Strona · s. 4strona oryginału ↗
Zdeformowane obrazy kosmopolitycznego teleskopu:
Слово Просвіти, №50 за 2017 рік
Naród ukraiński zmienia się nieustannie i tak będzie wiecznie — dopóki Ziemia krąży wokół Słońca; ale jednocześnie, w swojej głębokiej istocie, pomimo wszystkich zewnętrznych zmian, pozostaje tym samym, jakim był za Książęcej Ukrainy, za Państwa Kozackiego, za Ukraińskiej Republiki Ludowej i walki bohaterów OUN-UPA, takim jest obecnie i będzie jutro. To dialektyka życia i nie da się jej odwołać modną koncepcją filozoficzną ani woluntarystycznym aktem politycznym. Ukraina jest wieczna! Ale wielu tej oczywistości, aż do wszechogarniającej nienawiści, nie chce przyjąć: Ukrainę pragnęły zniszczyć hordy chana Batyja, tego chciała dokonać pyszna polska szlachta, tego chciał dokonać agresywny moskiewski imperializm zarówno białego, jak i czerwonego koloru, tak chcą i dzisiejsi apologeci „ruskiego miru”. I oni tego nie ukrywają. Ukrywają to ich adepci i agenci na Ukrainie. Wasyl KUJBIDA, deputowany ludowy Ukrainy V—VII kadencji, naukowiec, działacz społeczny. Jednocześnie są autorzy, którzy nie należą do tych grup, ale ich publikacje wymagają pewnych doprecyzowań, ponieważ obiektywnie „leją wodę nie na ten młyn”. Antyukraińska orientacja podobnych tekstów nie pozwala ich nie zauważyć. Pojawia się potrzeba uważnego przeczytania i pryncypialnej oceny przynajmniej niektórych opublikowanych tez, w szczególności w artykułach filozofa Serhija Daciuka: „Idea perspektywy Ukrainy” (http:// tyzhden.ua/Society/200444), „Galicyjski konsensus”, „Naród i cywilizacja” itd. Najpierw porozmawiajmy o przeszłości, a potem o teraźniejszości i przyszłości. Jednocześnie spróbujmy unikać doktrynalnych aspektów dyskusji, koncentrując uwagę na konkretach: historycznych, politycznych, geopolitycznych.
Czy rzeczywiście to, co cywilizacyjne, rodzi to, co narodowe? Nauka to zawsze weryfikacja hipotez pod kątem ich prawdziwości lub fałszywości w praktyce. Przyjmowanie koncepcji dotyczących natury tak ważnych obiektów historycznych, jak naród i cywilizacja, bez ich konkretno-historycznej weryfikacji, będzie zwykłym futurologicznym rozumowaniem o wszystkim i jednocześnie o niczym. W tym przypadku zasadne jest sprawdzenie tej problematyki na obiektach, które dotyczą naszego narodu. Zacznijmy z daleka, od okresu antycznego. Z czym kojarzy się ten czas historyczny? Oczywiście z Helladą i Rzymem. W 395 roku ogromne, scentralizowane państwo rzymskie, obejmujące ziemie trzech części świata (Europy, Azji i Afryki), nagle rozpada się na dwie części — na Cesarstwo Zachodnie i Wschodnie. I tutaj ważne jest zwrócenie uwagi na kontury rozłamu organizmu państwowego. Historycy są przekonani, że dokonał się on wzdłuż granic cywilizacyjnych. Do wschodniego państwa rzymskiego (Bizancjum) odeszły głównie terytoria tak zwanego świata helleńskiego — Azja Mniejsza (półwysep Anatolijski), część Bliskiego Wschodu, Hellada, kolonie północnoczarnomorskie, czyli te terytoria, które w swoim czasie podbił Aleksander Macedoński i jego następcy. Podbite lub skolonizowane nie przez abstrakcyjnego wodza, a przez konkretny naród — antycznych Greków. Na tym terytorium uformowała się jednolita, panująca, zhellenizowana klasa urzędnicza, która posługiwała się starogreckim językiem i kulturą. To ona stała się tym etnicznym substratem, który determinował powstanie i funkcjonowanie odrębnej cywilizacji helleńskiej, a z czasem doprowadził do rozpadu państwa rzymskiego. Można jednoznacznie stwierdzić, że przyczyną powstania i funkcjonowania antycznej cywilizacji helleńskiej stał się grecki etnos. I ten przykład jest regułą, a nie wyjątkiem — ponieważ to nie pierwiastek cywilizacyjny rodzi narodowy, jak uważa S. Daciuk, a ekspansywny etniczny zawsze determinuje lokalne cywilizacje. W tym kontekście analizy zasadne jest interpretowanie tego, co etniczne i narodowe, jako synonimów wskazujących na to samo zjawisko — panujący etnos jako źródło tworzenia cywilizacji. Teraz odnośnie twierdzenia o tym, co narodowe, jako produkcie czasów nowożytnych i, w konsekwencji, niedopuszczalności stosowania tego pojęcia do wcześniejszych epok historycznych. Oczywiście nowoczesne narody powstają wtedy i tam, gdzie na miejsce stanowego społeczeństwa feudalnego przychodzą społeczeństwa burżuazyjne z powszechnym prawem wyborczym; kiedy poddany staje się obywatelem. Ale ta prawda wcale nie daje podstaw do twierdzenia, że tego, co narodowe, wcześniej nie było. Bo naród jest skutkiem długotrwałego procesu rozwoju historycznego, a nie chwilowego narodzenia z niczego. Aby uwypuklić istotę problemu, skorzystamy z analogii i zapytamy naszych oponentów: czy istniały stosunki burżuazyjne przed pełnym zwycięstwem kapitalizmu w Europie? Każdy fachowy historyk czy socjolog bez wahania odpowie, że rozwój kapitalizmu nie jest chwilowym aktem, a długotrwałym, postępowym procesem historycznym, który wypływa z głębi społeczeństwa feudalnego; a Max Weber, jeden z najbardziej autorytatywnych badaczy tego zjawiska, przekonująco dodałby, że jego elementy można znaleźć nawet w formach gospodarowania bliskowschodnich cywilizacji Eufratu i Tygrysu na 2–3 tysiące lat przed naszą erą. Zatem, jeśli ktoś twierdzi, że pojęcie kapitalizmu i pojęcie narodu to towarzyszące zjawiska historyczne, że bez jednego nie ma drugiego, to zgodnie z tą logiką musi on również ewolucję tych fenomenów równolegle śledzić od narodzin do pełnowartościowego rozwoju. Rzetelni naukowcy tak właśnie robią. Idźmy dalej: z czego właściwie ewoluowało to, co narodowe? Odpowiedź jest prosta: z tego, co etniczne. To, co etniczne, w tym rozumieniu można, śladem wybitnego amerykańskiego socjologa Edwarda Shilsa (szkoła strukturalnego funkcjonalizmu), nazwać rudymentarnym narodowym: „Termin naród w jego współczesnym rozumieniu — podkreśla znany naukowiec — sięga średniowiecza. Absolutnie zasadnym wydaje się również mówienie o narodach w klasycznej starożytności. Dopóki istoty ludzkie uświadamiały sobie swoje członkostwo w terytorialnej kolektywności, uwarunkowanej pokrewieństwem i etnicznością, jako przekonującym kryterium zbiorowej samoświadomości, istniała rudymentarna narodowość. Te przekonania funkcjonowały wśród wykształconych i autorytatywnych warstw społeczeństwa. Czyż będzie przesadą twierdzenie, że Mowa Pogrzebowa Peryklesa była umiarkowanie nacjonalistyczną prezentacją narodowych osiągnięć?” (Edward Albert Shils. Naród, narodowość, nacjonalizm i społeczeństwo obywatelskie. — Czasopismo „Ji”, 2001, nr 21. — http://www.ji.lviv.ua/n21texts/shilz.htm). Dlatego, gdy ktoś próbuje mówić o tym, co narodowe, świadomie lub nieświadomie ignorując to, co etniczne, faktycznie dokonuje zamiany pojęć. I taka forma dyskusji jedynie zaciemnia problem, a nie go wyjaśnia. W tym miejscu spróbujemy jeszcze wyżej podnieść horyzont rozumienia tego, co narodowe, zwracając uwagę na genetykę, która zaczęła od niedawna zdecydowanie ingerować w badania historii pochodzenia narodów świata. Oto ukraiński lekarz-naukowiec W. B. Monastyrski, jakby zaocznie dyskutując z postmodernistycznym rozumieniem „narodów jako wspólnot wyobrażonych”, mówi, że „naród nie jest przypadkowym, sztucznym wytworem tylko ludzkiego rozumu — to kategoria przede wszystkim genetyczna, a zatem uniwersalna, doskonała i wieczna. A to z kolei daje podstawy do mówienia o genetycznej teorii pochodzenia narodu…” (Wołodymyr Monastyrski. Nacjonalizm: czym on jest, albo Dlaczego Ukraińcom koniecznie trzeba być nacjonalistami: krótki poradnik z likwidacji analfabetyzmu dla ukraińskiej elity i nie tylko / Lwów: Kameniar, 2012. — 122 s. Seria Akcenty). Oczywiście, ta kwestia jest jeszcze daleka od ostatecznego postawienia kropki nad „i”; zrozumiałe, że każdy naród ma swoją odrębną historię łączenia antropologicznego, kulturowego i politycznego w jedną całość; ale dzisiaj istnieją już istotne praktyczne osiągnięcia w rozumieniu genetycznych podstaw pochodzenia narodu ukraińskiego. Podkreślmy, że nawet część prawdziwych naukowców-badaczy z Rosji zmuszona jest, choć niezwykle ostrożnie, przyznawać oczywiste fakty. Tak, na pytanie dziennikarza o bliskość „trzech braterskich narodów wschodniosłowiańskich” doktor nauk biologicznych Oleg Bałanowski (Instytut Genetyki Ogólnej i Medyczno-Genetyczne Centrum Naukowe, kierownik strony „Genofond RF”) tak skomentował zakrojone na szeroką skalę badania genetyczne regionu wschodnioeuropejskiego: „Jeśli chodzi o Ukraińców i Rosjan… to na otrzymanych wykresach ich pule genowe tworzą dwie chmury, które znajdują się bardzo blisko siebie. Stykają się, przenikają jedna w drugą na brzegach, ale całkowicie się nie pokrywają. Ciekawa pod tym względem jest sytuacja Białorusinów. Część populacji białoruskich genetycznie nie różni się od ukraińskich, a część nie różni się od rosyjskich. Wychodzi taki obraz: jeśli rozpatrywać wszystkich wschodnich Słowian, czyli ukraińską pulę genową, która przechodzi bez ostrego rozgraniczenia w rosyjską pulę genową, a trzeci naród wschodniosłowiański — Białorusini — jest jakby rozdzielony między nimi”. A dalej genetyk-badacz dodaje: „Zdziwiło nas, że ukraińska pula genowa okazała się dość homogeniczna na dużym terytorium Ukrainy, czyli zachodni Ukraińcy są genetycznie bliscy wschodnim”. (Gazeta.ru. — https://www.gazeta.ru/science/2015/09/03_a_7734953.shtml)
Wschodniosłowiańskie cywilizacje lokalne Teraz rozważymy historię kształtowania się cywilizacji lokalnych w Europie Wschodniej. Czy przybyły one do nas z Bizancjum, czy wyrosły z własnego gruntu? Dla nikogo nie jest tajemnicą, że Książęca Ukraina (Ukraina-Ruś) powstała z jednej strony jako obiektywny skutek rozwoju społeczno-kulturowego i gospodarczego miejscowej ludności, a z drugiej – zewnętrznej ekspansji Rurykowiczów. Kijów stał się centrum jednoczesnego tworzenia zarówno nowego państwa, jak i nowej cywilizacji. Proces ten szczególnie się zintensyfikował po ogłoszeniu chrześcijaństwa religią państwową nowego kraju. Swego czasu Jewhen Małaniuk pisał nawet, że hellenizm można uważać za jedno ze źródeł kształtowania się kultury ukraińskiej. Jest to w znacznej mierze słuszne, ale nie najważniejsze. Nie Bizancjum, nie hellenizm zrodził Tradycję Kijowską, a miejscowy słowiański substrat etniczny zaadaptował do swojego światopoglądu i odczuwania świata wielką Prawdę Chrześcijańską, determinując tym samym rozwój nowej cywilizacji lokalnej. Potwierdzeniem tej tezy jest wyraźna odmienność cywilizacji kijowskiej i bizantyjskiej, pomimo pewnej ciągłości tradycji religijnej. Ważne jest, aby podkreślić, że w okresie przyjęcia chrześcijaństwa na Ukrainie-Rusi istniały trzy różne etnosy. Charakterystycznym wskaźnikiem ich wysokiej świadomości etnicznej może być fakt niemal jednoczesnej budowy trzech soborów Świętej Zofii — jako centralnych świątyń państwowych — w trzech miastach: Kijowie, Połocku i Nowogrodzie. Trzech centrów trzech przyszłych narodów. Nawiasem mówiąc, o tym jeszcze w czasach radzieckiej okupacji Ukrainy przekonująco mówił znany ukraiński historyk, badacz