Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane

ГЕОПОЛІТИКА

Слово Просвіти, №51 за 2007 рік

Володимир ЯВОРІВСЬКИЙ Продовження. Початок у ч. 50 за 2007 р. “Козацька верхівка стала дворянами та урядовцями. Козакам загалом був наданий особливий юридичний статус (вони стали окремим станом), і, що найважливіше, ко0 закам не треба було платити подушну по0 дать і відбувати трудову повинність чи спла0 чувати податки грошима. Одне слово, коза0 ки стали важливою воєнною силою імперії. За іронією долі, саме тому революціонери вбачали в козаках опору контрреволюції. Одначе Москва й боялася притаманного козакам палкого прагнення незалежності. Участь запорозьких козаків у повстанні се0 лян (гайдамаків) 1768 р. на Правобережній Україні (Коліївщина) стала приводом для розпуску їхнього війська. Вихідцями з дон0 ського козацтва було багато керівників ши0 роких селянських бунтів: Стенька Разін (1672 p.), Кондратій Булавін (1707—1709 pp.), Омелян Пугачов (1792—1794 pp.). Стосунки між царями і козаками були таки0 ми важливими, що коли Микола І призначив першого верховного отамана, він приїхав зі своїм сином до Новочеркаська, столиці донського козацтва, для церемонії пред0 ставлення. Після Миколи І кожний наступ0 ний цар старався здійснити принаймні один офіційний візит на Дон, де існувала найбіль0 ша і найдавніша козацька громада. В уяві простих людей козаки також “уособлювали прагнення кращого світу і своєрідної анар0 хістської свободи”. Козацькі бойові традиції найповніше ви0 явилися під час громадянської війни, що ви0 бухнула після Жовтневої революції 1917 р. Донбас став театром воєнних дій, де, як описано у знаменитому романі Михайла Шолохова про Дон, багато донських козаків боролося на боці білих. Бойові традиції ко0 заків допомогли і червоним (про це йдеться в романі Шолохова та оповіданнях Ісаака Бабеля), проте навіть червоні козаки неохо0 че підкорялися більшовицькій владі. Про це яскраво свідчить доля героя громадянської війни, офіцера козацької Червоної армії Пи0 липа Миронова, чиє незалежне мислення викликало підозри в Москві, тож його за0 арештували і стратили. Як і інші прикордонні реґіони, російсько0 український південь мав тенденції до відок0 ремлення. Він традиційно приваблював старовірів і сектантів, які шукали тут свобо0 ди. За словами одного кубанського козаць0 кого отамана, росіян завжди вабив південь. 1919 р. цей отаман звернув на це увагу ко0 мандира білої армії Денікіна, який утік на вільний південь із півночі, захопленої біль0 шовиками. Козацької войовничості або їхньої ле0 гендарної сили боялися навіть у 19600х ро0 ках. При першій звістці про знаменитий страйк 1962 р. у Новочеркаську, на краю Донбасу, радянське військове командуван0 ня Північного Кавказу відреагувало заявою: “взбунтовались казаки”. Гнів народу проти Москви був таким, що люди побили жінку і вирвали їй волосся лише тому, що вона ма0 ла прізвище Хрущова, як радянського ліде0 ра в Москві. Навіть на колишній землі запорозьких ко0 заків громадянська війна, здається, оживила їхні бойові традиції у формі широкомасштаб0 ної анархістської селянської війни (махнов0 щина), яка захопила Донбас. Упродовж гро0 мадянської війни, яка тривала з 1918 до 1921 pp., більшовики закидали українським селя0 нам те, що в них “надзвичайно чітко викрис0 талізувалася індивідуалістична свідомість і міцні анархістські тенденції”. Українські се0 ляни, що не приєдналися ані до радянської влади, ані до білої армії, були не схожі на своїх російських колег. А загалом козацька спадщина становила основу української на0 ціональної свідомості і, в очах Москви, по0 роджувала сепаратистські прагнення віль0 ної, незалежної України. Отже, за радянської влади академічні дослідження українського козацтва були дуже обмежені, а “інколи були практично табу”. Всі українські політичні групи, зокре0 ма й молода Українська радянська респуб0 ліка, використовували козацьку символіку. І коли нещодавно вималювався і став ре0 альним шанс здобути незалежність, ко0 зацьке минуле стало “фокусом національ0 ного самоототожнення”. Як показує утворення козацького вій0 ська, Дикий степ відіграв важливу роль в іс0 Донбас близько 1950 р. Взято з видання: Shabad Theodore. Geography of the USSR: A Regional Study. Columbia University Press, 1951

s. 5 · strona oryginału ↗

„stale popadali w konflikty” z miejscowymi Ukraińcami, głównie z powodu kobiet. W przedrewolucyjnym Ługańsku istniała stała wrogość między jego trzema dzielnicami — samym miastem, gdzie mieszkali rosyjscy robotnicy, lewobrzeżną wsią Kamiany Brid i prawobrzeżną Husyniówką, gdzie mieszkali rzemieślnicy (wielu z których było Żydami). Nienawidzili się nawzajem tak bardzo, że niebezpiecznie było przekraczać granicę innego rejonu. W wyniku rozwoju przemysłowego powstała wielka liczba osiedli robotniczych i kolonii. Były to typowe osiedla, które mieściły się na terytorium określonego przedsiębiorstwa przemysłowego, gdzie prawie wszyscy byli związani z tym przedsiębiorstwem i ono zarządzało prawie wszystkim”. * * * Przepraszam pana Kuromiję, że przerwę jego opowieść. Więc oto skąd wzięła się ta straszna i prymitywna praktyka budowy osiedli, przywiązanych do jednego zakładu, fabryki, kopalni czy rudni. Reżim komunistyczny podchwycił tę faktycznie antyludzką metodę i nabudował tysiące takich, naprędce, pod chwilową potrzebę produkcyjną, osiedli robotniczych, które dzisiaj stały się gigantycznym problemem dla Ukrainy. Rudnia czy kopalnia wyczerpały swoje złoża, a osiedle czy miasteczko od razu staje się martwe. Nie ma w nim więcej miejsc pracy, jest smutek i porzucenie, stoją one w regionach przemysłowych jak śmiertelne widma. Świat dawno odrzucił takie niewolnicze przywiązywanie ludności do jednego przedsiębiorstwa. A teraz mówcie Pan, panie Kuromija. „Wtedy, jak i dzisiaj, przestępczość w Donbasie była wysoka w porównaniu z innymi regionami przemysłowymi. I wtedy, i dzisiaj szeroko rozpowszechniona była wiara w to, że Donbas przyciąga przestępców. W latach przedrewolucyjnych w Donbasie wszędzie działały bandy przestępcze: na przykład w Juzówce największymi były bandy Małachowa i Sibiriakowa, które stale walczyły między sobą. Lud opiewał życie bandytów. Na przykład w latach 20. XX wieku wśród młodych górników popularne były „czysto chuligańskie pieśni”, które zawierały wiele słów ze złodziejskiego żargonu. Mimo całej swojej przemocy, Donbas żył według własnych praw moralnych. Jak pisał jeden przedrewolucyjny mieszkaniec miasteczka we Wschodnim Donbasie, „ich [ludzi z Donbasu] kodeks postępowania moralnego był wysoki, kradzieży prawie nie było ani w mieście [Kamieńsku], ani w sąsiednich osiedlach górniczych, chociaż do kopalń zawsze przyjeżdżało wielu nowych ludzi”. Jeden rosyjski inżynier pisał o górnikach z Donbasu: „Wydawało się, że w samej swojej istocie ci ludzie nie mieli czegoś głównego, mocnego i podstawowego — być może chłopski byt gospodarczy nie dał im żadnego gospodarczego „wychowania”, tego głównego, podstawowego korzenia chłopskiej psychiki; porażali elementarnym ignoranctwem — wydawało się, że ani religia, ani byt nie zostawiły w ich duszach żadnego śladu, w wielu sprawach były to zupełnie ciemne i jeśli nie puste, to niczym nieporuszone dusze, które żyły bardziej instynktem niż rozumem”. W 1897 r. populacja (współczesnego ukraińskiego) Donbasu wynosiła mniej niż 700 000, jednak wzrosła do ponad dwóch milionów w 1920 r. i prawie do siedmiu milionów w 1959 r. Chociaż górnicy Donbasu wykazywali przejawy pewnego patriotyzmu, w dobie rewolucji wykazali oczywistą nieznajomość czy obojętność wobec polityki narodowej. Interesy ludzi Donbasu polegały na ochronie ich wolności oraz terytorium, które ją gwarantowało. Nie interesowała ich ani „klasowa” ideologia (reprezentowana przez bolszewików w rosyjskich stolicach), ani „naród” (reprezentowany przez ukraińskich nacjonalistów w Kijowie). Oczywisty brak poglądów politycznych u mieszkańców Donbasu wprawiał w zakłopotanie i drażnił zarówno bolszewików, jak i nacjonalistów, a ich dążenie do wolności wywoływało wybuch terroru ze strony kontrrewolucjonistów. Wielu obserwatorów zaznaczało, że w takich miejscach jak kopalnie Donbasu, gdzie piśmienność była minimalna, a elementów nowoczesnej polityki i społeczeństwa obywatelskiego prawie nie było, rozkwitały plotki i demagogia. W Hryszynie, na przykład, ogólny nastrój był tak antybolszewicki, że bolszewicy nie mogli otwarcie prowadzić działalności politycznej. Nad bolszewikami, jeśli ich rozpoznano, dokonywano samosądu nawet bez najmniejszego ku temu powodu. Według słów jednego świadka, tak było na znacznym terytorium Donbasu. Antywojenna kampania bolszewików była tak niepopularna wśród górników i chłopów, że w Juzówce tłumy ludzi karały bolszewików samosądem. W Donbasie siły antybolszewickie napiętnowały bolszewików jako niemieckich szpiegów, którzy dążyli do klęski Rosji i usunięcia od władzy cara. Stale wspominali „oplombowany wagon” Lenina. Taka demagogia, według słów obserwatorów, „zbijała robotnika z tropu, giął się i na prawo, i na lewo. W tamte dni [marzec 1917 r.], cokolwiek by mu nie powiedzieli, wszystko jest poprawne i wszystkim klaszcze”. Wiece robotników często miały „pogromowy nastrój”: „Bij bolszewików!”. Bolszewickich agitatorów witano pobiciami, trzeba było ich ratować przed samosądem tłumów, w których panowały „pogromowe” nastroje. W Juzówce, mienszewickim centrum, jak nazwał ją W. M. Mołotow, górnicy z kilofami prześladowali swoich towarzyszy, którzy byli bolszewikami, zmuszając wielu aktywistów do wyrzeczenia się swoich poglądów. Później, na wygnaniu, Lew Trocki próbował zrozumieć ten pozornie sprzeczny proces poszukiwań tożsamości politycznej w Donbasie: „Znakomitym przykładem jest przysięga, którą na początku lipca 1917 roku złożyło 2000 donieckich górników, na kolanach, z odkrytymi głowami, w obecności pięciotysięcznego tłumu i z jego udziałem. „Przysięgamy naszymi dziećmi, Bogiem, niebem, ziemią i wszystkim świętym, co jest dla nas na ziemi, że nigdy nie oddamy krwią zdobytej 28 lutego 1917 roku wolności, wierząc w eserowców i mienszewików, przysięgamy nigdy nie słuchać leninowców, dlatego że oni, bolszewicy-leninowcy, prowadzą swoją agitacją Rosję do zguby, podczas gdy eserowcy i mienszewicy razem, w jednym sojuszu, mówią: ziemia — ludowi, ziemia bez wykupu… Przysięgamy iść naprzód za tymi partiami, nie odstępując nawet przed śmiercią”. Skierowana przeciwko bolszewikom przysięga górników prowadziła w rzeczywistości prosto do przewrotu bolszewickiego”. Ciąg dalszy nastąpi. Wyciąg z protokołu trójki Donieckiego obwodowego NKWD z 15 listopada 1938 r. Czaszki ofiar terroru 1937—1938 r., wykopane w Rutczenkowie. Donieck, 1989 r. Ze zbiorów Donieckiego Muzeum Krajoznawczego

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn