Strona · s. 6strona oryginału ↗
Wołyń rozświetliła promieniami rodzimej kultury. Rówieńska „Proświta” ma 100 lat
Слово Просвіти, №50 за 2017 рік
Rok 1989. Ja i moi koledzy pisarze Iwan Dziuba, Raisa Iwanczenko oraz Ihor Rymaruk gościmy u głowy Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego metropolity Mścisława w South Bound Brook (stan New Jersey, USA). Ze zdziwieniem i zachwytem wsłuchujemy się w opowieści tego 91-letniego, krzepkiego duchem, legendarnego działacza politycznego i religijnego, sławnego wołyńskiego proświcianina Stepana Skrypnyka, którego w dalekim 1930 roku wybrano posłem do polskiego sejmu. Na dworze szaleje ulewa, ale metropolita zaprasza nas do samochodu i wiezie do zbudowanych przez niego na terenie Bound Brook pomieszczeń Konsystorza, biblioteki i drukarni, seminarium duchownego Świętej Zofii, do cerkwi-pomnika męczenników za wolność Ukrainy, do muzeum historycznego. Oglądając niewielkie powierzchniowo, ale bogate w rzadkie dokumenty historyczne muzeum, zauważyłem, że zwierzchnik UAKP w USA oraz diasporze w Europie i Australii dość skromnie przedstawiony jest w ekspozycji, chociaż istnieją dokumentalne świadectwa jego działalności jako posła polskiego sejmu. Będąc w randze posła, Stepan Skrypnyk nieustępliwie utrzymywał ukrainocentryczną pozycję, broniąc praw narodowych Ukraińców w Polsce. Dowiedziawszy się, że jestem wołyniakiem, rodem z Rówieńszczyzny, metropolita Mścisław zaczął energicznie opowiadać o swoich odwiedzinach w mojej rodzinnej wsi Nowosiółki, Boremlu, Horochowie, Beresteczku i Kozackich Mogiłach… Mykoła Żułynśkyj, dyrektor Instytutu Literatury im. T.G. Szewczenki NAN Ukrainy, akademik NAN Ukrainy. Ja wtedy, w 1989 roku, jeszcze mało wiedziałem o jego niezwykle aktywnej pracy na niwie proświcianstwa, w szczególności o tym, że on, Stepan Skrypnyk, inicjował stworzenie i został wybrany pierwszym przewodniczącym towarzystwa „Ridna szkoła” (Szkoła Ojczysta) w Równem, kierował towarzystwem pedagogicznym „Ukraińska szkoła”, które zostało zarejestrowane 13 listopada 1929 r. Poseł Stepan Skrypnyk wchodził również do zarządu ukraińskiego klubu sportowego „Horyń”, który popularyzował zdrowy styl życia i wszechstronne wychowanie fizyczne. Wszystkie te organizacje społeczne, wymieńmy jeszcze towarzystwo „Rówieński Bojan”, Towarzystwo zwolenników edukacji prawosławnej i ochrony tradycji wiary prawosławnej imienia Piotra Mohyły czy Rówieńskie ukraińskie prywatne gimnazjum, powstawały przede wszystkim dzięki Rówieńskiej powiatowej „Proświcie”, która wznowiła swoją pracę w Równem 10 kwietnia 1920 r. Pierwszy proświcianie — ukraińscy inteligenci, twórcy pierwszych ognisk kulturalno-oświatowego towarzystwa „Proświta” po rozpadzie Imperium Rosyjskiego w 1917 roku uświadomili sobie, że bez podniesienia świadomości narodowej drogą wprowadzania edukacji narodowej trudno liczyć na państwowe samostanowienie narodu ukraińskiego, wiekami rozczłonkowanego między różnymi imperiami. Niezbędne było podnoszenie ducha narodowo-patriotycznego, pielęgnowanie i wprowadzanie do edukacji języka ojczystego, wyznawanie ojczystej wiary, tworzenie kultu wiedzy, fizycznie i moralnie zdrowego ciała, wyrabianie w młodym pokoleniu, jak podkreślał wybitny działacz społeczny i kościelny Iwan Ohijenko, „narodowo silnego charakteru” („Narodowo silny charakter wyrabia się tylko głęboką, systematyczną i konsekwentnie narodową edukacją”…) W niezwykle skomplikowanych warunkach rozpoczęła swoją pionierską misję kulturalno-oświatową „Proświta” na Zachodnim Wołyniu, który w wyniku wojny polsko-ukraińskiej 1918—1919 lat zajęli Polacy. W 1921 r. Druga Rzeczpospolita tworzy województwo wołyńskie z centrum w Łucku, do którego wchodzą terytoria dzisiejszych obwodów rówieńskiego, wołyńskiego i części tarnopolskiego. Ukraińcy byli na terytorium województwa — na swoim terytorium etnicznym najliczniejszą grupą ludności: mieszkało ich tutaj około 1020 (71%), podczas gdy Polaków naliczano około 186 tys. (13%). W 1926 r. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Polski, które w 1922 r. stworzyło na Zachodnim Wołyniu Wołyński okręg szkolny (kuratorium) z centrum w Równem, sformowało listy dzieci urodzonych w 1913—1925 latach. „Tak, w województwie wołyńskim język ukraiński za ojczysty uznawali rodzice 70,4% dzieci, polski — 15,1%, żydowski — 9,0%, niemiecki — 2,5%, czeski — 1,6%, rosyjski — 0,9%”. Ale polska polityka oświatowa, zgodnie z uchwaloną przez polski sejm 31 lipca 1924 r. tak zwaną „ustawą St. Grabskiego” — ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego, była skierowana na stopniową likwidację jednojęzycznych szkół ukraińskich (było ich na Wołyniu na początku lat 20. XX wieku 360) oraz tworzenie dwujęzycznych (utrakwistycznych) polsko-ukraińskich placówek oświatowych. Czyż świadomi Ukraińcy-patrioci mogli pogodzić się z tym, że na swoim terytorium etnicznym ludność ukraińska otrzymała w Drugiej Rzeczypospolitej status polityczny mniejszości narodowej, że nawet nazwa Ukrainiec będzie zakazana, a w zamian wprowadzony termin Rusin, że przez system edukacji państwowej władza polska rozpocznie świadomą, celową politykę asymilacji młodzieży ukraińskiej? Przemawiając w polskim sejmie, ukraiński poseł Wołodymyr Cełewycz gorąco bronił szkoły ukraińskiej, edukacji ukraińskiej, uzasadniając szkodliwość dla ludności ukraińskiej wprowadzania szkół utrakwistycznych. Poseł przytaczał następujące dane: pod koniec lat 20. XX wieku w województwie wołyńskim działało 1144 szkoły, z nich 390 utrakwistycznych, 750 polskich i tylko 4 szkoły z ukraińskim językiem nauczania. W obronie szkolnictwa ukraińskiego występowali aktywnie także inni ukraińscy posłowie Stepan Skrypnyk, Pawło Wasylczuk, Maksym Czuczmaj… Zresztą, inne mniejszości narodowe, które mieszkały na Wołyniu, znajdowały się w znacznie lepszym położeniu niż rdzenni Ukraińcy: Czesi mieli 13 szkół narodowych, Niemcy — 66, Żydzi — 57… Czołowi działacze rówieńskiej „Proświty”, jak i proświcianie Galicji, rozumieli, że taka polityka państwowa Drugiej Rzeczypospolitej jest sprzeczna z żywotnymi interesami ludu ukraińskiego i nieuchronnie doprowadzi do całkowitej asymilacji Ukraińców. Przecież w przededniu II wojny światowej w województwie wołyńskim spośród 1934
spośród działających placówek oświatowych 853 szkoły były szkołami z polskim językiem nauczania, w których język ukraiński był jedynie obowiązkowym przedmiotem. Dlatego głównym celem w swojej działalności oświatowej tacy działacze jak Stepan Skrypnyk i jego zwolennicy uważali za niezwykle konieczne kształtowanie na podstawie narodowej kultury duchowej świadomości narodowej, tworzenie, według słów Iwana Franki, z wielkiej masy etnicznej narodu ukraińskiego ukraińskiego narodu, organizmu kulturalnego i politycznego, zdolnego do samodzielnego życia kulturalnego, politycznego i państwowego. Edukacja narodowa była głównym priorytetem w działalności „Proświty”. Wszak na 1939 rok na Wołyniu było 316 tys. ludności niepiśmiennej i 160 tys. półpiśmiennej. To prawie połowa (47,8%) całego wołyńskiego ludu była w istocie nieoświecona. Tak, w obwodzie wołyńskim 26 tys. dzieci w wieku 8—13 lat nie chodziło do szkoły, 25 tys. młodzieży w ogóle się nie uczyło. Zatem walka o język ukraiński, o ukraińską edukację, o szkołę narodową wyznaczała treść i cele programowe Rówieńskiej „Proświty”. Dlatego nie dziwi, że w województwie wołyńskim władze polskie cztery razy likwidowały „Proświtę”. Pierwszy raz — w 1928 r., kiedy zamknięto 318 ogniw, które liczyły 7244 członków, drugi raz — w 1929 roku (49 ogniw z 2380 członkami), trzeci raz — w 1932, kiedy zlikwidowano 216 ogniw z 6109 członkami i wreszcie w 1936 r. zakazano działalności 47 ogniw, w których było 1907 członków. W Równem i Łucku „Proświty” zamknięto na osobiste polecenie wojewody wołyńskiego Henryka Józewskiego, który, nawiasem mówiąc, próbując poprawić stosunki ukraińsko-polskie poprzez „wzajemne poznanie, przenikanie kultur”, choć inicjował wprowadzenie języka ukraińskiego jako przedmiotu w polskich szkołach. Jednak jego tak zwany „eksperyment wołyński”, który był skierowany na osiągnięcie pokojowego współistnienia i współpracy Ukraińców i Polaków, w planie praktycznym realizował się w nurcie wykonywania państwowego programu asymilacji mniejszości narodowych, przede wszystkim Ukraińców. Rówieńska „Proświta” zmuszona była działać w podziemiu. Tak, w moim powiecie dubieńskim w latach 1929—1930 swoją działalność kontynuowało 112 filii „Proświty”, członkami której było 3200 osób. Na czele jej pracy stał poseł do polskiego sejmu Maksym Czuczmaj. …Mój ojciec Hryhorij Żułynśkyj, mój wujek Kłym Wołanyk, wielu moich współmieszkańców było aktywnymi członkami „Proświty”, uczęszczając na nielegalne kółka oświatowe w sąsiednich wsiach Boremlu, Wychawkach, Zołocziwce… Zbierali się w czytelniach, grali w amatorskich teatrach ludowych, byli uczestnikami chórów, amatorskich kółek aktorskich… Wspominam, jak ja, nastolatek, pełzałem między mogiłami na naszym wiejskim cmentarzu — graliśmy w „wojnę” i wczytywałem się w napisy na cementowych pomnikach-krzyżach. I nijak nie mogłem zrozumieć, a nikt z dorosłych nie wyjaśniał — milczeli, dlaczego młodzi chłopcy Dmytro Sycz, Mychajło Cybułśkyj, Stepan Kułyk zmarli w 1941 roku. Dopiero później dowiedziałem się, że zabili ich enkawudziści. Byli oni członkami Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, aktywnymi działaczami „Proświty”. Nie wiem, czy należał ktoś z nich do narodowej podziemnej organizacji Ukraińskie Wolne Kozactwo, którą kierował mieszkaniec mojej rodzinnej wsi Nowosiłki (teraz Nabereżne) w rejonie demidowskim, uczestnik walk wyzwoleńczych 1917—1922 r. Denys Matwijowycz Krymuś. Ta organizacja działała, oczywiście, nielegalnie także na terytorium ziemi demidowskiej. Okręgowy
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
