Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Profesor Sydir Kiral: „Iwan Czendej to wizytówka Zakarpacia”

Слово Просвіти, №50 за 2021 рік

Znany literaturoznawca, doktor habilitowany nauk filologicznych Sydir Kiral wydał w tym roku dwie gruntowne prace o wybitnym zakarpackim prozaiku, laureacie Nagrody im. Tarasa Szewczenki, Iwanie Czendeju. Jest to pierwszy tom obszernej korespondencji pisarza z kijowskimi krytykami oraz monografia poświęcona temu unikatowemu epistolarium. Obie książki od razu zyskały rozgłos w kręgach naukowych i nie tylko. Zważywszy na to, że latem autor tych prac obchodził jubileusz 65-lecia, a 2 grudnia w Zakarpackiej Obwodowej Bibliotece Naukowej im. F. Potuszniaka odbyła się pasjonująca prezentacja nowych książek, stało się to punktem wyjścia do poważnej rozmowy o naukowcu i jego badaniach. – Panie Sydirze, dlaczego wybrał pan właśnie filologię ukraińską? – Na mój wybór wpłynęło to, że w 8. klasie na egzamin z języka i literatury ukraińskiej nasz wychowawca, świętej pamięci Hryhorij Wasylowycz Demian, historyk z wykształcenia, późniejszy kandydat nauk historycznych, znany badacz folkloru UPA, krajoznawca, etnograf, literaturoznawca, deputowany Rady Najwyższej Ukrainy II kadencji (przez długi czas pozostawał pod ścisłym nadzorem KGB), przyniósł niezwykle dziwne wydanie „Kobziarza” T. Szewczenki (Kijów, 1971), ilustrowane reprodukcjami tkanych ręczników ludowych mistrzyń Hanny Wasyłaszczuk i Hanny Weres, i obiecał podarować je temu uczniowi, który napisze najlepsze wypracowanie. W naszej klasie była Luba Kożan, która zawsze pisała ciekawe wypracowania, więc wszyscy myśleliśmy, że to ona zostanie właścicielką tej nagrody. Z trzech zaproponowanych tematów wybrałem opis wyprawy księcia Igora w „Słowie o wyprawie Igora” i bardzo się starałem, choć nie spodziewałem się zostać zwycięzcą. I oto zebraliśmy się w pełnym niepokoju oczekiwaniu, aby usłyszeć wyniki egzaminu. Kiedy Hryhorij Wasylowycz ogłosił, że decyzją komisji egzaminacyjnej najlepsze wypracowanie napisałem właśnie ja, wręczył mi „Kobziarza” z dedykacją: „Mojemu uczniowi Sydirze Kiralowi za najlepsze wypracowanie w 8. klasie”. Moje szczęście nie miało granic. Wszyscy mi zazdrościli, a ja dumnie, przytulając książkę do piersi, szedłem do domu, a kiedy pokazałem ją mamie, oboje się rozpłakaliśmy. Ten „Kobziarz” jest ze mną wszędzie, to moja relikwia i amulet, bo właśnie wtedy postanowiłem, że zostanę nauczycielem języka i literatury ukraińskiej. Co więcej, moim ulubionym nauczycielem tego przedmiotu był Myrosław Iwanowycz Hrycyk, późniejszy kandydat nauk filologicznych, docent Instytutu Pedagogicznego w Drohobyczu. Nawiasem mówiąc, tak się złożyło, że kiedy bronił rozprawy doktorskiej o działalności folklorystycznej Melitona Buczynskiego, ja, będąc już kandydatem nauk, napisałem recenzję jego autoreferatu. Prawdą jest też to, że w sąsiedztwie w moim rodzinnym Sławsku mieszkał ksiądz Wasyl Hołowacki (jak się później okazało, odbył na Syberii 18 lat za udział w UPA), który namawiał mnie do wstąpienia do seminarium duchownego. Jednak górę wzięło dążenie do pracy nauczycielskiej. – A dlaczego został pan naukowcem? Przecież mógł pan być po prostu pedagogiem. – Wstępując na Uniwersytet Lwowski (wakaty zamówień państwowych), to za rok-dwa wezmą mnie na aspiranturę przy katedrze literatury. Tak trafiłem do szkoły średniej w Osypence w obwodzie berdiańskim, gdzie na stanowisku nauczyciela przepracowałem dwa lata, a później zostałem wybrany w drodze konkursu na stanowisko asystenta katedry języka ukraińskiego i rosyjskiego Berdiańskiego Instytutu Pedagogicznego. Ogółem na południu Ukrainy przepracowałem 20 lat i na zawsze pokochałem ten kraj. Profesor Iwan Denysiuk żartował, że w Berdiańsku z powodzeniem odbyłem „polityczne wygnanie” ze Lwowa. – Proszę opowiedzieć o swoich badaniach naukowych, na podstawie których bronił pan rozprawy kandydackiej i doktorskiej. – Rozprawę kandydacką obroniłem w wieku 29 lat, w 1985 r., poświęcona była ona działalności literacko-krytycznej i publicystycznej Ostapa Terłeckiego, współpracownika Iwana Franki. Doktorską (obronioną w 2003 roku) – postaci urodzonego w Berdiańsku Trochima Zińkiwskiego. Ci dwaj działacze w czasach radzieckich z powodów ideologicznych byli, niestety, świadomie „zapomniani”, więc trzeba było dużo popracować w archiwach, w rezultacie czego odnalazłem wiele cennych dokumentów, które po raz pierwszy wprowadzono do obiegu naukowego. Miło mi, że w akademickim wydaniu „Historii literatury ukraińskiej: okres przedpaździernikowy” (Kijów, 1988), której autorami są znani na Ukrainie literaturoznawcy z Instytutu Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy, zamieszczono mój rozdział o O. Terłeckim-krytyku, a w 7. tomie (księga pierwsza) nowej akademickiej historii literatury ukraińskiej w 12 tomach (Kijów, 2020) po raz pierwszy w wydaniu tego typu znajduje się obszerny rozdział o T. Zińkiwskim, niezwykle utalentowanym pisarzu, folkloryście, publicyście, filozofie, któremu los przeznaczył zaledwie 30 lat życia. Pochowany w Berdiańsku, gdzie właściwie po raz pierwszy dowiedziałem się o nim i zafascynowałem się jego życiem i twórczością, które stały się obiektem mojej obserwacji naukowej. Zasługi tych dwóch wybitnych działaczy, o których w ostatnich latach coraz częściej zaczęli wspominać badacze, są niemałe, choć, jak przykro o tym mówić, na dzień dzisiejszy nie mamy oddzielnych wydań ich spuścizny twórczej. Jeśli Bóg da siły i zdrowie, to marzę o uporządkowaniu takich wydań, gdyż zebrano już niemało materiału. – Co nowego odkrył pan w tych postaciach? – Wiele. Na przykład T. Zińkiwski jednym z pierwszych rozpatrzył twórczość Tarasa Szewczenki w europejskim kontekście literackim, a źródła literatury ukraińskiej wiązał nie z imieniem Iwana Kotlarewskiego, lecz z czasami „Słowa o wyprawie Igora”, ciekawie zinterpretował „negatywną” rolę języka starosłowiańskiego dla rozwoju naszego piśmiennictwa w języku ukraińskim. W pracach „Młoda Ukraina, jej kształtowanie się i droga” oraz „Kwestia narodowa w Rosji” T. Zińkiwski po raz pierwszy poruszył kwestię „możliwości” ustroju federacyjnego Rosji i doszedł do wniosku, że praktycznie taki ustrój państwowy jest tam niemożliwy nie tylko przez imperialne myślenie przywódców imperium, ale i narodu rosyjskiego w ogóle, który uważał się za „naród wybrany” i świadomie lekceważył duchowe, kulturowe potrzeby tych narodów, które znalazły się pod władzą cara. W odróżnieniu od I. Franki i M. Drahomanowa, berdiańczyk, oficer armii carskiej, chyba po raz pierwszy podjął próbę obiektywnej analizy spuścizny twórczej Gogola, Dostojewskiego i Turgieniewa. Aktualne i do dziś są rozważania T. Zińkiwskiego o języku jako najważniejszej oznace istnienia narodu jako takiego, twórczości ludowej, o prawosławnej cerkwi rosyjskiej (uważał, że służy ona nie przykazaniom Chrystusa, a jest „narzędziem” władzy carskiej), sztundystach. Znany pisarz Wałerij Szewczuk nie bez podstaw uważa Trochima Zińkiwskiego za tego myśliciela, który stał u źródeł teorii ukraińskiego nacjonalizmu. – Iwan Czendej pojawił się w epicentrum pańskiej uwagi nie od razu. Po co panu to było potrzebne, skoro kariera naukowa była już zrealizowana? – Twórczość Iwana Czendeja przyciągnęła moją uwagę już w „doktorsko-profesorskim” wieku i zgodnie z logiką, jak pan mówi, „kariery naukowej” powinienem był kontynuować studiowanie spuścizny moich patronów O. Terłeckiego i T. Zińkiwśkiego, którzy, że tak powiem, wyprowadzili mnie na ludzi, i w dowód wdzięczności przygotować do druku tomy ich spuścizny. Ale stało się tak, że porządkując archiwum zmarłego lwowskiego profesora Iwana Denysiuka, ulubionego wykładowcy, natrafiłem na listy Iwana Czendeja, które od razu wzięły mnie, obrazowo mówiąc, do badawczej niewoli. Przyznaję: po raz pierwszy odkryłem dla siebie właśnie poprzez listy niezwykle utalentowanego pisarza (prawda, w mojej skromnej studenckiej bibliotece była zbiórka I. Czendeja „Zielona Wierchowina”, którą koleżanka z klasy Stefania Szwed podarowała mi w 1975 roku, gdy byłem już studentem uniwersytetu) oraz silną osobowość ludzką. Tak zaczęły się archiwalne poszukiwania spuścizny epistolarnej zakarpackiego „króla Leara” (H. Korabelnykow), tak pojawiła się moja pierwsza książka „„Zrobić coś pożytecznego dla swojego rodzinnego narodu”: ze spuścizny epistolarnej Iwana Czendeja” (2013), a dalej znajomość z rodziną Czendeja, zwłaszcza z żoną Marią Iwaniwną oraz córką Marią, zięciem Iwanem Treszczakiem. Powierzyli mi oni uporządkowanie unikalnego archiwum pisarza (praca trwała przez prawie trzy lata) i w rezultacie – publikacje artykułów w periodykach naukowych, a w tym roku – pierwszego tomu (z zaplanowanych dziesięciu) korespondencji I. Czendeja z kijowskimi krytykami W. Kostiuczenkiem, K. Wołyńskim, I. Dziubą, L. Kowalenkiem (objętość 668 stron) oraz monografii „Iwan Czendej i kijowscy krytycy: dialogi epistolarne” (objętość 430 stron). Moi przyjaciele żartują, że interesują mnie tylko pisarze o niełatwym losie, wszak w moim dorobku są prace o Hałynie Hordase

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn