Strona · s. 12strona oryginału ↗
„Pisanie dla mnie to nie pusta zachcianka, lecz potrzeba duszy, podarowana przez niebo”
Слово Просвіти, №50 за 2021 рік
Niedawno w Kijowskim Muzeum Maksyma Rylskiego odbył się wieczór literacko-muzyczny „Meksykański Feniks”, poświęcony 370. rocznicy urodzin Juany Inés de la Cruz (12.11.1651 – 17.04.1695). Tłumacz-hispanista, dyplomata i działacz społeczny Serhij Borszczewski zaprezentował czterotomowe wydanie dzieł siostry Juany w swoim przekładzie na język ukraiński. Zaznaczmy, że czwarty tom to dwujęzyczne wydanie, w którym znajduje się większość utworów przedstawionych w pierwszych trzech tomach w oryginale oraz w ukraińskim przekładzie.
Wiktor CION, główny pracownik naukowy Kijowskiego Muzeum Literacko-Pamięciowego Maksyma Rylskiego. Zdjęcia autora.
Przedstawiając gościa, dyrektorka muzeum i moderatorka wieczoru Wiktoria Kolesnyk zauważyła, że przed Serhijem Juchymowyczem nikt w Ukrainie nie tłumaczył Juany Inés de la Cruz i że właśnie to ukraińskie wydanie jej dzieł jest jednym z najpełniejszych na świecie, poza oryginalnymi – hiszpańskojęzycznymi. – Bardzo dawno chciałem zabrać się za przekład jej utworów – wyznaje Serhij Borszczewski – ale prawdopodobnie dla każdego autora jest odpowiedni wiek. Musiałem dobiec niemal siedemdziesiątki, żeby być w stanie tłumaczyć tę fenomenalną kobietę XVII wieku, która zmarła, nie dożywszy pięćdziesiątki.
Zarysy biografii. Juana Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana (pełne imię przed złożeniem ślubów zakonnych) urodziła się w majątku San Miguel de Nepantla w Nowej Hiszpanii, dzisiejszym Meksyku, 12 listopada 1651 roku (według innych danych – 1648 roku). W wieku trzech lat wraz ze starszą siostrą poszła do tak zwanej „szkoły przyjaciółek” (nauczycielek), według jej słów, rzekomo za pozwoleniem matki, i z powodzeniem się tam uczyła. W istocie była to jej jedyna oficjalna edukacja. Jako dziesięciolatka, zaledwie w 20 lekcji, opanowała ówczesny kurs łaciny! W domu dziadka, gdzie dorastała Juana Inés, znajdowała się kolosalna jak na tamte czasy biblioteka, którą całą przeczytała, z zapałem pochłaniając najróżniejsze książki. Pociąg do wiedzy był tak potężny, że namawiała matkę, by przebrała ją za chłopca, aby móc wstąpić na uniwersytet. Samokształcenie i wytrwałość nie poszły na marne – już w 1664 roku Juana Inés pojawia się na dworze wicekróla Nowej Hiszpanii, markiza de Mancera, i zostaje ulubioną dwórką wicekrólowej. W wieku 15 lat dziewczynie urządzono publiczny egzamin: czterdziestu uczonych z różnych dziedzin nauki skrupulatnie ją egzaminowało. Juana Inés nie tylko błyskotliwie odpowiadała na trudne pytania, ale wręcz wprawiała w zakłopotanie swoich egzaminatorów. Według świadectwa byłego biografa wicekróla, który stał się właściwie pierwszym biografem siostry Juany, ojca Calleji, dziewczyna rozprawiła się z pytaniami autorytatywnych uczonych „jak królewski galeon, który roztrzaskał małe łodzie próbujące go zaatakować”! Juana Inés była nie tylko niezwykle utalentowaną, ale i bardzo piękną dziewczyną. Ale... niespodziewanie dla wszystkich postanowiła poświęcić się Kościołowi. Początkowo wybrała klasztor San José (Świętego Józefa) „bosych karmelitanek”, ale tam był zbyt surowy statut, dlatego wkrótce Juana Inés opuściła go, a w 1669 roku złożyła śluby zakonne w klasztorze Świętego Hieronima, gdzie warunki były dość liberalne i gdzie spędziła resztę życia – ćwierć wieku. Juana Inés de la Cruz (takie stało się jej imię zakonne) zgromadziła tam wielką bibliotekę, a także kolekcję obrazów i unikalnych instrumentów muzycznych oraz niemało różnorodnych przyrządów naukowych. W klasztorze miała czas na twórczość i możliwość przyjmowania gości. Często odwiedzało ją wicekrólewskie małżeństwo. W ostatnich pięciu latach życia siostra Juana zmuszona była zrezygnować z działalności naukowej i twórczej. Wyprzedała swoją bibliotekę, obrazy, przyrządy astronomiczne i muzyczne, a uzyskane środki przekazała na cele charytatywne. 17 kwietnia 1695 roku Juana Inés de la Cruz zmarła podczas epidemii, pomagając chorym siostrom. Miała zaledwie czterdzieści trzy lata...
„Niech myśl bogaci się niebywała...” – Żeby zrozumieć epokę, w której żyła siostra Juana – opowiada Serhij Borszczewski – trzeba wspomnieć nazwiska, którymi naznaczony jest hiszpańskojęzyczny świat XVII wieku. To Lope de Vega, Luis de Góngora, Francisco de Quevedo, Pedro Calderón i, oczywiście, Miguel de Cervantes. Ona jest ich nieco młodszą współczesną. Kiedy mówimy o Juanie Inés de la Cruz jako poetce, trzeba wyobrazić sobie, czym była ówczesna hiszpańskojęzyczna poezja. W pierwszym tomie, który ukazał się w 2015 roku, są wiersze siostry Juany, jedenaście rodzajów gatunków poetyckich. Niektóre z nich do nas dotarły. Wiemy, czym jest sonet czy epigramat. Nieco orientujemy się, czym są letrillas, redondillas, przynajmniej w środowisku hiszpańskojęzycznym. Ale tutaj są jeszcze glosy, endechas, villancicos, ovillejos, czyli nawet takie gatunki, które nigdy nie były odtwarzane po ukraińsku. Siostra Juana osiągnęła bezbłędną technikę wierszowania. Oto sonet o marności bytu. To bardzo rozpowszechniony temat w ówczesnej poezji, nie tylko hiszpańskiej, ale na przykład w polskiej. Ale wszyscy pisali nieco zdystansowanie, a Juana Inés de la Cruz przymierza to do siebie:
Po co te gonitwy, świecie mój? Czyż byłam z tobą zuchwała? Rozumem piękno twoje chłonęłam, pięknu zaś nie narzucałam rozumu swego.
Obojętna na przepych jestem, zrozum, droższa mi myśl rozbujana; niech myśl bogaci się niebywała, a nie bogactwo sensem stanie się w niej.
Dlatego nie widzę w pięknie sensu, które traci z wiekiem bujne szaty, i nie budzi bogactwo uczucia;
trzymając się prawdy, spoglądać wolę zwykłą marność życia, a nie życie bezmyślnie marnować.
Charakterystyczna jest dla niej gra słów. O tym kunszcie świadczy również tak wyrafinowana forma, jak akrostych. Oto akrosonet, poświęcony Martinowi de Olivie, jej nauczycielowi łaciny:
Pomysłowych idei niepowstrzymany nurt
Aż oto jaką stworzył mistrzowi sławę: Rozumnym Archimedesa zwą po prawie – Trudem i umiejętnością znakomity on.
Imię swoje uwiecznił w zamian
Na marmurowej bryle: wielce szacowną
Dawno wpisał stronę on jasną,
Egida, zdolna przetrwać zgniliznę.
O, Niebo! Daj, by spełnił się mój poryw,
Układała się w daleką drogę moja dążność,
I w ocean nauk mój bryg dążył
W ślad za tobą, pełen sumienia,
By w trudzie natchnionym zdołał
Osiągnąć doskonałą Umiejętność.
Siostra Juana była niezwykle dowcipną i ironiczną osobą, o czym świadczą jej epigramaty. Na przykład:
O sławnym pochodzeniu pewnego możnego pijaka
W pijaństwie ty człowiekiem jesteś sprawnym,
Jeszcze wszystkim gadasz gorąco,
Że królewska krew płynie w twoich, Alfeo, żyłach od dawna.
Przekonać wszystkich gotowy jesteś w tym, wchodząc w rolę: cóż, zapewne i naprawdę jesteś królem – najprawdopodobniej winnym.
Uwaga pewnemu sierżantowi o tym, czego mu brakuje
Pewnego razu zuch-wojak szpadę wziął do rąk śmiało, kiedy to nagle stał się cud niesłychany, ponieważ w szpadę wkręcił „do” oszust, dała szpada plamę, i ducha zabrakło w bitwie zuchowi – jemu został tylko rozpacz.
