoba się moskiewskiemu carowi, który uważał, że kozacka starszyzna powinna była prosić go o pozwolenie na wybory nowego hetmana. Wyhowski na radzie kozackiej złożył oświadczenie, że nie chce zwierzchności nad Ukrainą i składa buławę, ale mu ją zwracają. Hetmanowanie Wyhowskiego nie daje spokoju moskiewskiemu carowi. Postanawia on osiągnąć zwierzchność nad Ukrainą drogą rozłamu kozackiej starszyzny. Na czas hetmanowania Wyhowskiego przypadła czarna karta w losie Ukrainy — upadek wojskowy i trudności gospodarcze. Carscy wojewodowie przekształcili kraj w swoją prowincję. Długotrwałe wojny wewnętrzne wkrótce przerodziły się w opór wobec Moskwy. Iwan Wyhowski rozgramia stutysięczne wojsko moskiewskie pod Konotopem. Zwycięstwo wprawiło w zakłopotanie rząd moskiewski. Historyk S. Sołowjow pisał: „W żałobnym stroju wyszedł car Aleksy Michajłowicz do ludu i groza ogarnęła Moskwę”. Uderzyć na Moskwę przeszkodziła krajowa opozycja, zorganizowana przez moskiewskich mentorów. Zaczynała się Ruina. Film czwarty: „Petro Doroszenko”. „Słońcem Ruiny” nazwał on naród ukraiński, który zawsze wysoko cenił honor, męstwo i mądrość swoich bohaterów. On Petro Doroszenko stał się symbolem walki o jedność i odrębność swojego państwa. Na tle Ruiny, kiedy krajowi przewodzili to słaboduszny Jurasik Chmielnicki, to jawni karierowicze Pawło Teteria i Iwan Brzuchowiecki (jeden z nich nazywał Ukrainę polską prowincją, a drugi — moskiewskiego cara jej władcą), „całość ojczyzny” oraz dążenie do tego, „żeby w jednej radzie, a nie w rozbiciu Ukraina przebywała” były decydujące w jego polityce. Nieustannie nalegał: „Ukraińskie ziemie mają rozciągać się od Przemyśla i Jarosławia po Siewsk i Putywl”, bo właśnie tam sięgało niegdyś „księstwo ruskie i te granice musi też osiągnąć państwo kozackie”. Kochano go za stosunek do prostego ludu. Często, zwołując rady ogólne, pytał o zdanie ludności w kwestii ważnych decyzji politycznych. Pisał we własnym imieniu oraz w imieniu wszystkich kozaków, że oni „nie pragną być ani niewolnikami, ani poddanymi, a chcą pozostawać wolnymi...” Po Iwanie Wyhowskim nie ma tragiczniejszej postaci w ukraińskiej historii XVII
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
