Strona · s. 13strona oryginału ↗
Jewhen STANKOWYCZ: „Dla mnie nie ma nic wyższego niż artysta, który z niczego tworzy cud”
Слово Просвіти, №50 за 2021 рік
– Panie Jewhenie, akademicka muzyka ukraińska w dzisiejszych czasach ma swoje cechy szczególne, zarówno pozytywne, jak i problematyczne, począwszy od wąskiego, specyficznego kręgu jej słuchaczy w porównaniu z muzyką masową, aż po elementarne zabezpieczenie finansowe. Jak ocenia Pan jej stan na obecnym etapie? – Powiedziałbym, że pod względem kryteriów artystycznych muzyka akademicka na Ukrainie (bardziej odpowiada mi nazwa Współczesna Muzyka Klasyczna, jak wszędzie nazywa się ją za granicą) znajduje się obecnie w rozkwicie: chodzi o silne, szeroko wykształcone zawodowo, współczesne pokolenie. To około trzy tuziny kompozytorów, przy czym z różnych miast kraju, nie tylko ze stolicy. Przypominają się w kontekście tych słów przepowiednie Nostradamusa, że nad rzeką Borysfen kiedyś rozkwitnie prawdziwa wysoka sztuka. Wydaje mi się, że właśnie to się teraz dzieje, że mówił on właśnie o naszych czasach. Każdy kompozytor jest teraz włączony w światowe procesy życia muzycznego dzięki możliwościom internetu, co niezwykle wzbogaca horyzonty, daje nową wiedzę, wrażenia, stwarza spore szanse na samorealizację, w tym na zagranicznych scenach. Muzyka ukraińska jest wreszcie prawdziwie zintegrowana z kontekstem europejskim, nasi kompozytorzy z powodzeniem pracują w krajach europejskich. Niestety, o należytym wsparciu „poważnej” muzyki przez struktury państwowe na Ukrainie pozostaje mówić z pesymistyczną prognozą. I choć obecnie funkcjonuje Ukraiński Fundusz Kultury przy Ministerstwie Kultury, ministrowie zmieniają się co dwa lata, ale z każdym dniem zmniejsza się finansowanie naszych programów muzycznych. Tak niedaleko do zamknięcia festiwalu Kyiv Music Fest, który ma ponad 30 lat, a także naszych związkowych tradycyjnych „Premier sezonu”. A do tego to zmierza. – Zgadzając się, podam przykład haniebnego stosunku do prasy muzycznej. Jedyny(!) na całą Ukrainę specjalistyczny magazyn „Muzyka”, założony jeszcze w latach 20. XX wieku przez M. Hrinczenkę, został postawiony przed faktem swojego bezpośredniego zniszczenia z powodu braku finansowania. Obecnie, poza tym, aktywnie prowadzone są idee dotyczące zamknięcia związków twórczych, wśród nich także Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy. Co, Pana zdaniem, to oznacza, jak ważna pozostaje jego działalność? – Mając bogate doświadczenie w pracy Związku Kompozytorów, odwiedziwszy wiele krajów, gdzie takie organizacje, podkreślę, aktywnie istnieją, skłaniam się ku opinii, że rozwiązywać tych cechowych organizacji społecznych nie warto. Związki twórcze są bez wątpienia potrzebne. Choćby dlatego, że zrzeszona jest w nich ukraińska profesjonalna elita intelektualna, zdolna analizować, oceniać i wyznaczać kierunki rozwoju profesjonalnej muzyki, a także monitorować jej drogę do słuchacza, przygotowywać publiczność do odbioru współczesnej twórczości kompozytorskiej itp. W szczególności, organizując festiwale, koncerty, spotkania twórcze, projekty, Związek Kompozytorów daje nieocenioną możliwość współczesnemu autorowi usłyszeć swój utwór symfoniczny czy wielkoformatowe dzieło chóralne, zobaczyć reakcję słuchaczy. Bez takiego wsparcia możemy znaleźć się w sytuacji, gdy muzyka symfoniczna, jako muzyczny kronikarz epoki, po prostu zniknie z obiegu zainteresowań kompozytorskich. „Zerwie się więź czasów”, mówiąc słowami klasyka. Myślę, że nie trzeba wyjaśniać, że właśnie gatunek muzyczny symfonicznej muzyki akademickiej (klasycznej) był, jest i będzie żywym świadkiem określonego wydarzenia historycznego, tej czy innej epoki. Żywym świadkiem, podkreślam. Dlatego że wykonując dzisiaj III Symfonię Beethovena, na żywo poczujemy oddech Wielkiej Rewolucji Francuskiej. A VII Symfonia D. Szostakowicza? A „Ocalały z Warszawy” A. Schönberga? – Zatem to koło problemów nasuwa myśl o godnym honorowaniu przez państwo utalentowanych kompozytorów właśnie gatunku akademickiego (klasycznego), który łączy w sobie wymiary ideałów historycznych, duchowo-etycznych z bagażem intelektualnym. Mam na myśli Narodową Nagrodę Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Co Pan o niej myśli? – Tutaj wróciłbym do początku naszej rozmowy – o losie współczesnej muzyki klasycznej w aspekcie jej absolutnie nierównorzędnego położenia w naszym społeczeństwie w porównaniu z okolicznościami funkcjonowania gatunków masowych. Gatunkom masowym materialnie dostępne są najlepsze sale koncertowe Kijowa, całej Ukrainy. Tworzone są im komfortowe warunki do rozkwitu, intensywnie pracuje na nie przemysł show-biznesu ze swoimi prawami i kampanią reklamową w mediach. Natomiast poważna sztuka, która a priori jest nierentowna, wymaga znacznych sił intelektualnych i duchowych w odbiorze, stopniowo jest spychana od publiczności, staje się swoistym wyrzutkiem. Niestety, w ciągu ostatnich dwóch lat w pracy Komitetu ds. Przyznawania Nagrody im. Szewczenki również obecna jest ta tendencja. W szczególności w nominacji „sztuka muzyczna”, w odróżnieniu od innych nominacji, jak widzimy, zderzają się w walce konkursowej niekompatybilne gatunki: autorska twórczość kompozytorska, sztuka wykonawcza, widowisko muzyczno-koncertowe, praca reżyserska (baletmistrzowska), menedżment, projekty muzyczne itp. Taki stan rzeczy, moim zdaniem, jest absolutnie irracjonalny i niesprawiedliwy. Uważam, że tę nominację należy podzielić na dwie, oddzielając dzieła z dziedziny akademickiej od różnych rodzajów popularnej sztuki masowej, ponieważ są to zjawiska różnych kategorii wagowych. Szczególnie irytuje mnie tak zwana „twórczość” współczesnych bardów czy kobzarzy, często bez elementarnej znajomości zapisu nutowego. Kiedy z dumą na spotkaniach ze słuchaczami podkreślają sam fakt braku wykształcenia muzycznego u nich jako dowód naturalnej „genialności”… Bez komentarza. Dla mnie jako kompozytora nie ma nic wyższego niż postać artysty, który ofiarował swoje życie bezpłatnie, nie otrzymując od państwa ani kopiejki za swoje utwory, w czasie wolnym od głównej pracy, w której zmuszony jest pracować i zarabiać na chleb powszedni, z niczego tworzy coś wysokoduchowego, potrzebnego ludziom. I, zwłaszcza, kiedy stworzone przez artystę (obraz, rzeźba, utwór muzyczny czy książka) na wieki wchodzi do skarbca ukraińskiej kultury narodowej. Czy można w ogóle a priori rozpatrywać jako konkurenta dla takiego artysty menedżera (autora projektu, kuratora itp.), który za państwowe lub sponsorskie pieniądze stworzył jednorazowy, w zasadzie, produkt: galę na placu, spektakl lub instalację? Albo nawet serię koncertów, bez różnicy. A potem umieścił w Internecie? Albo nawet wydał CD czy DVD? I zgłosił tę pracę jako „najwyższe osiągnięcie artystyczne” do Nagrody im. T. H. Szewczenki. Nieadekwatne, jak dla mnie.
Najgenialniejszy projekt nie zastąpi żywego dzieła sztuki stworzonego przez konkretnego autora. Nie można stawiać ich obok siebie i oceniać ekwiwalentnie. (Nawiasem mówiąc, kilka słów w tym kontekście o naszych niedawnych absolwentach wydziału kompozycji Hryhorowie i Razumejce, autorach opery „Iow”. Ja oczywiście gratuluję laureatom, ale chcę w tym kontekście powiedzieć o czymś innym i tutaj mnie państwo zrozumieją. Każdy kompozytor czy wykonawca musi mieć w twórczości pewien czasowy lag, aby na wieki wyryć swoje imię na tablicach ukraińskiej sztuki profesjonalnej, mieć, umownie mówiąc, swoją gwiazdę w Alei Sławy. A taką gwiazdę można zasłużyć tylko długoletnią, codzienną, mrówczą pracą. Czy trzeba przyznawać za jeden, nawet niechby umownie – relatywnie udany utwór, od razu najwyższą nagrodę państwa? Są w Ukrainie też inne prestiżowe nagrody. Tutaj trzeba mocno pomyśleć). Dlatego chcę zwrócić się do szanownego Jurija Wołodymyrowycza Makarowa, przewodniczącego Komitetu, z taką prośbą (jeśli to możliwe) – dodać jeszcze jedną nominację pod nazwą, na przykład, „Popularne rodzaje (gatunki) sztuk”. To mogłoby rozwiązać większość dzisiejszych problemów, o których już mówiłem. I poza tym nie jestem skłonny myśleć, że odmowa moim kolegom z ubiegłego (2021) i przedubiegłego (2020) roku w przyznaniu nagrody mocno poniżyła ich jako wysokiej klasy kompozytorów, kiedy nagrody trafiły do innych uczestników wyścigu. Nie. Ale bardzo bym nie chciał, aby i następni przedstawiciele gatunku klasycznego, wysunięci do nagrody, byli pozbawieni nadziei na otrzymanie tego wysokiego wyróżnienia. – Jewhenie Fedorowyczu, w tym roku Zarząd Kijowskiej organizacji Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy wysunął znanego kompozytora Ołeksandra Jakowczuka, którego dorobek jest znaczącym wkładem we współczesną sztukę muzyczną, do zdobycia Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki. Jak mógłby Pan scharakteryzować tę kandydaturę? – O tegorocznym pretendencie mogę powiedzieć, że Ołeksandr Jakowczuk to prawdziwy profesjonalista, który już ponad 50 lat toruje swoją niepowtarzalną drogę w sztuce. Bardzo się cieszę, że właśnie jego, mojego kolegę, Związek Kompozytorów wysunął do zdobycia Nagrody Szewczenkowskiej. On naprawdę na nią zasługuje jako autor epokowych symfonii „Majdan” i „Nieskorzeni” o niedawnych tragicznych wydarzeniach Rewolucji Godności w Ukrainie, a także kantaty „Dumy moje” i poematu chóralnego „Modlitwa do Marii” do wierszy T. Szewczenki. O. Jakowczuk – nominant tej nagrody w 2010, 2011 i 2015 roku, trzykrotnie był dosłownie o krok od nagrody. Dlaczego więc nie otrzymał nagrody? Byłem w tamtym czasie członkiem Komitetu i będę mógł to wyjaśnić: na koncert autorski, który zawsze dawał kompozytor przed trzecią turą głosowania, nikt poza nami, sześcioma muzykami, członkami Komitetu, nie przychodził. Jedynym wyjątkiem byli przewodniczący Komitetu Borys Olijnyk i Iwan Dracz. Mam nadzieję, że zrozumieliście, jakie było potem głosowanie tych „nie muzyków”, którzy praktycznie nigdy nie słyszeli utworów O. Jakowczuka. A muzyka tego kompozytora zasługuje na uwagę. Jego twórczość studiują w naszych szkołach muzycznych (kolegiach), w konserwatoriach i akademiach muzycznych. Jest profesorem katedry kompozycji Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego, członkiem Ligi Kompozytorów Kanady i Kanadyjskiego Centrum Muzycznego, trzykrotnym laureatem międzynarodowych konkursów kompozytorskich w Europie i pięciu Ogólnoukraińskich konkursów twórczych. Posiada szereg państwowych nagród i wyróżnień. Na podstawie twórczości kompozytora napisano kilka prac doktorskich i dziesiątki prac dyplomowych licencjackich i magisterskich absolwentów uczelni. Przez 50 lat działalności twórczej stworzył szereg wybitnych utworów, część z których już zasłużenie uważa się za klasyczne, szczególnie w dziedzinie muzyki chóralnej i symfonicznej. O. Jakowczuk – pierwszy w ukraińskiej muzyce, który zaczął stosować w swoich opracowaniach chóralnych zasady rozwoju, charakterystyczne dla muzyki instrumentalnej (1974 r.). Razem z kompozytorem W. Sylwestrowem stał się współtwórcą ukraińskiej kantaty kameralnej (1975 r.). Pierwszy napisał wirtuozowski cykl „Preludia i fugi” na fortepian w technice modalnej (1983 r.). Pierwszy napisał symfonię „Biorytmy Czarnobyla” o atomowej tragedii (1986 r.). Jego Symfonia e-moll nr 2 po raz pierwszy stała się przykładem „nowego posowieckiego typu symfonizmu”, bez tradycyjnego brawurowego finału (1987 r.). O. Jakowczuk – pierwszy, który w 1990 roku, jeszcze za władzy radzieckiej, podniósł tabuizowany temat Hołodomoru, pisząc Symfonię-requiem „33-i”. Pierwszy w Ukrainie stworzył Symfonię na wielką orkiestrę dętą „Nieskorzeni” (2016 r.). Kompozytor jest jedynym, który zredagował i wydał sześciotomową „Antologię opracowań ukraińskich pieśni ludowych” (2015–2019), a także absolutnie unikalną na świecie dwujęzyczną „Szkołę gry na fortepianie” (2019 r.), do której weszły 173 specjalnie napisane dla tego zbioru utwory autorskie. Jego muzyka zawsze płynie z serca, naznaczona jest uduchowieniem, a przypisany mu talent kompozytora, który posiada wyrazisty dar melodyczny, potwierdza jego postać jako prawdziwego Mistrza, którego nieprzeciętny pod względem wagi tematyki historycznej i wyrazistego artystycznego wcielenia dorobek jest znaczącym wkładem we współczesną sztukę Ukrainy. Sztuka akademicka i masowa, ich opozycja czy możliwości przenikania, perypetie wokół Nagrody Szewczenkowskiej, problemy i perspektywy współczesnej muzyki... Takie pytania nurtują nie tylko przedstawicieli cechu artystycznego, ale są ogólnie ważne dla kulturalnego segmentu naszego społeczeństwa, o czym z kompozytorem, Bohaterem Ukrainy, artystą ludowym Ukrainy, laureatem Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki, profesorem Jewhenem Stankowyczem rozmawiała muzykolog Olha Kusznyruk.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
