Strona · s. 3strona oryginału ↗
Proświtańskie stulecie
Слово Просвіти, №50 за 2017 рік
Iwan WETROW, przewodniczący Rówieńskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki I okres działalności „Proświty” (1917—1929) 8 grudnia, 149 lat temu, w dawnym Lwowie staraniem czołowych ukraińskich działaczy narodziła się organizacja, którą jej założyciele nazwali „Proświtą”. Program przyszłej pracy „Proświty” został krótko sformułowany w wystąpieniu studenta Andrija Siczynskiego: „Każdy naród, który chce osiągnąć samodzielność, musi przede wszystkim dbać o to, aby… masa ludowa… poczuła swoją narodową godność i uznała potrzebę istnienia narodu jako odrębnej narodowej indywidualności, bo nikt inny, a masa narodu jest podstawą wszystkiego…”. Szybko zaczęto tworzyć filie zarówno na terytorium etnicznej Ukrainy, jak i poza jej granicami, w wielu innych krajach świata, dokąd los rzucał Ukraińców. Rówieńską „Proświtę” założyli w groźnym 1917 roku ukraińscy wojskowi z ówczesnej carskiej armii. Mieściła się ona w budynkach przy ul. 3 Maja (obecnie Soborna), 5 oraz Więziennej (obecnie Puszkina), 15-A. Fundatorem został adwokat Fedir Sumnewycz. W warunkach polskiego ucisku, pod groźbą rewizji policyjnych i aresztowań, tylko w gminie Równe działały filie we wsiach: Babin, Basiw Kut, Tynne, Dworzec, Zołotiw, Obariw, W. Ołeksyn, Stawky, Karpyliwka, Horodok; działały także filie Rówieńskiej „Proświty” w W. Międzyrzeczu, Klewaniu, Nowosiłkach, Kostopolu, Horodku, Zdowbyci, Hrabowie, Derażnem, Ostrogu. W celu podniesienia świadomości narodowej Ukraińców „Proświta” stworzyła setki bibliotek, świetlic, drukarni, księgarni, teatrów ludowych, muzeów, kółek, stowarzyszeń rolniczych, chórów, przedszkoli, przyciągając w swoje szeregi inteligencję, chłopów, robotników, zwłaszcza młodzież. Hasło „Wiedzą – zwyciężysz!” (wyryte w 1927 roku na znaku jubileuszowym z okazji 10-lecia Rówieńskiej „Proświty”) stało się istotą pracy oświatowej. Otwierano ukraińskie szkoły, wystawiano sztuki według utworów ukraińskich pisarzy, obchodzono jubileusze Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki, Iwana Franki, Mykoły Łysenki i innych znanych działaczy. Władze polskie trzymały „Proświtę” pod kontrolą i wielokrotnie ją zamykały, jednak proświcianie kontynuowali działalność w ramach „Ridnej chaty”, „Ridnej szkoły”, „Związku Ukrainek”, klubów młodzieżowych i sportowych oraz dziecięco-młodzieżowej organizacji ukraińskiej „Płast”. 30 kwietnia 1929 roku zebranie likwidacyjne ostatecznie zlikwidowało Rówieńską „Proświtę”, doszło także do zamknięcia „Proświty” w Dubnie (kierownik — Maksym Czuczmaj), która liczyła 112 filii i zrzeszała 3900 członków. Wśród nazwisk założycieli i aktywistów Pierwszego okresu „Proświty” są: Ołeksandr Karpynśkyj, Ananij Wołyneć, Stepan Semeniuk, Antin Nywynśkyj, Wasyl Kowśećkyj, Hryhorij Buc, Anton Kentrzyńśkyj, Jakiw Byczkiwśkyj oraz dziesiątki innych dostojników — wszyscy oni pozostali we wdzięcznej pamięci naszego narodu. Wielu z nich ucierpiało podczas polskiej okupacji — aresztowano ich, oddawano pod sąd, rzucano do więzienia, do „Berezy Kartuskiej”. A tych członków Rówieńskiej „Proświty”, którzy ocaleli z rozprawy polskiej policji, dobili enkawudziści w latach 1939—1941. II okres działalności „Proświty” (1942–1943) 29 stycznia 1942 roku rówieńska gazeta „Wołyń” wydrukowała notatkę, w której informowano, że za zgodą gebitskomisarza działalność Rówieńskiej „Proświty”, przerwana przez władze polskie, zostaje wznowiona na wniosek przedstawicieli ukraińskiej inteligencji. Wskazano także adres okręgowej „Proświty” — ulica Hrinczenki, 69 (obok kościoła), obecnie ulica Szkilna. „Proświtą” kierowali profesor Neofit Kybaluk (przewodniczący), Hryhorij Hrybok, Fedir Temniuk, Mychajło Bożok, Andrij Hanke, Ołeksej Demczuk; aktywnie działali w naszym kraju Stepan Skrypnyk (Patriarcha Mścisław), Ułas Samczuk, Ołena Teliha, Iwan Tyktor, Jurij Horlis-Horśkyj, Demo-Dowhopilśkyj, Charytia Kononenko, Nadija Iszczuk, Iwan Karnauchow. 60 członków okręgowej „Proświty” znacząco pomagało 26 filiom, zlokalizowanym na terenach wiejskich. Najliczniejsze były we wsiach Syniw, Bohdaniwka, Chotyn, Mnyszyn i in., gdzie zaczęły działać kluby, czytelnie, kółka dramatyczne, spółdzielnie, wydawnictwa, przedszkola, różnorodne kursy. „Proświta” szkoliła swoje kadry. Do końca 1943 roku działalność „Proświty” zaczęła wygasać, gdyż tylko w latach 1941—1942 w Równem rozstrzelano 90 000 osób — przede wszystkim inteligencję, a zatem i członków „Proświty”. W czasie niemieckiej okupacji zniszczono 121 tysięcy osób. III okres działalności „Proświty” (1988—2017) Po raz trzeci „Proświta” na Rówieńszczyźnie odrodziła się jako Towarzystwo Miłośników Języka i Kultury Ukraińskiej im. Tarasa Szewczenki, którego zebranie założycielskie (w liczbie 80 osób) odbyło się 27 września 1988 roku w Pałacu Kultury „Chimik” z inicjatywy Wasyla Czerwonia, Anatolija Fedorenki, Wiktora Danyłowa, Ołeksy Nowaka, Jurija Wowka, Myrosławy Kosariewej, Jewheniji Hładunowej, Jurija Welihurśkiego, Mykoły Wełhusa, Iwana Kur’janyka, Iryny Miśkowej, Jewheniji Piddubnej, Wołodymyra Soroki, Lubomyra Szeremeta. Kierowanie pracą Rady Towarzystwa powierzono Wasylowi Czerwoniowi, pełnienie obowiązków sekretarza – Jewheniji Hładunowej. Podstawę Towarzystwa Miłośników stanowili robotnicy oraz pracownicy inżynieryjno-techniczni Rówieńskiego Zjednoczenia Produkcyjnego „Azot”, pedagodzy szkół i przedszkoli. Najważniejszym dla Towarzystwa stało się wprowadzenie państwowego statusu języka ukraińskiego. Na konferencji 19 listopada 1988 roku, pomimo oporu przedstawicieli partii komunistycznej, dzięki aktywnemu naleganiu Wasyla Czerwonia, delegaci przegłosowali wniesienie do Statutu Towarzystwa punktu „O statusie języka ukraińskiego jako państwowego”. Na przewodniczącego organizacji miejskiej wybrano dyrektora filharmonii Swiatosława Melnyczuka. W tym czasie tworzone są komórki TUM (Towarzystwa Języka Ukraińskiego) w „Hazotronie” (Myrosław Borećkyj, Lidija Hołonko), „Azocie” (Wasyl Czerwoni), zakładzie aparatury wysokiego napięcia (Jurij Welihurśkyj), zakładzie agregatów ciągnikowych (Wołodymyr Podlewśkyj), zakładzie radiowym (Wasyl Jakymow, Jurij Bojko),
w Naukowo-Badawczym Instytucie Technologii Budowy Maszyn (Walerij Wojtowycz), Instytucie Urządzania Terenów (Mychajło Borejko). Wśród rówieńskich artystów komórki Towarzystwa stworzyli Ołena Kowalczuk, Mykoła Kraśko, Iwan Żyłka. W Ukraińskim Instytucie Inżynierii Gospodarki Wodnej (UIIWG) niemal najpotężniejszą w obwodzie w latach 90. organizację Towarzystwa Języka Ukraińskiego kierował Josyp Pacuła. Burzliwie rosły szeregi proświtian, do „Proświty” dołączano całymi rodzinami: Jarosław, Petro i Anton Kulczyńscy; Myrosława i Mykoła Kosariewowie; Iryna, Myrosława, Łesia, Andrij Miśkowie; Jarosław i Jarosława Hirnykowie; Mykoła, Olha, Lubow Jaskałowie (rodzina Tetiany Rediuk); Myrosława i Hałyna Borećkie; Petro i Nadija Tymoszczukowie; Hanna i Wołodymyr Kulijowie; Marija i Jewhen Chomkowie; Hryhorij i Ołena Petrukowie; rodziny Małewyczów, Słobodeniuków i inni. Wśród pierwszych działań Towarzystwa miłośników było zamykanie rosyjskich szkół i klas w rówieńskich szkołach, grup w przedszkolach, językowa oprawa reklam, ogłoszeń, a także zbieranie podpisów za nadaniem językowi ukraińskiemu statusu państwowego. Wkrótce stworzono amatorski chór „Proświta” pod kierownictwem Iryny i Łesi Miśkowych, który popularyzował ukraińskie pieśni patriotyczne na setkach wydarzeń. Zapoczątkowano zbiórkę funduszy na budowę pomnika Tarasa Szewczenki, który z czasem stanął w centrum Równego. 2 marca 1989 roku Zarząd Towarzystwa Języka Ukraińskiego (TJU) zarejestrował Rówieńskie Towarzystwo Miłośników jako stowarzyszenie lokalne. 9 marca, w dniu urodzin Tarasa Szewczenki, członkowie TJU przeszli wielkim pochodem ulicami miasta do Cerkwi Świętego Zaśnięcia, a po panichidzie w parku Szewczenki czytali wiersze, śpiewali „Testament”. Występowali Stepan Babij, Jewhen Szmorhun, Wasyl Czerwoni, Ołeksandr Zaworotnij. Pierwsze publiczne zorganizowane podniesienie niebiesko-żółtych flag na Rówieńszczyźnie miało miejsce 18 czerwca 1989 roku podczas obchodów Dnia Pamięci poległych bohaterów — kozaków hetmana Bohdana Chmielnickiego w muzeum-rezerwacie „Kozackie Mogiły”. Akcją kierowali Wasyl Czerwoni i Ołeksandr Nowak. 14 października 1989 roku odbyła się Założycielska Konferencja Obwodowa TJU w Domu Kultury, która położyła kres podziałowi na dwa towarzystwa. Zaczął działać „Uniwersytet Ludowy Towarzystwa Języka Ukraińskiego” (później „Proświty”). Wykłady czytali Ołeksandr Nowak, Wasyl Czerwoni, Wołodymyr Pyłypczuk, Iwan Demjaniuk, Borys Stepanyszyn, Iwan Kurjanyk, Jewhenija Hładunowa, Jewhen Szmorhun, Stepan Babij oraz inni naukowcy i literaci. 28 października 1989 roku Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR przyjęła ustawę „O językach w Ukraińskiej SRR”, na mocy której językowi ukraińskiemu nadano status państwowego. Było to wielkie zwycięstwo! „Proświcie” na Rówieńszczyźnie w tych latach przewodzili Wasyl Czerwoni, Mychajło Nazaruk, Swiatosław Melnyczuk, Borys Stepanyszyn, Wołodymyr Kowtunec, Petro Kulczyński, Lubomyr Hładun, Iwan Kuzmiuk, Mykoła Fedoryszyn, Switłana Nikolina, dziś przewodniczącym Rówieńskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” jest Iwan Wietrow. Miejskim towarzystwem „Proświta” w swoim czasie kierowali Jarosława Hirnyk i Tetiana Hreszczuk, od 2003 roku przewodniczącą jest Kateryna Syczyk. Pod kierownictwem tej oddanej proświtianki organizacja pracuje twórczo i prężnie. W szeregach miejskiej „Proświty” młodzież zgodnie działa z doświadczonymi proświtianami, wśród których najbardziej aktywnymi są Ludmyła Hrekuł (przewodnicząca „Młodej Proświty”), Hałyna Kołomys, Myrosława Żowtan, Lilija Owdijczuk, Lilija Jewdokymenko, Tetiana Serhijuk, Mychajło Borejko, Jewhenija Hładunowa, Natalija Sawczuk, Natalija Wojtowycz, Marija Werbeć, Andrij Pastuszenko, Mykoła Panaszczuk, Wołodymyr Mazureć, Łarysa Tkacz, Swiatosław Melnyczuk, Myrosława Kosariewa. Z inicjatywy miejskiego towarzystwa „Proświta” oraz przy wsparciu mera miasta Wołodymyra Chomka i korpusu deputowanych Rówieńskiej Rady Miejskiej 14 października 2017 roku w parku imienia Tarasa Szewczenki odbyło się uroczyste odsłonięcie znaku pamięci „Proświty”. Zakończenie w następnym numerze gazety. Jubileuszowa data przywraca nas myślami do tych odległych dni, kiedy rodziła się, żyła i pracowała Rówieńska „Proświta” — kulturalno-oświatowa organizacja, która jednoczyła naród i przekonująco niosła wiedzę o ukraińskim słowie, historii, wierze i kulturze.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
