Strona · s. 12strona oryginału ↗
Włoch Beretti przeciwko «russkomu miru» w Kijowie. Rozważania nad książką profesora Dmytra Stepowyka «Sobór Włodzimierski»*
Слово Просвіти, №50 за 2017 рік
Zapewne wielu z nas zna uczucie rozczarowania po wizycie, powiedzmy, w jakimś muzeum czy budynku sakralnym w towarzystwie przewodnika. Niesmak pozostaje przede wszystkim po monotonnym mamrotaniu takiego oprowadzającego, suchym wykładaniu faktów. A jeszcze bardziej — po treści usłyszanego: ile tam prymitywnej, a nawet przestarzałej, nieprawdziwej, tak często z ideologicznym posmakiem niedawnej przeszłości, informacji! Czyż nie dlatego podobna forma zdobywania nowej wiedzy odpycha wielu, zwłaszcza młodych. Zazwyczaj z dużej grupy słuchaczy na początku, do końca drogi obok przewodnika pozostają jednostki. Tymczasem poza nawiasem takich opowieści pozostaje tak wiele zawrotnych i porywających, patriotycznych i wychowawczych wątków, związanych z historią powstania i funkcjonowania tego czy innego niezwykłego obiektu lub eksponatu. Podobne wątki potrafią oczarować słuchacza, skłonić go do przemyślenia i przewartościowania tego, co ustalone, zwyczajne. A do tego potrzeba niewiele: pragnienia mówcy, by wydobyć informacje z nowych źródeł, przepuścić je przez własne serce i podać z miłością, troską oraz znajomością rzeczy. Mykoła TYMOWYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Takie oto myśli przyszły mi do głowy po przeczytaniu świeżej pracy dobrze znanego na Ukrainie i za granicą naukowca Dmytra Stepowyka. Takiego ogromu zebranego z rzadkich źródeł i sprzecznie interpretowanego dotąd przez różnych autorów materiału faktycznego, tak porywającego, przystępnego i przekonującego jego wyłożenia w kontekście społeczno-politycznych realiów niejednej epoki historycznej dawno nie spotkałem. Książkę czyta się jednym tchem. I wrażeniami z lektury podzielę się z innymi. Stereotyp “rosyjskości” cerkiewnej architektury ukraińskiej złamany. Przede wszystkim intryguje od początku śmiały zamysł autorski: złamać w już ukształtowanej świadomości czytelnika szereg stereotypów i ideologem, metodycznie i przez długi czas narzucanych z zewnątrz odnośnie “rosyjskiego stylu” w architekturze cerkiewnej Ukrainy w ogóle i Soboru Włodzimierskiego w szczególności, odnośnie “rosyjskości” jego wewnętrznego wystroju, przede wszystkim malarstwa, odnośnie znaczenia czy drugoplanowości osób związanych z jego powstaniem. Zadanie nie z łatwych. Wszak historiografia wydań o wieloletnich i prawdziwie dramatycznych losach wznoszenia jednej z ikonicznych budowli stolicy Ukrainy — obecnego soboru patriarszego UCP KP — jest dawna i niemała pod względem liczby prac. Wystarczy wspomnieć takich autorytatywnych badaczy, jak Iwan Aleksandrowski, Wołodymyr Diedłow, Ołeksij Zubrycki, Serhij Makowski, Stefan Kulżenko. Zarówno w tych, jak i w innych wydaniach z czasów podrosyjskich i podradzieckich istnienia soboru wyraźnie śledzi się wyżej nakreśloną myśl o rzekomo bezwarunkowym “rosyjskim stylu” zabytku. Dziesiątki i setki przewodników, powołując się na takie wydania, z dekady na dekadę powtarzali (i teraz powtarzają) tylko imiona tych, których wspomnienie kojarzy się z “russkim mirem”: artystów Prachowa, Wasniecowa, Niestierowa, Wrubla. Nie rzadziej wspominano też czterech rosyjskich imperatorów (dwóch Mikołajów i dwóch Aleksandrów), sześciu metropolitów rosyjskiego prawosławia. Każdy z nich, a także ustanowieni przez Moskwę gubernatorzy, prokuratorzy synodalni na swój sposób ingerowali w planowanie, budowę, przebudowę, rozbudowę tej świętości Ukraińców. W tym wykazie świadomie nie wspominano imienia prawdziwego architekta — wielkiego Włocha Ołeksandra Berettiego (syna słynnego Vincenza Berettiego, który na wieki ozdobił Kijów niedoścignionym wzorem zachodnioeuropejskiej architektury — czerwonokolumnowym uniwersytetem) oraz szeregu przedstawicieli ukraińskiej szkoły malarskiej z wyraźnie nakreślonym stylem narodowym — Pymonenki, Muraszki, Kostenki, Zamirajły, Jaremycza, Kowalskiego. Jak twierdzi sam autor, celem potężnej imperialno-szowinistycznej propagandy było dążenie do kolejnego upokorzenia Ukraińców: mówiąc, nie macie nic swojego, macie tu “russkij stil”, wyrzekajcie się siebie, rusyfikujcie się i pracujcie na nas! Potrzebę przemyślenia takich ideologem i mitów dyktował czas: na drugą połowę dziesiątych lat trzeciego tysiąclecia przypadały znaczące daty, związane z Soborem Włodzimierskim: tysiąc lat od spoczynku chrzciciela Rusi-Ukrainy Kijowskiej świętego równoapostolskiego księcia Włodzimierza i 120-lecie od czasu poświęcenia soboru. Zatem w konkretach takich dat historia wybitnego zabytku historycznego i kulturowego potrzebowała nowego odczytania. Stop rozumu, troski, talentu, patriotyzmu, pracowitości, naukowej sumienności autora dał swoje: postawiony cel został osiągnięty. Po raz pierwszy czytelnikowi zaproponowano wykład wieloletniej historii perypetii z projektowaniem, budową, artystycznym wystrojem soboru z uwzględnieniem tych ukrainocentrycznych czynników w zachowaniu i działaniach wielu osób związanych ze sprawą, które były wcześniej przemilczane lub ignorowane. Architekt z Rzymu odmówił postawienia kopii moskiewskiej świątyni w sercu ukraińskiej stolicy. Spośród obalonych mitów, którymi wyróżnia się ta książka, są porywające wątki o głównym architekcie projektu Berettim młodszym jako (z podania imperialnych zazdrośników i nieżyczliwych) kłótliwym i konfliktowym, który żyje tylko sławą ojca i który, jako katolik, nie jest godzien budować prawosławnego soboru. Główny architekt świątyni ku czci świętego Ukraińców księcia Włodzimierza wszedł do historii jako wspaniały znawca utwierdzonych w tamtym czasie na europejskich terenach stylów neorenesansu i późnego empire'u. To właśnie on nie chciał powtórzyć w sercu Kijowa kopii moskiewskiej świątyni Wasyla Błogosławionego, o co prosili zamawiający. Bo pamiętał słowa ojca, wypowiedziane przed śmiercią (i te słowa z czasem zostaną uwiecznione w książce Berettiego młodszego): “Na Ukrainie jestem jak we Włoszech: naród ten swoją naturą, miłością do śpiewów, urodą, obyczajami, szczerością, niezłośliwością bardzo przypomina nas. Włochy podbite przez Austro-Węgry, Ukraina — przez Moskwę. I w tym nasz los jest podobny — nie tyle w uległości okupantom, co w niezłomnym pragnieniu trzymania się swojego — w obyczajach, kulturze, pieśni, śpiewnym języku…”. Z opowieści Dmytra Stepowyka po raz pierwszy dowiadujemy się o ponad 30-letniej kijowskiej Golgocie inteligentnego i utalentowanego Włocha: nieżyczliwi nie wybaczą mu śmiałości nazwania w swojej książce imion prawdziwych winowajców wad projektu, co doprowadziło do wieloletniego dramatu na budowie. Jego prywatną kijowską pracownię zniszczą, a architekta zamkną w szpitalu psychiatrycznym, gdzie umrze w 1895 roku — na rok przed uroczystym poświęceniem zbudowanego przez niego w mękach wspaniałego soboru. (Jakże to podobne do obecnej sytuacji z prowadzeniem biznesu przez obcokrajowców w całkowicie skorumpowanej Ukrainie). Mity o imperialnych wysłannikach Wasniecowie i Prachowie. Rozwieją się w książce jeszcze dwa mity — o rzekomo wiodącej roli w wewnętrznym wystroju Wo-
Soboru Włodzimierskiego petersburżczyka Adrijana Prachowa oraz wiatycza Wasniecowa. Autor w sposób uargumentowany dowodzi, że kandydaturę Prachowa narzucono Kijowowi „nie ze względu na fachowość”, lecz w celu niedopuszczenia do malowania soboru ikonografów z Ławry Pieczerskiej, gdzie była już uformowana szkoła sztuk pięknych z wyraźnie zaznaczonymi cechami narodowymi. Autor nie wyklucza również złowrogiej roli Prachowa w nękaniu głównego architekta. Jeśli chodzi o legendę o Wasniecowie, to w malowaniu soboru brało udział około stu artystów, których trzon stanowili uczniowie Pimonenki i Muraszki. Natarczywie narzucać „rosyjski styl” w Kijowie ten malarz nie mógł już z tego powodu, że wcześniej odbył podróż do Włoch i dobrze przyswoił sobie malarskie trendy, utwierdzone w słynnej Kaplicy Sykstyńskiej geniusza Michała Anioła. Z gruntownych Przedmowy i Posłowia oraz dobrze strukturalnie skomponowanych według zasad tematycznych i chronologicznych siedmiu rozdziałów przed oczami czytelnika wyłania się sobór, którego budowa, mimo wielokrotnych diabelskich prób, znajdowała się jednak pod Bożą opieką. Tak, sobór ani w wyrazie architektonicznym, ani w stylu malarskiego wystroju nie stał się w sercu ukraińskiej stolicy uosobieniem „ruskiego miru”; nie zawalił się z powodu wad fundamentów, zaprojektowanych przez architektów przed Berettim; przez dwie wojny światowe nie spadła na niego żadna bomba ani pocisk artyleryjski; przetrwał hańbę otwartego w nim przez bolszewików muzeum ateizmu oraz najazdy grzybów i mikrobów, które miały zniszczyć nieśmiertelne dzieła malarzy; nie został też zrealizowany diabelski plan jego całkowitego zburzenia w imię ciemnogrodzkiej budowy na jego miejscu biblioteki literatury komunistycznej. Dlaczego trzykrotnie zburzona świątynia w Jerozolimie nigdy nie zostanie odbudowana? Fascynująca historia stołecznego soboru św. Włodzimierza została przedstawiona w książce nie tylko na tle ukraińskiego, ale i światowego budownictwa sakralnego. Chyba po raz pierwszy w ukraińskiej literaturze popularnonaukowej autor przedstawia poruszające historie budowy, wielokrotnego niszczenia i prób odrodzenia lub zmiany przeznaczenia dwóch najstarszych na świecie chrześcijańskich świętości: Świątyni Jerozolimskiej oraz świątyni Mądrości Bożej w Konstantynopolu. W tekstach biblijnych niejednokrotnie spotykamy urywkowe świadectwa o kilkusetletniej dramatycznej historii, związanej z budową i zniszczeniem w Jerozolimie głównej świątyni wybranego przez Boga narodu izraelskiego. Ale tak szczegółowo, w chronologicznym wykładzie i logicznej sekwencji przyczynowo-skutkowej profesor Stepowyk robi to chyba po raz pierwszy. Kontemplując, studiując i badając znaczące świątynie świata, autor zwraca się ku smutnej historii trzech Świątyń Jerozolimskich i trzech świątyń Mądrości Bożej w Konstantynopolu, na których wzniesienie, całkiem oczywiste, była wola Boża. Ale z tej samej woli trzykrotnie obracały się one w popiół. Dlaczego? Autor jednoznacznie wskazuje na przyczyny: nieprawdę, występki i grzechy narodu. Duchowe świętości grzeszni ludzie zamieniali w jaskinie podłych rozbójników i obłudnych handlarzy. Obecnie te dawne wspaniałe tereny świątynne są w rękach obcych i żadna z nich nie ma perspektyw na odbudowę w przyszłości. Epoki są różne, religie są różne, podkreśla autor, a przyczyna upadku jedna — grzech. * * * Dwukrotnie przebywając na stażu naukowym we Włoszech i mając możliwość niespiesznego studiowania sakralnych arcydzieł architektury i sztuki tego narodu, zwróciłem uwagę na ciekawe zjawisko: setki i tysiące turystów w wielojęzycznym i wielobarwnym Rzymie, przeważnie grupami, kierują się codziennie do licznych rzymskich soborów, aby nie tylko podziwiać, ale i „przeczytać”, poznać, zainspirować się zdumiewającymi wątkami biblijnymi, które pozostawili na ścianach tych soborów utalentowani malarze światowej sławy. Dostępnie i fachowo napisane przez takich uczonych-profesjonalistów i patriotów, jak profesor Dmytro Stepowyk, książki przekonująco łamią stereotypy i dogmaty, które przez stulecia narzucali nam liczni rzecznicy Imperium Moskiewskiego. Żegnając się z nimi, szybciej poznamy i głębiej docenimy „we własnym domu swoją prawdę”. ___________ * Dmytro Stepowyk. Sobór św. Włodzimierza: Historia, architektura, malarstwo soboru w Kijowie. Naukowe wydanie z zakresu historii sztuki. — Kijów: Dnipro, 2015. — 376 s.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