kijowskiej Zofii — Serhij Wysocki. Oczywiście, gdyby Książęcej Ukrainy nie rozgromili mongolscy Tatarzy, ludność terytoriów północno-wschodnich zostałaby ostatecznie zasymilowana przez Tradycję Kijowską i historia potoczyłaby się inną drogą, ale w historii nie ma trybu przypuszczającego — jedynie dokonany. Dlatego po upadku państwa kijowskiego etnogeneza ludności ziem północno-wschodnich, która znajdowała się pod potężnym wpływem ordyńskiego determinantu i własnego pierwiastka etnicznego, faktycznie wytworzyła odrębną cywilizację eurazjatycką (wschodnio-prawosławną). Fenomen ten posiada ogromną literaturę historiograficzną — począwszy od fundamentalnej pracy światowej sławy lingwisty księcia Nikołaja Trubieckoja „Dziedzictwo Czyngis-chana” po L. Gumilowa i współczesnych eurazjatów. W połowie XVII wieku Ukraina i Rosja — można powiedzieć starokijowska (ukraińska) i eurazjatycka (rosyjska) cywilizacje — wystąpiły jako dwa rażąco odmienne fenomeny. Wewnętrzną cechą jednej była wolność, drugiej — despotyzm, jednej — intensywne narodziny stosunków burżuazyjnych, drugiej — skrajna forma stosunków feudalnych, jednej — kulturowa otwartość na świat zachodni, drugiej — samoizolacja… Złamać, zatrzeć tę odmienność stało się treścią polityki rządu rosyjskiego wobec Ukrainy w ciągu następnych trzystu lat. Temu była podporządkowana przemoc Piotra I, ponowne przywrócenie poddaństwa na ziemiach ukraińskich za Katarzyny II, zakaz języka ukraińskiego, kultury i historii przez wszystkich kolejnych carów i sekretarzy generalnych, było to jednym z zadań Hołodomoru. Dla Moskali ważne było zatarcie w pamięci narodu ukraińskiego Wielkiej Tradycji Kijowskiej. Na zakończenie tej części, choć pobieżnie, dotkniemy problematyki interdyscyplinarnej. Serhij Daciuk stale stosuje do konkretnych obiektów historycznych zestaw abstrakcyjnych terminów filozoficznych i psychologicznych, na przykład mówi, że „cywilizacje zawsze bazują na systemie transcendentnych i uniwersalnych motywacji”, popychając czytelnika do logicznego wniosku: narodowe, choć samobytne, jest wtórne. Metaforycznie, filozoficznie, zręcznie — nic dodać, nic ująć — można by nawet podejrzewać, że jest to jakościowo udoskonalona teza Arnolda Toynbee o mistycznym przeznaczeniu cywilizacji, którego sens mieści się w jakimś innym świecie. Swego czasu wybitny francuski historyk, założyciel szkoły „Annales”, Lucien Febvre, miażdżąco krytykując Toynbee za bezpodstawne stosowanie terminologii filozoficznej do konkretów historycznych, zauważył, że podobne wypowiedzi w ogóle można uważać raczej za „urojenia” aniżeli za naukową analizę konkretnego obiektu historycznego. Jest to słuszne, ponieważ nawet gdy jest się maksymalnie politycznie zmotywowanym i pragnie się za wszelką cenę dowieść słuszności swojej doktryny politycznej, to jednak, aby pozostać jednocześnie obiektywnym, trzeba przy badaniu historii zajmować się nie seryjnym produkowaniem abstrakcji, a dokonywać uogólnień na podstawie konkretnych faktów historycznych (Febvre L. Od Spenglera do Toynbee // Walki o historię. — M.: „Nauka”, 1991. — S. 94). Kosmopolityczne iluzje dotyczące procesów globalnych Serhij Daciuk twierdzi, że państwo narodowe się wyczerpało i, być może uważając to za oczywiste, nie przytacza żadnych dowodów na poparcie swojego twierdzenia. Dlatego rozważymy dwa argumenty, które zazwyczaj wykorzystują globaliści do twierdzenia o przeżyciu się takiego fenomenu jak państwo. Przede wszystkim wskazują oni na jedną aksjomat: wszystko, co ma początek, obowiązkowo będzie miało koniec. Oczywiście, to prawda. Państwo jako instytucja społeczna
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