“Z moich największych radości wyrasta ból rozpaczy…” – Ówczesny teatr – kontynuuje opowieść Serhij Borszczewski – był po pierwsze poetycki. Co wtedy działo się w dramaturgii? Dzięki czemu uwaga widzów była przykuta do sceny, a widowisko nie wydawało się monotonne? To zmiana rytmów. Obowiązkowe było, aby w sztuce główni bohaterowie (on i ona) wymienili się kwestiami w formie sonetów. Także obowiązkowy element – hiszpański wiersz romansowy. Na czym on polega? Parzyste wersy (może to być monolog na kilka stron) kończą się na tę samą akcentowaną samogłoskę. To tak zwany hiszpański asonans. A przecież są jeszcze inne formy poetyckie… Juana Inés de la Cruz doskonale władała techniką wierszowania. Po drugie, ten teatr dzielił się na świecki i religijny. I takie sztuki pisała Juana Inés de la Cruz. Do drugiego tomu wybrałem jedną sztukę świecką – komedię “Przygody w domu” i jedną religijną (tak zwane auto) – “Boski Narcyz”. To misterium, religijne widowisko, które odgrywano albo w jakieś święta, albo na cześć kogoś (czegoś). Tutaj – mit o Narcyzie, który zginął przez miłość do siebie, został przemyślany jako historia Chrystusa, który umiłował Człowieka i dla niego poświęcił życie. “Czyż nie błagałam Pana o zgaszenie we mnie ognia rozumu…” – W trzecim tomie “Światopogląd” zebrano dwa utwory. Poemat metafizyczny “Pierwszy sen”, to o wędrówkach duszy, która opuszcza ciało. I “Odpowiedź siostrze Filotei”, jedyny utwór prozatorski w tym zbiorze. Jaka wtedy była sytuacja? Pod koniec 1690 roku pojawił się traktat teologiczny, napisany rzekomo przez siostrę Juanę i wydany przez siostrę Filoteę de la Cruz z klasztoru Świętej Trójcy z jej własnym prologiem, który zawierał zarzuty wobec siostry Juany. W rzeczywistości była to swoista prowokacja przeciwko Juanie Inés de la Cruz, a pod imieniem siostry Filotei ukrył się biskup Puebli o nazwisku Manuel Fernández de Santa Cruz. Jego publikacja miała poważne konsekwencje, ponieważ nastawiała przeciwko siostrze Juanie arcybiskupa, znanego ze swojego negatywnego stosunku do kobiet. I siostra Juana w swojej słynnej “Odpowiedzi…” przyjmuje wyzwanie, broniąc prawa kobiety do twórczości: “…Pisanie dla mnie – to nie pusta zachcianka, a potrzeba duszy, podarowana przez Niebo… Czyż nie błagałam Pana o zgaszenie we mnie ognia rozumu, ponieważ, jak wielu uważa, kobiecie rozum nie jest potrzebny, a nawet jest szkodliwy. Ale Pan nie wysłuchał moich błagań, i wtedy zamierzyłam pochować siebie, swoje imię, a jednocześnie i swój rozum w klasztorze…”. To próba samoobrony, jest tu dużo łaciny, ona przytacza i Pismo Święte, i wielu ojców Kościoła w swojej obronie. Rozumie, że ciąży nad nią wyrok śmierci, że może spłonąć na stosie inkwizycji. Noblista Octavio Paz napisał gruntowną książkę “Juana Inés de la Cruz, czyli pułapki wiary”. I w jego “Labiryncie samotności”, który miałem szczęście przetłumaczyć, on tak samo wspomina siostrę Juanę: “Odpowiedź…” jest nie tylko autoportretem, ale i obroną zawsze młodej, zawsze dociekliwej i ironicznej duszy, namiętnej i nieuchwytnej. Jej podwójna samotność – kobieca i intelektualna – odzwierciedla także podwójny konflikt: między społeczeństwem, do którego należy, a jej kobiecością. “Odpowiedź siostrze Filotei” jest obroną kobiety. Ta obrona i to, że odważyła się zadeklarować swoją skłonność do bezstronnych rozważań, czynią ją postacią współczesną. Jeśli w jej potwierdzeniu wartości doświadczenia prześledzić można instynktowną reakcję, skierowaną przeciwko tradycyjnemu dla Hiszpanii myśleniu, to w jej koncepcji wiedzy – która nie miesza się z erudycją i nie utożsamia z religią – obecna jest bezsprzeczna obrona intelektualnej świadomości. Wszystko zmusza ją do postrzegania świata raczej jako problemu lub zagadki, niż jako miejsca zbawienia czy zguby. I to nadaje jej rozważaniom oryginalności, która zasługiwała na coś więcej niż zachwyt współczesnych czy zarzuty jej spowiednika, i która do dziś wymaga głębszej oceny i odważniejszego rozpatrzenia…” I to prawda. Bardzo bym chciał, żeby naszą współczesną w ukraińskim społeczeństwie pozostała także siostra Juana. Do niej trzeba się zwracać, ją trzeba czytać – podsumowuje Serhij Borszczewski. – A tłumaczom trzeba iść dalej. I zwracać się do siostry Juany. Trzeba ją pokochać. Wszak przekład – to akt miłości. Tłumaczyć warto tylko to, co się podoba. I nigdy nie robić tego na zamówienie, bo przekład na zamówienie często przypomina zabójstwo na zlecenie. * Starożytna szabla, wykonana ze stali damasceńskiej.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
