Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ihor Melnyk: „Pierwszy krok do społeczeństwa obywatelskiego”

Слово Просвіти, №50 за 2017 рік

7 maja 1989 roku w pomieszczeniu Domu Architekta we Lwowie (Baszta Prochowa) odbyło się zebranie założycielskie Lwowskiej Krajowej Organizacji „Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz Przebudowy”. Dla konspiracji nazywano je nawet „zebraniem inteligencji”. Zebranie to prowadzili Rostysław Bratun i Wsewołod Iskiw, który później stanął na czele struktury wykonawczej organizacji. Stało się to w wyniku niemal rocznej działalności sił narodowo-demokratycznych regionu, w szczególności Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki. Na początku 1988 roku na Ukrainie działały już nieliczne organizacje, które powstały na gruncie ukraińskiego odrodzenia narodowego: Ukraiński Klub Kulturologiczny (Kijów), Towarzystwo Lwa (Lwów), klub „Ridne słowo” (Połtawa), Ukraińskie Stowarzyszenie Niezależnej Twórczej Inteligencji (Lwów-Kijów); rozpowszechniały one czasopisma drugiego obiegu, prowadziły wieczory poezji, kluby dyskusyjne, nieoficjalne przedsięwzięcia artystyczne. Jednak działalność ta obejmowała niewielką liczbę aktywistów. Odczuwano potrzebę stworzenia masowej organizacji, która objęłaby tysiące ludzi. Wtedy już mało wierzono w deklarowaną odgórnie „pieriestrojkę”, ale magicznie podziałał przykład polskiej „Solidarności”, pierwsze próby stworzenia niezależnych masowych organizacji społecznych w krajach bałtyckich… Trzeba było zaczepić się o któryś z tematów, które wtedy poruszały ludzi, a wśród nich były i problemy ekologiczne, wzmocnione niedawną katastrofą czarnobylską, i próby ujawnienia zbrodni komunistycznego reżimu, i kwestia przetrwania języka ukraińskiego oraz kultury. Zimą 1988 roku wpadła mi w oko krótka notatka w popularnej wówczas „Literaturnej Ukrainie” o tym, że dyrektor Instytutu Językoznawstwa AN USRR W. Rusaniwski zaproponował stworzenie „towarzystwa miłośników języka ojczystego”. Postanowiłem wesprzeć inicjatywę akademika. Napisałem odpowiedni list, zebrałem pod nim kilkaset podpisów i wysłałem do redakcji, naiwnie wierząc w to, że pisarze z akademikami, opierając się na wsparciu ludzi pracy, stworzą odpowiednią organizację. 14 kwietnia 1988 roku „Literaturna Ukraina” wydrukowała mój list wraz z innymi materiałami, które dotyczyły problemu języka ukraińskiego. Napisałem krótką odezwę, dodałem do niej wycinki z „LU” i rozesłałem do lwowskich gazet, uniwersytetu, Związku Pisarzy oraz innych organizacji społecznych, licząc na wsparcie mojej inicjatywy, ale nikt nie śpieszył się z odpowiedzią. Pisarz Jurij Wynnyczuk poradził, by nie czekać na pomoc z zewnątrz, a samemu zabrać się za organizację towarzystwa, co też zostało zrealizowane w ciągu maja-czerwca 1988 roku przy pomocy Lwowskiego Oddziału Funduszu Kultury (Emmanuił Myśko, Rostysław Bratun, Natalija Czawaha, Orest Szejka). Od czego zacząć? Trzeba było sporządzić dokumenty założycielskie, spróbowałem sformułować je sam, biorąc za wzór Statut „Wszechzwiązkowego Dobrowolnego Towarzystwa Walki z Alkoholizmem” – bardzo modnej w tamtych czasach organizacji, która miała całkiem niezły pod względem prawnym statut. Początkowo wszystko musiałem robić sam, bo niektórzy ze znajomych choć wspierali mnie słownie, nie śpieszyli się z praktyczną pomocą, oczekując, co wyjdzie z tej, jak myśleli, „awantury”. Pierwszą osobą, która odpowiedziała na rozesłane przeze mnie odezwy, była sekretarz odpowiedzialna Lwowskiego Oddziału Funduszu Kultury Natalija Czawaha. Zamówiła ona salę w Domu Kultury Budowlanych na zebranie założycielskie, zapoznała mnie z Emmanuiłem Myśkiem i Rostysławem Bratunem, którzy poparli mnie na posiedzeniu zarządu Funduszu Kultury, gdzie przeprowadziłem udaną aprobatę sporządzonego przeze mnie projektu Statutu Towarzystwa Języka Ojczystego im. Tarasa Szewczenki. Trzeba było znaleźć solidną i szanowaną w mieście osobę na stanowisko przewodniczącego przyszłego towarzystwa. Przez Wołodymyra Ołejka poznałem Romana Iwanyczuka, który bez długich ceremonii zgodził się na moją propozycję pokierowania organizacją, którą dopiero trzeba było stworzyć. Zatem pod koniec maja wszystko było gotowe: dokumenty założycielskie, przyszli przywódcy, ogłoszenia, pomieszczenie, Iwanka Krypjakewycz pożyczyła oryginalny portret Szewczenki do dekoracji sceny. Brakowało tylko przyszłych członków. Choć cały czas powoływałem się na jakiś komitet inicjatywny, składał się on z jednej osoby, bo nawet Wynnyczuk, wciągnąwszy mnie w tę awanturę, sam wycofał się ze sprawy, zajmując się organizacją teatru „Ne żurys!”. Ludzie chętnie brali zaproszenia, obiecywali przyjść, ale nikt nie śpieszył się, by zadeklarować swoje wsparcie – prawdopodobnie przyglądali się mnie, nie bardzo ufając. Dopiero gdzieś na początku czerwca zaczęli dołączać: Wasyl Repetyło, Marija Bazeluk, Bohdan Wowk, Marija Babij, Jarosław Rybak, Ołeksandra Byk i inni, ostatniego wieczoru dołączyła grupa naukowców Instytutu Nauk Społecznych: Olha Krowyćka, Jewhen Żerebećkyj, Hanna Wojtiw, Wsewołod Iskiw, Petro Mawko. I dopiero wtedy sam uwierzyłem, że proces, jak to mówią, ruszył. Wreszcie nadszedł poniedziałek 13 czerwca 1988 roku. Około godziny 4 po południu podszedłem do Domu Kultury Budowlanych przy ulicy Stefanyka, żeby zawczasu przygotować scenę na zaplanowane zebranie założycielskie. Dyrektor placówki poinformowała, że dzwonił do niej sekretarz miejskiego komitetu KPZR A. Martynjuk i zabronił przeprowadzenia zebrania. Pobiegłem do komitetu miejskiego, ale „towarzysza” Martynjuka już tam nie zastałem, nie pojawiał się on w swoim gabinecie do końca dnia, żeby uniknąć wyjaśnienia swojego czynu. Wydaje mi się, że decyzję Martynjukowi podyktowano z góry, a on był tylko wykonawcą, a później zrobiono z niego „kozła ofiarnego”. Wróciwszy gdzieś w pół do siódmej na ulicę Stefanyka, zastałem pod zamkniętą bramą Domu Kultury kilkuset oburzonych lwowian. Ktoś zaproponował wysłanie telegramów z protestem na nazwisko Gorbaczowa, a także pod adresem XIX konferencji partyjnej oraz do redakcji „Literaturnej Ukrainy”… Swoją drogą, odpowiedź odpowiedzi na żadną z nich nikt tak i nie przysłał, przyszły jedynie potwierdzenia odbioru. Nie pamiętam kto (wydaje mi się, że Jarosław Putko albo Iwan Makar), rzucił hasło: wszyscy idziemy pod pomnik Iwana Franki i tam przeprowadzimy nasze zebranie. Wszyscy się zgodzili. W jakieś dziesięć minut byliśmy już pod pomnikiem. A co dalej? Wszyscy patrzą na mnie, a ja nie wiem, od czego zaczynać, i strach zaczyna powoli zakradać się do duszy, bo jedną rzeczą jest otwierać zebranie w sali, a inną — nielegalny wiec, pierwszy od wielu dziesiątek lat. Ale nie ma rady: „Nazwałeś się grzybem — wskakuj do barszczu!”. Już dobrze nie pamiętam wszystkiego, co wtedy mówiłem, bo dyktafon pojawił się w rękach Mychajła Horynia dopiero później. Wydaje mi się, że początkowo starałem się uspokoić ludzi i wzywałem do zorganizowania i porządku, bo niektórzy desperaci byli już gotowi iść wybijać okna w miejskim komitecie partii. Potem wszystko poszło łatwo, udzielałem głosu występującym, czytałem projekty statutu i uchwał, słowem, wszystko — jak na zwykłym zebraniu. Chociaż po pewnym czasie pojawiło się kilku milicjantów, zakłakały aparaty fotograficzne, zacząłem odczuwać na sobie obiektywy kamer wideo. Znowu zakradła się wątpliwość, czy przyjdzie mi dzisiaj nocować w domu, czy może gdzieś w państwowym miejscu? Niektórzy z ludzi zaczęli odchodzić od pomnika i przechadzać się w bezpiecznej odległości, udając, że nie mają związku z tym wydarzeniem, tym bardziej, że słabiutki deszczyk dawał możliwość z czystym sumieniem opuścić zebranie. Ale jednocześnie przychodzili nowi ludzie. Więc ogólna liczba obecnych przekraczała już tysiąc osób. Postaram się wymienić wszystkich, którzy występowali wtedy na wiecu: Jarosław Putko, Wasyl Repetyło, Roman Krypjakewycz, Pawło Szeremeta, Jewhen Hryniw, Mychajło Horyń, Iryna Kałyneć, Iwan Makar, Witalij Procjuk, Marija Babij, Anatolij Kosynczuk, Nazar Nowosad, Natalja Didczuk, Hanna Iwanyćka, Jurij Wołoszczak… Mówili nie tylko o utworzeniu i przyszłej działalności Towarzystwa Języka Ojczystego, ale i o wszystkim, co w tamtym czasie niepokoiło ludzi. Największy rezonans miało krótkie wystąpienie Iwana Makara, zwłaszcza takie jego słowa: „Trzeba jasno sobie uświadomić, co to były za wystąpienia w latach 1944—1952. Żeby nas nie wyzywali od bandytów i banderowców, kiedy jedziemy gdzieś poza granice naszej Ukrainy. Musimy uświadomić sobie, że to był ruch przeciwko stalinizmowi, że to były jedyne, pierwsze i zorganizowane wystąpienia przeciwko stalinizmowi. Trzeba wiedzieć, że stalinizm i faszyzm to rzeczy identyczne. Musimy stawiać pomniki tym, którzy zginęli w walce ze stalinizmem”. Później tymi słowami spekulowała komunistyczna prasa, strasząc mieszczan. Zebranie wybrało radę Towarzystwa Języka Ojczystego im. T. Szewczenki, do której weszli: P. Szeremeta, W. Repetyło, R. Iwanyczuk, M. Kosiw, J. Putko, Ir. Kałyneć, A. Kosynczuk, S. Sokurow, I. Łytwyn, J. Hryniw, H. Wojtiw, O. Byk, R. Tertuła, R. Krypjakewycz, W. Procjuk. Mnie wybrano przewodniczącym Towarzystwa do czasu konferencji, którą postanowiono przeprowadzić w następny poniedziałek, 20 czerwca, w Domu Kultury Budowlanych. Jednocześnie utworzono grupę inicjatywną, której przewodzili Iwan Makar i Iryna Kałyneć. Wezwali oni społeczność do przeprowadzenia następnego wiecu 16 czerwca w tym samym miejscu. Wróciwszy po zebraniu do domu i wypiwszy z przyjaciółmi butelkę wina, wreszcie zrozumiałem, że wszystko niby się udało i będę spał dzisiaj we własnym łóżku. Do dziś dziwi mnie, dlaczego ówczesna władza nie zareagowała należycie na ten spontaniczny wiec. Przecież nawet przez drobniejsze incydenty stosowano natychmiastowe represje. O tym, że socjalizm już wtedy „nabrał ludzkiej twarzy”, też nie da się mówić, bo krwawe rozprawy w Tbilisi, Baku, Wilnie czy późniejsze rozpędzanie lwowskich wieców świadczą o czymś przeciwnym. Wydaje się, że władza tamtego wieczoru była zszokowana i niegotowa na zdecydowane działania. Podwładni nie mieli jasnych instrukcji, jak się zachowywać, drobni kierownicy nie odważyli się wykazać inicjatywą i wziąć na siebie odpowiedzialność, a szefostwo już opuściło swoje gabinety, bo zakazawszy zebrania, było pewne — przerażona inteligencja, zobaczywszy na bramie kłódkę, spokojnie rozejdzie się do domów. W związku z tym przypomniała mi się rozmowa z Jewhenem Żerebećkim, który, żegnając się ze mną wieczorem poprzedniego dnia, życzył: „Nasze cielę, a wilka by zjadło!”. Na co mu odpowiedziałem: „Wilka nie wilka, ale szczura — to już na pewno zjemy”. I rzeczywiście, wielu z nas udało się 13 czerwca 1988 roku w końcu przełknąć, choćby częściowo, to obrzydliwe uczucie wiecznego strachu, dobrze znane wszystkim, którzy żyli w tamtych latach, i wreszcie zrobić pierwszy krok ku społeczeństwu obywatelskiemu, ku Niepodległej Ukrainie. Ale byłem świadomy, że to dopiero początek, wszak wielu ludzi, którzy brali udział w wywrotowej akcji i nawet odważyli się na fali ogólnego uniesienia wystąpić z improwizowanej trybuny, przez jakiś czas będzie cichutko wyczekiwać, czym to wszystko się skończy. Potwierdziły to moje telefony następnego dnia. A w środę, 15 czerwca, zostałem wezwany na posiedzenie zarządu Funduszu Kultury. Razem z członkami zarządu obecny był tam również A. Martyniuk oraz przedstawiciele komitetu obwodowego KPZR. Ale muszę oddać sprawiedliwość członkom zarządu E. Mysce, R. Bratuniowi, O. Szejce, W. Owsijczukowi, którzy wyrazili oburzenie zakazem zebrania założycielskiego i poparli żądanie wiecu, by przeprowadzić 20 czerwca konferencję założycielską Towarzystwa Języka Ojczystego im. T. Szewczenki w tym samym DK Budowlanych. A 20 czerwca 1988 roku w Domu Kultury Budowlanych we Lwowie odbyła się konferencja założycielska Towarzystwa Języka Ojczystego im. T. Szewczenki. Chociaż samo Towarzystwo było już utworzone tydzień wcześniej na pierwszym lwowskim wiecu. Konferencja założycielska wybrała pisarza Romana Iwanyczuka na przewodniczącego Towarzystwa Języka Ojczystego im. T. Szewczenki. Jego zastępcami zostali pracownik naukowy muzeum historycznego we Lwowie Mychajło Kosiw oraz inżynier-konstruktor Zjednoczenia „Kineskop” Ihor Melnyk (autor tych słów), sekretarzem odpowiedzialnym — pracownik naukowy instytutu fizyko-mechanicznego Jurij Zyma. Oprócz tego do pierwszego składu Rady Towarzystwa weszli również Marija Bajko, Ołeksandra Byk, Rostysław Bratun, Bohdan Wowk, Hanna Wojtiw, Mykoła Holarczuk, Bohdan Horyń, Ołeksandra Zacharkiw, Roksolana Zoriwczak, Ihor Karhut, Mykoła Cacał, Mykoła Kołessa, Ihor Kudyn, Iwan Łytwyn, Iwan Makar, Mykoła Petrenko, Pawło Romaniuk, Pawło Skoczij, Wasyl Repetyło, Roman Tertuła, Marija Czumarna, Marija Szun, ks. Iwan Szweć z Sambora… Przewodniczącym komisji rewizyjnej został Wsewołod Iskiw… 2 grudnia w wieku 65 lat odszedł od nas do wieczności Ihor Melnyk — inicjator i jeden z twórców Towarzystwa Języka Ojczystego — Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki — Towarzystwa „Proświta”, dziennikarz, krajoznawca, działacz społeczny i polityczny, inteligent, znawca Lwowa i po prostu wrażliwy oraz dobry człowiek. Od lat 70. XX wieku Ihor Melnyk był nieodłącznym uczestnikiem życia kulturalnego i społecznego Lwowa, początkowo nieformalnego, a od końca lat 80. już także zinstytucjonalizowanego. Stał się inicjatorem utworzenia Towarzystwa Języka Ojczystego (obecnie Ogólnoukraińskie Zjednoczenie „Proświta”), jednym z założycieli Ludowego Ruchu Ukrainy. Był wybierany na deputowanego do Lwowskiej Rady Obwodowej oraz (dwukrotnie) Rady Miejskiej. W 2012 roku został założycielem Ukraińskiej Partii Halickiej, a po jej rejestracji — jej pierwszym przewodniczącym. Kochał historię, dużo pisał. Opublikował 10 książek o historii lwowskich ulic, szereg szkiców o galicyjskich miasteczkach (projekt czasopisma „Ji” „Galicja — kraj miast”), brał aktywny udział w wydawaniu szeregu publikacji encyklopedycznych, w szczególności USE, „Encyklopedii Lwowa”, „Informatora z historii Ukrainy”, „Historii Lwowa”. Pracował w gazecie „Postup” oraz „Hałyćkij brami”, publikował na portalu Zbrucz. Na wspomnienie o panu Ihorze prosimy o opublikowanie jego wspomnień, napisanych w 2009 roku i wówczas po raz pierwszy wydrukowanych w czasopiśmie „Ricz”. Lwowskie Obwodowe Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn