Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

IWDZE IWANOWNIE SIRIJ – 105. ROK

Слово Просвіти, №51 за 2007 рік

Lubow PONOMARENKO, pisarka, obwód połtawski Zdjęcie autorki Siedzi babcia Iwdza w słońcu i myśli o wiośnie. Kiedy zielenią się łąki i wygon, i drzewa, które czubkami sięgają horyzontu. Trwożliwie krzyczą gęsi, gdzieś za chatami i ogrodami kipi wielkie życie. Kiedy orzą grządki, ziemniaki puszczają pędy, w słoiczkach i miseczkach kiełkują nasiona. Każda trawka i źdźbło świętuje narodziny. A ileż ona przesadziła przez swoje lata! Oto już i sto cztery minęło. Jej cienkie małe ręce pamiętają korzonki, bulwki, ziarna. Zapach dojrzałej roli. Pamiętają pędy i listki, które przebierała palcami. Wiosnę kocha najbardziej. Iwdza Iwaniwna opowiada, jak na pół ogrodu miała kiedyś bujny kwietnik. – Urodziłam się w 1902 roku, na Boże Narodzenie. Matka umarła, jak miałam dwa lata. Ojciec wziął macochę Sańkę. Zatem według nowego stylu urodziłaby się w 1903 roku. Więc zimą Iwdzy Sirij stuknęły 104 lata. Przeszłość pamięta w detalach, opowiada, jakby malowała słowem. Ojciec miał woły, konie, krowę, cztery dziesięciny ziemi. Macocha przyprowadziła ze sobą dwóch synów. Więc w gospodarstwie potrzebne były kobiece ręce. Iwdzy nie puszczono do szkoły, a zmuszano prząść. – Mnie to płótno niepotrzebne było. W skrzyni leżało 20 sztuk matczynego, a tam 25 arszynów. Ojciec wszystko wyprzedał, a płótna nie brał. Matczyny zapas przydał się później, kiedy dziewczyna wyszła za mąż. – Miałam chłopaka, ale on z jakiegoś powodu zapisał się z inną. I na drugi dzień, kiedy tamten się ożenił, Siryj przysłał do mnie swatów. Weszli do chaty Iwan z kuzynem. Stoją przy progu, a Iwan mówi: – Wuju, zgadnijcie, po co przyszliśmy? – Powiecie – odpowiada ojciec. – Oddajcie nam Iwdzę za gospodynię. Usiedli do kolacji. Dziewczyna pomyślała: Iwan młodszy, ale bardzo pracowity, gospodarny. Wyjdę za niego za mąż. Po weselu na saniach w środku zimy 1926 roku przeprowadziła się na chutor Siryj, który był kilka kilometrów od Iskiwiec. Nowa rodzina ma pięć dziesięcin ziemi. W chacie teść i dwie córki, a teściowej nie ma. Została Iwdza gospodynią. Żyli biednie, ale zgodnie, nie obrażał jej nikt – teść przyjął jak własne dziecko. Po ścianie wiszą portrety, gdzie Wasyl i Maria jeszcze młodzi. Oprawione w ramki fotografie ze wszystkich lat – tutaj wielka rodzina zawsze w komplecie. Kwitną na ścianach ręczniki, które Maria wyszywała jeszcze w panieństwie. Na łóżku – prześcieradło z drobnym wzorem. I kiedy zapada cisza, kobieta zamyślona patrzy za okno. Znużone ręce cicho poruszają się, jakby przypominały sobie wykonaną pracę. Wasyl Pawłowycz – rdzenny, orżycki. Urodził się w 1917 roku, kiedy w Rosji grzmiała rewolucja. Do małej wsi w pobliżu Hrebinki na Połtawszczyźnie wielkie fale historii docierały nie od razu. Po szkole uczył się w pierwszym technikum w Sumach. To był głodny trzydziesty trzeci rok, uczniom technikum wydawali na dzień czterysta gramów chleba, gotowali jakąś ciecz z pokrzywy i łobody. A jeszcze dawali bilet na drogę, kiedy trzeba pojechać do domu. Wyuczył się, wrócił do rodzinnej wsi, mając już w rękach kawałek chleba – mógł prowadzić traktor i maszynę. Jak usiadł za kierownicą w dalekich latach trzydziestych, tak całe życie swojej profesji nie zdradzał. Miał zaledwie siedemnaście lat, kiedy w Tepliwce w rejonie pyriatyńskim pierwszy raz zobaczył Marię. Niewysoka, chuda czarnobrewa dziewczyna, która była sprzedawczynią, bardzo spodobała się kawalerowi i postanowił nie zwlekać z ożenkiem. „Bałem się, że zabiorą mi ją”, – uśmiecha się Wasyl Pawłowycz. Jej rodzina ciężko zniosła głód. Matka suszyła w piecu liście, gniotła, piekła placki. Młodsze dzieci te placki porównywały do krowich placków na drodze, pokazywały matce: „Widzisz, takie same te placki, ich nawet nie przełkniesz”. A rodzice w tym czasie już spuchli z głodu. Te słowa piekły ich jak żar. Maria łaziła po drzewach, darła korę, wyciągała jajka z ptasich gniazd. Ojciec pilnował w młynie, przynosił mały racjonik. Tę garść mąki zaparzali, dzielili na wszystkich. Najmłodszy chłopczyk od razu mówił: „Mnie mniej nie sypcie!” Płótno, które dostało się od matki, poszło na odzież dla wielkiej rodziny. W 1930—1932 roku zaczęła się kolektywizacja. Chutor Siryj odmówił zapisywania się do kołchozu i chutorzan postanowiono ukarać grzywną. Iwdza przeniosła do ojca do Iskiwiec odzież, sprzęty domowe. A tutaj ojca wyrzucili z kołchozu. Wszystko, co było w jego domu, zabrali i wyprzedali. Małżeństwu Sirych urodziło się siedmioro dzieci. Czworo z nich zmarło jako małe. Jeszcze jeden syn opuścił ten świat w wieku osiemnastu lat. Dwa lata temu zmarł syn Mykoła… Kiedy człowiek doświadcza dużo smutku, to z latami już nie krzyczy i nie lamentuje. Wydaje się, że piętno wielkiego smutku na zawsze kładzie się na jego istocie i cokolwiek by robił, dokądkolwiek by szedł, ten smutek wyświeca z jego duszy. Tylko długie życie i wielkie nieszczęścia mogą nauczyć człowieka takiego trwożnego spokoju. Bo choć przemijające jest wszystko na tym świecie, ale jakiż on piękny i jakim szczęściem jest pobyć z nim jeszcze choć chwilę! Kiedy Iwdza Iwaniwna milknie, oczy wpatrują się w przyszłe wiosny. Gdzie trzepocze i rozprostowuje się na wietrze żółtawy listek. W trzydziestym czwartym roku Maria spotykała się z innym, ale znajoma poradziła – wychodź za Wasyla, będzie dobrym mężem. Posłuchała i nie żałuje. – U nas była wielka rodzina, dziesięcioro dzieci, – wspomina Maria Tychoniwna. – Matka – nie leniwa i nas nie leniuchować nauczyła – kiedy wychodziłam za mąż, to było dwadzieścia ręczników, koszule, chusty. Wszystko było. Młoda – piękność nad pięknościami, brwi jak sznureczek. Jak należy, założyła gorset i wyszywaną koszulę. Co prawda, wianków wtedy we wsi nie było, ale ładna kwiecista chusta się znalazła. Pobrali się na Zielone Świątki 1934 roku. Dwa tygodnie po znajomości wsiedli na wóz, pojechali do rady wiejskiej i zarejestrowali ślub, potem powiedzieli rodzicom. Wesele huczało tydzień. Przywieźli Graje zeszłoroczna łodyżka, ruda, aż biała – jaka kropla deszczu albo garść wiatru ją złamie? …Na chutorze Siryj było z pół setki chat, ale ludzie żyli między sobą zgodnie. Jako tako młoda kobieta nauczyła się czytać i liczyć. Dzięki temu, że dzielili się kawałkiem chleba i kroplą mleka, w trzydziestym trzecim nikt nie umarł. Kiedy nastała Wielka Wojna Ojczyźniana, Iwana Stepanowycza Siryjego zabrali na front. W 1943 roku trafił do szpitala w Połtawie z rannymi nogami, a wkrótce Iwdzy Iwaniwnie powiadomiono, że mąż zmarł. Wtedy postanowiła, że innego męża u niej nie będzie nigdy. Minął około rok i pojechała do Łubni na rynek. Tam stał ślepy, który opowiadał los każdego, kto zapragnie. Miał wielką książkę, dotykając palcami stron, nieznajomy otwierał przyszłość. Iwdza bardzo się zdziwiła, ale o jej przeszłości opowiedział prawdę tak, jakby wiedział o niej wszystko. Powiedział, że syn umrze w wieku osiemnastu lat (potem tak się stało). I jeszcze dodał: „Twój mąż żyje. Związał się z pielęgniarką tego szpitala, gdzie się leczył”. mu rzadko, cały czas niepokoił się, jak żyje rodzina. W 1943 roku zmarł jego ojciec, Pawło Kahałyk. Trzej bracia Marii Tychoniwny zginęli. A ona po wyzwoleniu wsi zaczęła pracować jako brygadzistka w kołchozie. Obudzi się o świcie, obiegnie ludzi, powie, komu gdzie do pracy. Dwa razy dziennie chodziła do Sajiwki, cztery kilometry. I wszystko biegiem, biegiem, wszędzie trzeba zdążyć. A kołchoźnicy — kobiety, babcie i nastolatki, ich to rękami siano, pielono, zbierano, żnięto i wiano. Wojna dla żołnierza zakończyła się w czterdziestym piątym roku sto kilometrów od Berlina. 19 listopada został zdemobilizowany. Kiedy o szóstej rano zapukał w okno, matka i żona zamarły z zaskoczenia. I rodzina, i sam Ona nie szukała Iwana. Przekonywała siebie, że to nieprawda. A potem — skoro on ma inną rodzinę, to w nowym życiu miejsca dla niej nie ma. — Pracowałam w ogniwie, póki lata minęły. Całą pracę trzeba kochać, wtedy będzie ona radością. Zdarzyło się tak, że synowi Mykole zmarła żona, zostawiając dzieci: syna pięciomiesięcznego i córkę dwuletnią. Ja wychowałam te dzieci. A potem syn powiedział: „Wy mnie i moje dzieci wychowaliście, ja powinienem was dożywić”. Ale nie wyszło, jego wcześniej zabrakło. Kobieta opowiada, że nie miała wrogów. Z synowymi zawsze się godziła. Co prawda, pierwsza bardzo się kłóciła, ale z czasem okazało się, że jest chora. Raz Mykoła przyjechał z Łazyrok, gdzie odwiedzał żonę w szpitalu, i mówi: „Paraska powiedziała: Niech matka ugotują barszcz”. — „A jaka matka?” — pyta Jiwha Iwaniwna. „No, Panią prosiła”. Niedługo przed śmiercią synowa powiedziała, że ona jest jej bliższa niż rodzona matka. Babcia żyła bez leków, dzieci wszystkie urodziła w domu, ale dodaje: „Niedawno krzyż rozbolał, musiałam dwanaście tabletek wypić, zastrzyki dawali”. Mieszka ona z wnukiem Mykołą, jego żoną Szurą, a jeszcze obok prawnuczka Żenia z mężem Romanem i praprawnuczka Hannusia. Jest w szafie mały kieliszek, na trzydzieści gramów, to babcia może pół kieliszka przy stole wypić. A jeszcze sprząta w domu, pomaga w tej małej, niezauważalnej pracy, której dużo w każdym domu. Może cebulę obrać albo fasolę wyłuskać. W zeszłym roku zaczęli kopać ziemniaki, kiedy i babcia Jiwha na ogród: — Będę z wami kopać. — Ale nie trzeba, idźcie do domu, co ludzie powiedzą? — Nie, ja tak wielkich ziemniaków jeszcze nie widziałam. Na Donbasie mieszka córka Jiwhy Iwaniwny Hałyna, która ma ponad siedemdziesiąt lat, a jeszcze ma czworo wnuków, osiemnaście prawnuków. Babcia Jiwha wszystkim jest rada, dla każdego u niej znajdzie się odrobina ciepła. Oto i praprawnuczka Hannusia jasną główką się przytuliła. Mała, a dobroć czuje! wać cała rodzina, w której siedmioro wnuków, 12 prawnuków, czworo praprawnuków. Jest w rodzie sławna tradycja — rodziny żyją w parach, w zgodzie. I nic dziwnego, wszak wychowaniem dzieci, a potem i wnuków, prawnuków przeważnie zajmowała się Maria Tychoniwna, która ma swoją „pedagogikę”: — Nigdy nie nakrzyczałam na żadne dziecko, — dzieli się doświadczeniem kobieta, — starałam się opowiedzieć, pokazać, żeby ono zrozumiało. I teraz, kiedy bliscy przyjeżdżają w gości, babcia przekazuje im sekrety rodzinnej zgody: „Ty ustąp, kiedy trzeba, swojego wierzchem nie bierz”. A co najważniejsze — trzeba kochać i żałować jedno drugiego. Ta miłość i trzyma ich na świecie. Szczególnie nie może nachwalić się babcia Mania wnuczki Hali: „Ja jej wszystko pokazywałam, opowiadałam, uczyłam pod deseczkę smarować, piec. A teraz, jak Olha (wnuczka) z Hałką (córką Kahałyków) zbierają się piec paschy, to mówią, że trzeba Hałynę wołać, niech przybiegnie. Ona i zarobi, i powyrabia, takie paschy się udadzą!”. Hałyna i Mykoła Witrowie mieszkają niedaleko i najbardziej pomagają staruszkom. Swoją drogą, córka Wasyla Pawłowicza i Marii Tychoniwny, Hałyna, w tym roku z mężem świętować będzie złote wesele. Dziewięćdziesięcioletni dziadek żartuje — jeszcze by nic, żeby tylko nogi nie bolały. Bez kul chodzić nie może. A babcia, która obecnie ma dziewięćdziesiąt trzy lata, w wieku osiemdziesięciu lat pasła stado, i jej krowa uderzyła — od tamtej pory osłabła, chodzi zgięta. Oboje podcięło smutek — pochowali starszego syna. Lat sześć temu jeszcze kozy trzymali. „To rok, — uśmiecha się wnuczka Hałyna, — babcia próbowała buraki i cebulę przerywać”. A jak zawiosennieje na dworze, to Maria Tychoniwna mówi: „Gdyby wiedzieć, że jeszcze będę żyć, kaczęta można wziąć”. I jej młode zielone oczy jaśnieją dobrem dla całego świata.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn