Strona · s. 8strona oryginału ↗
MYKOŁA FILANSKI (1873—1938) „I SERCE RZĘSY PODNIOSŁO…”
Слово Просвіти, №51 за 2011 рік
Opracowanie i autor rozpraw literaturoznawczych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWSKI
Ale była taka ciemność — Swoi swoich nie poznawali… M. Filanski był człowiekiem szerokich zainteresowań. Geologia, przyrodoznawstwo, historia, archeologia, architektura, malarstwo, muzyka, muzealnictwo, etnografia, kulturoznawstwo — oto krąg jego zainteresowań. Grał na kilku instrumentach muzycznych, malował. W latach studiów na wydziale przyrodniczym fizyczno-matematycznego fakultetu Uniwersytetu Moskiewskiego uczęszczał do pracowni malarza Sierowa i architekta Szechtela. Jako 20-latek trafił do Paryża. Wzbogacał
„POKUTY OTWIERAJ”*
I Smutny, poważny dzwon I świece woskowe, Na szatach złotych — tajemniczo-cichy świat;
Pokłony do ziemi I słowa święte, Kadzidła siwy dym i czarny aksamit.
O jak wy wznieśliście się, Daleko gdzieś zostaliście! Jak smutno dogasa nad sercem wasz pozdrowienie!
I chociaż zimny rozum Zapomniał wasz testament — Jeszcze serce z wami nie żegnało się.
* Pokuty otwieraj (starosłow.)
II
„Otwieraj drzwi pokutne! Jutro duch mój płynie do świątyni niebios… Moja świątynia ziemska — w grzechach i w brudach cała; Oczyść, o szczodry mój, duszy mojej rany — Otwieraj drzwi pokutne!”
I złe myśli, i ciężkie działania Same w duszy mojej, szalejąc, stoją; Nadchodzi sądny dzień i blisko czas ostatni,
czytał. Błyskotliwy i wymagający wobec siebie stylista Kociubynski inaczej nie mógł zareagować na profesjonalne uchybienia, zwłaszcza gramatyczne. I. Kaczurowski wyraził przypuszczenie, że irytacja Kociubynskiego wywołana była religijno-mistycznymi motywami liryki Filanskiego. Cóż, całkiem możliwe. Wtedy uważano to za oznakę złego tonu. Ale dążenie do owych motywów mogło stać się (stało się) tylko dodatkową zachętą dla krytyka, przede wszystkim jednak — to niska jakość utworów. Wyrok Kociubynskiego jest niemiłosierny: „Miejmy nadzieję, że w dzień sądu ostatecznego pan bóg wybaczy poecie jego grzechy i nie wspomni jego wierszy”. Te wersy ograł potem Zerow w swoim sonecie „Filanski”, który kończył się tak: I oto czytam ja wsławione pieśni, Wysoką „Lirykę” i surowy „Kalendarz”. Tam prawdziwe piękno, a tutaj z nim w parze, — Zła gramatyka i modlitwy pieśni. I — jak uderza wszystko podwójnym bukietem,
widzeniu wierzchołkowym. Tym bardziej, że książka była ładnie wydana. Techniczne uchybienia przyćmiły nawet to lepsze, co w niej było: liryzm, zmienność stanów duszy, umiejętność uchwycenia ulotnego nastroju, zatrzymania chwilowego wrażenia, niejednoznaczność treści. „Liryka” Filanskiego wywołała ostrą reakcję Kociubynskiego. Prozaik ganił poetę za „całkowitą nieznajomość języka, ubóstwo myśli i obrazu, mechaniczne łączenie poszczególnych wersów”, brak świeżych rymów, „niesłychaną niedbałość” i powoływał się przy tym na liczne przykłady takiej niedbałości. Pisał Kociubynski o „czarnym cieniu” Eklezjastesa, o „gęstej mgle” tam, gdzie autor „wyśpiewuje chwałę panu bogu”. Dzisiaj na tę recenzję narzekają, nazywają niesprawiedliwym napadem, dziwią się, jak mógł wybitny prozaik nie zauważyć wybitnego poety. Adwokaci Filanskiego jakby zapomnieli, że wybitny poeta jeszcze się nie objawił, a kiedy się objawił, to Kociubynskiego już nie było wśród żywych. I chociaż druga książka poety wyszła jeszcze za jego życia, nie wiemy, czy on ją
IX
I wije się kadzidło, I szatę złotą Wiankiem żywym on sięgnie całą objąć.
I ja stoję, łowię Piękno jej ziemskie, Nie wiedząc, komu chwałę swoją posłać…
I tylko wiem ja, Że, jak bym ja nie sławił Piękna ziemi i niebios, ja łzami nie zaleję się!
Ja do modlitwy nie wrócę… Jak na drodze do Damaszku święty apostoł Paweł — Ja nie obudzę się.
X
Smutny, poważny dzwon I świece woskowe, Na szatach złotych — tajemniczo-cichy świat;
NOC NAD PARKIEM (Moment muzical)
W szatach nocy cienie białe Blask gwiezdny nałożyły,
I wzywa do siebie cień ukrzyżowanego za nas…
Dzwoni srebro kadzideł, I chylą się kolana… Tajemna chwila duszy, tajemny serca czas.
VIII „Kogo zawołam ja na ciężkie łkanie, Komu, komu łzami otchłań mąk zleję! Tobie jedynemu — wszystkie łzy i westchnienia, Ciebie jedynego w ostatnim czasie błagam…
Ty gliną swoją z ziemi mnie podniosłeś, Ty serca i duszy włożyłeś żywe siły, I czas sądu twojego niebieskiego nastał: Z ognia piekielnego weź mnie, zmiłuj się!”
Pokłony do ziemi I słowa święte, Kadzidła siwy dym i czarny aksamit.
Jak tutaj splótł się poeta z analfabetą! Wiersz napisany w 1921 roku. Zerow znał już Filanskiego z drugiej książki. Ocena jego jest bardziej rozważna. Ale i on potwierdził negacje, zauważone przez Kociubynskiego. Sprzeciw budzą tylko „modlitwy pieśni” — jawny hołd złożony czasom. Przeciwnie: modlitwy są natchnione, przejmujące. Filanski jako suweren, nosiciel poetyckiej władzy — to druga i trzecia jego książka. I chociaż w nich jeszcze odczuwalna jest inercja wad poprzedniej, ale to już charakter pisma twardy i pewny. Jeśli te epitety są stosowne, kiedy mowa o piśmie symbolisty, skłonnego do impresjonizmu i klasycyzmu zarazem. Symboliści, jak wiadomo, dzielili słowa na poetyckie i niepoetyckie. Przykłady „poetyzmów” mamy i u Filanskiego. Na przykład, ulubione przez niego łanity (policzki) czy nawet rzęsy, chociaż równolegle istnieją i dość często używane rzęsy. I mimo wszystko Mykoła Filanski, mimo wszystkich grzechów i uchybień, jest kulturalnym poetą. I piętno analfabety (nieuka) do niego nie przylgnęło. On pisał o drodze „jednej między innymi-
Marzą, mdleją na prześwitach, Na wysokich piedestałach. Tutaj, i tam, i wszędzie wokoło Świecą piersi, ręce, czoła… Cały w objęciach ciepłych nocy, Pomiędzy nimi kaskada grzmi. Patrzy wzrok niezmordowana zgraja — Wróżka nocy nadlatuje.
I, usłyszawszy wróżki skrzydła, Drgnęły cienie białe, Płyną w milczeniu z piedestałów I niosą się w ciemne dali.
Z ponad polan, nad kaskadą, Schodzą cienie rząd za rzędem. I lecą pod ciemne szaty Na rozmowę, na poradę. I lecą, niosą się cienie W czysto gwiezdnym promieniu, Płyną srebrne ich stada — Wszystkie do kupy, wszystkie do pary — Lotem cichym, lotem białym, Ręce w ręce, ciało z ciałem.
Zabrzmiały, ciemne, wszędzie: Tam wzdychają białe piersi, Tam w objęciach ciemnych nocy Ktoś całuje, ktoś szepcze, Tam łamią ręce białe, Tam całują, tam zemdlały… Od dąbrowy do dąbrowy — Grzmot, pieszczota, śmiech, rozmowa…
Świt zorze rozpościera, Wróżka nocy odlatuje.
I, rozłączywszy białe ręce, Bez pożegnania i bez męki, Cienie białe, cienie mdlejące Znowu do parku podfrunęły, Podniosły się i znowu stanęły Na wysokich piedestałach. Będą jutro, jak i wczoraj, Znowu zimne ich czoła, I nie poruszy, (i) nie zbudzi Ostry ranek białe piersi.
A tajemną siateczkę, Którą narzuciły na ścieżkę Przewiesłem nogi bose, Do wschodu słońca zmyją rosy…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
