Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Dlaczego nauka i oświata nie są priorytetem obecnej władzy? Lekcje jednej akcji protestacyjnej

Слово Просвіти, №50 за 2021 рік

Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor Istota problemu Na początku roku autor tych słów opublikował w prasie centralnej oraz szeregu wydań internetowych kilka artykułów analitycznych na temat palących problemów ukraińskiej nauki humanistycznej i oświaty. Dominanta treściowa w tych publikacjach sprowadzała się do dwóch niezwykle aktualnych przesłań. 1. W ukraińskiej nauce i oświacie panuje głęboki i nieukrywany kryzys. Zakorzeniły się tu tak haniebne zjawiska, jak cynizm, nieuczciwość, ignorancja, konformizm, serwilizm, przekupność, brak patriotyzmu, brak profesjonalizmu, plagiat, nietolerancja wobec „białych kruków”, które gdzieniegdzie jeszcze pozostają. 2. W warunkach niewypowiedzianej wojny rosyjsko-ukraińskiej państwo ukraińskie w osobach obecnych władców nadal z naciskiem demonstruje lekceważący stosunek do szczególnie ważnych ukrainoznawczych składników nauki humanistycznej i oświaty, które kształtują świadomość narodową, patriotyzm, duchowy kręgosłup Ukraińców. Szereg wykładowców uczelni wyższych i szkół ogólnokształcących, przy przyzwoleniu administracji, otwarcie znieważa język ukraiński jako państwowy, propaguje wśród uczniów i studentów „ruski mir”, publicznie poniża uczucia narodowe Ukraińców. I pozostają pewni tego, że za takie czyny w państwie ukraińskim nikt ich nie ukarze. Publikacje te wkrótce skłoniły do pojawienia się Listu otwartego grupy czołowych ukraińskich uczonych z różnych uczelni Ukrainy, skierowanego do Prezydenta Ukrainy, Przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy, Premiera Ukrainy. 19 sygnatariuszy listu nie tylko postawiło na ostrzu noża przed najwyższym kierownictwem państwa siedem najostrzejszych kwestii problemu, ale także domagało się najważniejszego: przeprowadzenia w sali sesyjnej Rady Najwyższej otwartych przesłuchań parlamentarnych i niezwłocznego rozpoczęcia „gaszenia pożaru”, który nabiera rozmachu. Przecież pytanie, dokąd i jak zmierza oświata narodowa oraz nauka, to sprawa bytu zarówno dzisiejszego, jak i przyszłego państwa. W jego rozwiązaniu zainteresowane są miliony Ukraińców – to cała armia uczniów, studentów, ich rodziców, wykładowców, nauczycieli, badaczy. Ogólnie przyjętym w cywilizowanym świecie jest pogląd, że szacunek do naukowców, gotowość do wysłuchania ich jest wskaźnikiem intelektu samej władzy. Czy wysłuchano? Czy zadziałały te publiczne wystąpienia oraz List otwarty? Czy sygnatariusze wyegzekwowali od władzy swoje żądania? Zarówno na pierwsze, jak i na drugie, i na trzecie pytanie odpowiedź jest jednoznaczna: „Nie”. Zresztą to „nie” było przewidywalne. Tak jak przewidywalne stało się kontynuowanie tematu. Praktyka dowodzi: każda inicjatywa-wybuch oddolna rodzi i swoje lekcje, i swoje nieuniknione konsekwencje. Oto kilka lekcji tej akcji protestacyjnej. 1. Lekcja cynicznego ignorowania przez władzę publicznych żądań społecznych w ogóle, a inteligencji w szczególności. Epoka Majdanów rozhermetyzowała ubite, wydawałoby się na wieki, setki i tysiące skupisk bólu i krzywdy, zwątpienia i rozczarowań, oczekiwań i nadziei milionów zwykłych Ukraińców. Na oczach rodziły się liczne inicjatywy, skierowane na spóźnione oczyszczenie, uzdrowienie i wzrost narodu ukraińskiego. Jednak los tych inicjatyw okazał się smutny. Instytucje władzy w państwie ukraińskim objęły w większości nieprofesjonalne, niepatriotyczne, niecieszące się autorytetem w społeczeństwie osoby. Niestety, nie są one również zakorzenione w prawdziwej, a nie podanej przez moskiewskie okulary, historii swojego narodu. Wysocy rangą dostojnicy byli dobierani nie według tradycji państwowej dawnej Ukrainy, nie według praw światowej demokracji, a pod ścisłą kontrolą kilku, całkowicie obcych i szkodliwych dla idei ukraińskiego odrodzenia, grup oligarchicznych. Taka władza, fałszywie rozdając obietnice, przestała słyszeć głosy płynące z narodu. Co więcej, zaczęła otwarcie ignorować go. Wdrażający tak zwaną całkowitą cyfryzację życia społecznego w powierzonych im ministerstwach, urzędach, centralnych i lokalnych organach władzy odgrodzili się od narodu różnorodnymi automatycznymi sekretarkami, konsultantami-robotami. Nikt i nigdzie już nie rejestruje licznych skarg, wniosków zwykłych obywateli, nie śledzi tego, kto, kiedy i jakie odpowiedzi przygotowuje, oraz czy w ogóle odpowiada. Tak stało się i z tym Listem otwartym. Rzeczywistość jest taka, że na bieżące i ostre wystąpienia pro-ukraińsko nastawionych środków masowego przekazu (a one wciąż są na Ukrainie) wierchuszka już dawno nie reaguje, tak jak nie reaguje na wysłane listem poleconym pisemne wnioski. Wiedząc o tym, inicjatorzy listu zadbali, aby teksty Listu otwartego zostały dostarczone do bezpośrednich „skrzynek wniosków pracujących”, które teraz ustawiono przy wejściach do głównych korytarzy władzy. Zatem w oficjalnych kopertach redakcji ogólnoukraińskiego tygodnika „Słowo Proświty” listy te zostały wysłane w połowie lutego na nazwisko: Prezydenta Ukrainy, Przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy, Premiera Ukrainy, do Komisji ds. nauki, oświaty i innowacji Rady Najwyższej. Co więcej, 19 lutego z trybuny tej Rady jedyna deputowana ludowa z partii „Swoboda” Oksana Sawczuk ogłasza treść tego Apelu w formie zapytania poselskiego. Ani po miesiącu, ani do dzisiaj inicjatorzy Listu otwartego nie otrzymali żadnej odpowiedzi – od żadnego adresata. Jedyna krótka i formalna odpowiedź wpłynęła do deputowanej ludowej na jej zapytanie – od Premiera Denysa Szmyhala: „MON zlecono rozpatrzenie poruszonej kwestii”. Wkrótce i sam MON wysłał jej list. W nim – wszystko wokół i wkoło. Zatem koło się zamknęło. Stąd wniosek: tak popularny niegdyś gatunek analityczny dziennikarstwa, jak List otwarty (apel), od dawna sprawdzony swoją rezonansowością i skutecznością, za obecnej władzy na Ukrainie stał się „nieformatowy”. W państwie, za które oddały życie miliony świadomych Ukraińców, od ciebie, zwykłego, ale jeszcze nieobojętnego obywatela, dawno już nic nie zależy. Brudnymi butami niekulturalnego, niewykształconego, roztytego i bardzo bogatego żandarma coraz bardziej bezczelnie i wyzywająco deptane są takie wieczne wartości, jak uczciwość, dobro, prawda, patriotyzm, obowiązek wobec Ojczyzny. Uporczywe ignorowanie przez najwyższe kierownictwo państwa opinii publicznej stało się w ostatnich latach s y s t e m e m. Nietrudno zgadnąć, co rodzi taka systemowość? Społeczną beznadzieję, przygnębienie, rozczarowanie. A także – kolejne skupiska nie tylko niezadowolenia, ale i masowego oporu. 2. Lekcja przystosowawstwa, konformizmu, strachu i niezdecydowania czołowej części inteligencji budżetowej. O prawdziwych i aktualnych na wszystkie czasy gniewnych słowach Szewczenki „prawnuki złe”, „warszawskie śmiecie”, „brud Moskwy” wie niemal każdy uczeń. Jednak daleko nie każdy zastanawia się nad tym, kogo one dotyczą obecnie. Ośmielę się stwierdzić bezbłędnie: w tym także znacznej części inteligencji ukraińskiej, którą w narodzie od dawna przyjęto uważać za sumienie narodu. Jeszcze od XIX wieku najlepsi wyraziciele nastrojów i nadziei narodu (przede wszystkim Szewczenko, Franko, Łesia Ukrainka, Hrinczenko, Rusowa, Ohijenko, Małaniuk, Symonenko) oskarżali taką inteligencję o odstępstwo od środowiska, z którego wyszła, jej zdenacjonalizowanie, zamęt, przekupność, nieumiejętność i niechęć do zjednoczenia się wokół tego, co najważniejsze. Niestety, nic od tamtego czasu na lepsze się nie zmieniło. Jeszcze bardziej „zachorowała” na te „choroby” nasza inteligencja budżetowa. Właśnie z tego powodu można wyjaśnić fakt, że chętnych do otwartego przyłączenia się do Apelu poprzez złożenie swojego podpisu (na stronach „Granitu Nauki”, „Chwyli Desny” oraz „Słowa Proświty” taka możliwość była) okazało się niezbyt wielu. Natomiast zaledwie w pierwszym dniu po opublikowaniu Apelu repostów-aprobat za pośrednictwem platformy „Granit Nauki” na inne sieci zebrało się kilka tysięcy. Mój własny dowód sporządzania tej „listy 19” sygnatariuszy spośród naprawdę autorytatywnych w naukach humanistycznych i oświacie kolegów z różnych uniwersytetów Ukrainy wymaga analizy w osobnym artykule. Bo mowa o rażącym i rozpowszechnionym obecnie zjawisku „nicniezauważaczy” oraz „anonimowowspieraczy”. Tutaj zaś – tylko krótko o trzech kategoriach tych kolegów-„nie sygnatariuszy”, do których się zwracałem: - ci, którzy uczciwie przyznali, że się boją („zostało pół roku do emerytury”, „kończy się kontrakt – mogą nie przedłużyć”, „córka się broni – mogą się zemścić”); - ci, którzy po prostu przemilczeli i nie odpowiedzieli na przesłany projekt Apelu; - ci, którzy niby chcieli, ale stawiali wymagania („pokaż listę, kto już podpisał”, „a dlaczego na tej liście jest ten a ten”, „usuń tego a tego, wtedy złożę swój podpis”). Ostatniej kategorii było więcej. I to smuci. Przecież zazwyczaj właśnie tacy najczęściej spotykają się wśród swoich w wyszywankach, stale zamieszczają na swoich stronach w mediach społecznościowych dość patriotyczne posty. Ale jak dochodzi do konkretnego czynu – wtedy w krzaki? Właśnie z tej grupy kolegów wybrzmiało też takie, moralizatorsko-pouczające: tak, to rzeczywiście problemy szkoły wyższej, ale „ja pisałbym o tym spokojniej i bardziej wyważenie”. Pytam jednego z takich kolegów: a gdzie w tym tekście widzisz przekręcanie faktów, wyzwiska, obrazy? Nie usłyszałem odpowiedzi. Takie tradycyjne dla wielu znanych i wysokich rangą kolegów „zagadywanie problemu” odbierane jest rzeczywiście absurdalnie. Zwłaszcza w warunkach, gdy na najwyższych szczeblach zarządzania oświatą narodową znajdują się zarówno naruszający uczciwość naukową, jak i niepiśmienni menedżerowie (przypomnijmy niedawną młodą minister Nowosad z niepiśmiennymi tekstami na jej stronie na Facebooku, w jednym z których, na pięć linijek, profesor Iryna Farion łatwo odnalazła i ujawniła społeczności… osiem rażących błędów gramatycznych). I każdy na swój sposób pragnie wprowadzić nieprzemyślane, nieprzeliczone zawczasu reformy, które często są ze sobą sprzeczne. I w tych warunkach nadal zachowywać spokój? Dopóki? Wniosek jest oczywisty: współczesna inteligencja budżetowa woli nadal tradycyjnie „inteligentnie” milczeć. Czyżby nie była zdolna do zorganizowanego oporu w imię tej wysokiej rangi Uczoności, Intelektu, Oświecenia, Prawdy, która pierwotnie została na nią nałożona przez naród? 3. Lekcja niecelowości i bezperspektywiczności pracy w nauce uczciwie, wymagająco, wysoce profesjonalnie. Na początku – dwie typowe opinie „z ludu”. Odnalazłem je na facebookowej tablicy komentarzy do czynu znanego uczonego-ukrainoznawcy z Żytomierza profesora Petra Biłousa, który zyskał w zeszłym roku znaczny rozgłos w sieci: wymuszone opuszczenie uniwersytetu. „Praca wykładowcy uniwersytetu obecnie: ani rodziny (bo jej nie widzisz przez pisanie podręczników, artykułów, materiałów metodycznych itp.); ani hobby (bo czasu nie wystarcza na nic innego, jeśli uczciwie wszystkie zalecenia ministerstwa wykonywać, a nie kupować, jak niektórzy robią, czy splagiatować); ani na samorozwój i samodoskonalenie (bo męczysz się od nikomu niepotrzebnej papierologii), ani kolegów i przyjaciół (bo każde przechodzenie kontraktu – to zwolnienie, skrócenie kogoś z twoich przyjaciół lub ciebie samego – i wczorajsza twoja koleżanka czy przyjaciółka zamienia się we wroga numer jeden, a stosunki z nią na „kto kogo wygryzie”. To ŚWIĄTYNIA nauki?” „Prawie cały zespół naukowo-dydaktyczny, z niewielkim wyjątkiem odpowiednich krewnych, kumów i „biznesowych” partnerów, na długo przed zakończeniem terminu wyboru/kontraktu jak tylko się nie poniża w dążeniach do udowodnienia kierownikowi katedry, dziekanowi, rektorowi swojej lojalności. I jakich tylko sposobów nie wymyślono w ostatnim czasie dla pozbycia się wykładowców, którzy mają własną godność i nie hańbią wysokiego miana pedagoga. I to – powszechnie znane rzeczy. I jeszcze. Jakie trzeba mieć dochody, żeby „obronić” rozprawę doktorską w cenie 48 tys. zielonych? Rozprawę, o której koledzy dowiadują się z biuletynu WAK. Takich szanują”. O splagiatowanych czy kupionych rozprawach – w następnej lekcji. A tutaj – o przyczynach tych niezdrowych zjawisk szkoły wyższej, których kolejni reformatorzy nadal nie zauważają. W ukraińskiej szkole wyższej obecnie uformowała się faktycznie niezatapialna hierarchia „swoich”. Prawie wszędzie – wieczni rektorzy-dyrektorzy, wieczni dziekani i kierownicy katedr uformowali swoją półfeudalną wertykalę, w której podstawie – nietykalna kasta potrzebnych tej wertykali kadr. Często dobrana nie według kryteriów profesjonalizmu, a według oznaki niezawodności i lojalności. Tylko ze swoich i dla swoich wybierają także według obecnych niby zmienionych zasad. Tak tworzono warunki, kiedy komfortowo zaczęli czuć się ci, którzy umiejętnie przystosowują się, którzy znają swoje miejsce, dogadzają przełożonym i niepotrzebnie „nie wychylają się”. Takie ugodowstwo, „nicniezauważanie” umiejętnie i stale jest stymulowane: awans po szczeblach służbowych, premie, a dla najbardziej gorliwych – zaszczytne tytuły, a nawet nagrody rządowe, które gwarantowały w przyszłości podwyższoną emeryturę. Natomiast „białymi krukami” coraz częściej stają się utalentowani, mądrzy, samowystarczalni. Tacy mają swoją godność, cenią swoje zdanie, szanują korzenie swojego uczciwego rodu. Zatem na ciągłym święcie cudzego faryzeizmu zawsze są zbędni, niepożądani, a nawet niebezpieczni. Wypierają ich, ograniczają, kompromitują. I takich w naszych uniwersytetach staje się coraz mniej. Wypieranie ze szkoły wyższej wykładowców wymagających i pryncypialnych jest spowodowane także innymi przyczynami. Jedną z nich – za wszelką cenę dogodzić studentowi-kontraktowcowi, nie przestraszyć go trudnymi zadaniami, nie stawiać nieprzechodnich ocen. Często taki kontraktowiec – mało kulturalny, niedouczony w szkole, ambitny w swoich zamiarach i leniwy. Zazwyczaj

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn